Soc-realizmi dhe katarsi ndaj tij si ure drejt nje kulture te re

(Refleksione mbi dy ekspozita të hapura në Galerinë e Arteve)

Para disa ditësh në Galerinë Kombëtare u përuruan dy ekspozita disi të pazakonta: një me piktura të realizmit socialist dhe tjetra me skulptura edhe ato të thadruara gjatë kohës së soc-realizmit. E pazakonta ishte se ato u shfaqën për herë të parë pas disa vjetësh mbylljeje në bodrumet e Galerisë.
Thelbi i të dy ekspozitave ishte dhënia e tipareve kryesore të artit figurativ të asaj periudhe - çka përbënte një provokim interesant për t'iu qasur asaj kohe nga optika e përvojës së krijimtarisë artistike.
Ekspozita e pikturave fillon me një pikturë të Zajmit në qendër të së cilës është një komisar partizan që u flet njerëzve pranë një vatre për ëndrrën komuniste. Pastaj vijon me piktura që ekzaltojnë me radhë luftën nacional-çlirimtare, ndërtimin e socializmit në fshat dhe në qytet, figurat e udhëheqësve, prishjen me Bashkimin Sovjetik, periudhën e zërit të masave që të kujton revolucionin kulturor kinez - për të mbaruar me vitet e fundit të komunizmit ku shohim në një kompozim të Bregut pjesëtarët e një familjeje shqiptare të shikojnë të gjithë në drejtime të ndryshme çka, sipas konceptimit të kuratorit Qendro, simbolizon mbylljen e ciklit, hutimin dhe zhgënjimin përfundimtar të shoqërisë shqiptare.

Pavioni i skulpturës është i ndërtuar në formën e një instalacioni gjigand: skulpturat janë të vendosura në rafte pa synuar të japin individualitetin e njërit apo tjetrit artist përkundrazi për t'i fshehur individualitet artistike dhe për të theksuar ngjashmërinë e këtyre kokave me modelet e parafabrikuara nga propaganda. Ai synon të japë idenë se skulpturat e asaj kohe kanë modeluar tiparet e një njeriu fiktiv, jashtë realitetit - partizanë, punëtorë, ushtarë, kooperativistë ose udhëheqës të karakterizuar nga mungesa e theksuar e vërtetësisë, figura nëpërmjet të cilave soc-realizmi synonte të plazmonte figurën e njeriut të ri që rezultoi një përçudnim i njeriut.
Ekspozitat ngjallën debate të shumta edhe në shtypin shqiptar edhe në rrethe të ndryshme artistësh. Veçse debatet rreth saj, në më të shpeshtën e herëve, evidentuan çoroditjen morale dhe kulturore që po përjeton shoqëria shqiptare, një nga shkaqet e së cilës, mendoj, vjen bash nga çoroditja në përqasjen kulturore ndaj të kaluarës. Ky shkrim është një përpjekje për të analizuar këtë çoroditje kulturore në disa nga aspektet e saj.

Debatet nxorrën në pah përsëri një pikëpyetje të shtruar jo për herë të parë gjatë këtyre viteve të fundit:

A ka pasur realizëm socialist në Shqipëri?

Përgjigja negative ndaj kësaj pyetjeje është sugjeruar pikërisht nga disa korifej të realizmit socialist me synimin për të hedhur tym mbi atë periudhë, për të justifikuar veprat e shumë autorëve e për të thënë se arti dhe letërsia shqiptare nuk i ka respektuar normat e realizmit socialist, i ka thyer ato duke bërë një art të vërtetë, universal që i tejkalon normat e realizmit socialist. Një manipulim i tillë, që fatkeqësisht ka zënë mjaft vend në botën e sotme kulturore shqiptare, është bërë i mundur për arësye se Shqipëria nuk ka mundur të krijojë ende një art dhe kritikë të spikatur post komuniste, sepse shumë nga autorët që vazhdojnë të dominojnë jetën kulturore dhe artistike shqiptare janë po ata që kanë bërë letërsinë dhe artin komunist, madje vazhdojnë të kenë pushtetin kulturor në Shqipëri. Ky manipulim, i mbështetur shumë edhe në suksesin që ka pasur vepra e Kadaresë në Perëndim, është katërcipërisht në kundërshtim me të vërtetën. E vërteta, ashtu siç e tregojnë edhe këto dy ekspozita, është se arti dhe letërsia shqiptare kanë qenë ndër respektuesit më të fortë të normave dhe kanuneve të realizmit socialist ashtu siç i ka shprehur ato Gorki: realiste në formë dhe socialiste në përmbajtje. Çfarë ka qenë realizmi socialist? Në thelb ai ka qenë një instrument i shprehjes së propagandës së partisë, i ideologjisë nacional - komuniste me mjete letrare dhe artistike. Duke patur parasysh se në Shqipëri ka qenë diktatura më e egër, prandaj dhe imponimi e cenzura më e egër, është absurde të thuash, siç pretendojnë disa, se letërsia dhe arti në Shqipëri kanë qenë më pak në shërbim të ideologjisë, më të lira nga cenzura se në vende të tjera lindore, (me përjashim ndoshta të vendeve komuniste aziatike si Kina e Revolucionit Kulturor, apo Vietnami dhe Korea e Veriut). Realizmi socialist i ka shërbyer në Shqipëri, më shumë se kudo tjetër në Lindje, larjes dhe shpëlarjes sistematike të truve të shqiptarëve nëpërmjet krijimit të atij realiteti virtual që shqiptarët duhet të bënin sikur e besonin se ekzistonte, përndryshe quheshin jo normalë dhe futeshin ose në burg ose në çmendinë. Edhe përsa i përket formës, ai ka qenë më i shtërnguari në darën e realistes. Ndërkohë që në vende të tjera të Lindjes eksperimentohej edhe impresionizmi edhe kubizmi edhe ekspresionizmi edhe modernizma të tjera, në pikturën shqiptare vërehej me dyshim edhe ndonjë trill koloristik që i largohej ngjyrës së mishit - kur pikturohej ndonjë portret.
Mirëpo diskutimi i këtyre ekspozitave nxorri në pah, për fat të keq, faktin se shumica e artisëve të realizmit socialist nuk janë të vetëdijshëm për karakterin e veprave të tyre, nuk janë të ndërgjegjshëm për rolin që kanë luajtur ato gjatë periudhës komuniste, nuk ndjehen përgjegjës për atë se, nëse në Shqipëri pati aq shumë njerëz të manipuluar, aq shumë njerëz të çoroditur dhe shpesh të rrezikshëm, për këtë ka ndikuar edhe vepra e tyre si formuese e njeriut të ri me tipare përbindëshi. Ndonjë nga artistët arriti të shprehet në shtyp se ai i ka paraqitur kooperativistët me entuziazëm teksa punonin në fushë sepse ashtu i ka parë vërtet ata. Është për t'u çuditur se si ai nuk ka mundur t'i shohë kooperativistët shqiptarë në mjerimin e pakufi ku i katandisi kooperativizimi, se si punonin 14 orë në fushë vetëm për bukën e gojës - shpesh duke e ngrënë atë vetëm me hirrë - prandaj dhe, me të rënë regjimi, shkatërruan kooperativa, lanë shtëpi dhe shkuan e u bën argatë në dhe të huaj.
A kanë shkuar ndonjëherë vërtet punëtorët për t'i dhënë mendime piktorit për veprën e tij, siç paraqiten ata në veprën e Sali Shijakut Zëri i Masave? Jo, në studion e tij kanë shkuar vetëm cenzorët që kanë parë me dyshim njollat e vajit që vendoste ai mbi telajo. Skënder Kamberi, që tani na thotë se i ka parë kooperativistet të gëzuara në fushë, në fund të viteve 60 bëri një pikturë ku paraqiste një partizan të plagosur në krahët e një shoku partizan. Cenzorët i thanë se është pesimiste. Dhe ai, për të larguar "pesimizmin" nga piktura, u detyrua të vendoste në sfond brigadën partizane me flamur të kuq në ballë, që vinte drejt tyre. Ndërsa kur pikturoi tabllonë "Rrethimi i Krujës dhe Vrana Konti", cenzorët shkuan dhe i shkurtuan mjekrat e figurave që kishte pikturuar. Përgjithësisht, kur përgatitej një ekspozitë, nëpër salla kishte nja dy a tre piktorë të thirrur prej Lidhjes (thuhet se Danish Jukniu i quante ata "ambulanca"), të cilët sorrollateshin me penela në dorë dhe, me porosi të Komisionit, pa i marre leje fare autorit, bile duke i bërë "nder", ndërhynin nëpër tabllo duke venë yje nëpër kapa, duke ngritur ndonjë shtyllë tensioni në sfond, duke rrudhur ndonjë vetull apo çelur ndonjë qiell. Deri këtu ka arritur diktati i partisë në letërsi dhe art.
Për shkak të këtij diktati letërsisë dhe artit shqiptar i mungon krejtësisht përshkrimi realist i dyzetepesë vjetëve jetë nën komunizëm. Në faqet e librave, bobinat e filmave dhe kanavacat e pikturave të asaj kohe mungon krejtësisht lodhja, mundimi, zhgënjimi i njerëzve të asaj epoke. Në drurin e gdhendur e bronxin e shkrirë mungon krejtësisht shtypja e dhunimi që pësonin njerëzit, ankthi dhe frika që i shoqëronte ata. Prandaj, përveç përgjegjësisë për manipulim dhe shpëlarje trushë, krijuesit shqiptarë të asaj kohe i kanë edhe një borxh të madh brezave që do të vijnë sepse në vend se ta pasqyrojnë atë kohë, e kanë fshehur.
Në mënyrë të çuditëshme sot sheh në shtyp akuza se ekspozita i ka fyer autorët. Sikur të kishin mundësi të ngriheshin nga varri mijëra të persekutuarit nëpër kampe, burgje, që tani nuk janë më, të pushkatuarit në emër të ideologjisë që kanë propaganduar këta autorë, të torturuarit nga xhelatët e manipuluar nga kjo propagandë, do të flitej për një fyerje tjetër shumë më të rëndë që ka të bëjë me moskujtesën dhe mosmoralitetin në art.
Mirëpo dikush thotë se jemi ngopur me propagandë antikomuniste. Duhet të shohim vlerat. Dhe, sipas tyre, shumë nga këto vepra kanë vlera estetike.

Atëhere le të diskutojmë për vlera

A ka pasur vlera estetike të ndryshme në atë kohë, a kanë pasur skulpturat dhe pikturat e asaj kohe vlera më të mëdha apo më të vogla plastike, profesionale apo kanë qenë të gjitha njëlloj? Ky ishte një diskutim tjetër që ngritën këto ekspozita. Pa dyshim jo të gjitha kanë pasur të njëjtin profesionalizëm. Bijen në sy pikturat e Sali Shijakut apo të Danish Jukniut për një kolorit më të pasur, për harmoni më të madhe formash, dallohet skulptura e Odhise Paskalit për plastikën e saj edhe në bustin e Enver Hoxhës. (Këtë pikëvështrim, ndryshe nga ekspozita e pikturës, mënyra e ekspozimit të veprave të skulpturës nuk të lejon ta shquash mirë dhe mendoj se sikur veprat e autorëve të mos ishin vendosur të shpërndara andej këndej, por secili autor në raftin e vet, do ta jepnin më mirë këtë dimension, pa e cënuar atmosferën e përgjithshme që përçon ekspozita.) Mirëpo, kur flasim për vlera, mendoj se duhet të reflektojmë pak më gjatë. Pa dyshim partia e njihte forcën e artit në manipulimin e emocioneve të njerëzve dhe pa dyshim ajo ka ditur t'i dallojë artistët më profesionalë nga ata më pak profesionalë - nuk guxoj të them më me vlerë apo më me pak vlerë sepse, sikurse do ta shtjelloj më poshtë, nocioni "vlerë" më duket diçka shumë më komplekse. Partia organizonte konkurse dhe nuk mund të mohoet që në dhënien e çmimeve shpesh nuk ndikonte vetëm tematika, por edhe profesionalizmi. Nuk tingëllonte njëlloj një poemë e Kadaresë që, kur i këndonte partisë, thoshte …që të të shkulin ty parti / duhet të përmbysin / tërë këtë tokë të lashtë e të rëndë / të përmbysin / kështjellat /malet / këngët / të ngrënë nga balta e të rivrasin të rënët… (që fitonte çmim të parë) me një bejte propogandistike të tipit Parti Enver / jemi gati kurdoherë. Por dyshoj shumë nëse këto vargje duhet t'i quajmë me vlerë apo jo. Më së shumti mendoj se kemi të bëjmë me një potencial të kthyer në antivlerë, me një shpërdorim të talentit, për të mos thënë me një korruptim të tij. Pra, problemi nëse ato piktura apo skulptura kanë patur apo nuk kanë patur vlera është shumë më kompleks sesa të thuash se ka pasur piktorë që kanë ditur ta venë më mirë apo më keq ngjyrën. Çështja është se kjo krijimtari krijoi një sistem vlerash "specifike", të papërputhshme me sistemin e vlerave universale ose, e thënë ndryshe, e ktheu mjedisin e prodhimit artistik në një maqineri propagandistike duke tjetërsuar vetë natyrën e krijimtarisë e të artit. Dikush sjell argumentin që edhe piktura bizantine ka qnë në funksion të një ideologjie, por megjithatë, ne sot e pëlqejmë atë për vlerat estetike. Para të gjithash duhet të kemi parasysh se arti bizantin ishte një udhekalim i modernitetit në pikëpamje të formës, se kanunet e asaj pikture ishin një novacion në funksion të përcjelljes së frymës së shenjtë. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për revolucionin që bënë rilindasit në drejtim të modernitetit, (futja e perspektivës dhe dritë-hijes në hapësirën dydimensionale) paçka se veprat e tyre mbaheshin edhe ato mbi ca kanune të mirëpërcaktuara. Këto periudha qëndrojnë si hallka të një zinxhiri në historinë e risive artistike. E njejta gjë mund të thuhet edhe për ca artistë sovietikë në fazën e parakanunizimit të soc-realizmit, të cilët i dhanë udhë ca frymëzimeve vërtet novatore. Por dihet fati i tyre në BS pas kanunizmit të socrealizmit të cilin e morëm të gatshm ne. Gjjithashtu, le të mos harrojmë thënien e Biblës se "ka shpresa të vërteta dhe shpresa të rreme". Fryma e kristianizmit, megjithë kufizimet e veta, madje edhe aspektin e saj totalitar, ishte ajo e dashurisë së njeriut për njeriun. Prandaj dhe i ka rezistuar shekujve. Pra çështja është edhe se çfarë fryme përcjellin këto vepra, çfarë u thonë sot të rinjve pikturat, librat, filmat e socrealizmit? Asgjë tjetër përveç dogmave të një sistemi absurd, kriminal. Ç'rëndësi ka nëse raportet koloristike, fjalitë apo rolet janë te realizuara me mjeshtëri, kur kjo mjeshtëri shërben për të plazmuar një subjekt të propagandës nacional-komuniste të shtetit totalitar që shtyp lirinë dhe krijimtarinë e vërtetë? Kjo të çon edhe më tej tek një çështje kardinale: nëse ka apo nuk ka moralitet në art, nëse është moraliteti pjesë e vlerës apo jo. Këtu mendimet mund të ndahen. Ka teoricienë që thonë se vlera estetike qëndron jashtë dhe pavarësisht nga përmbajtja ideore e veprës. Por, veçanërisht në shekullin e njëzetë, sundon shumë më fort ideja se shkrimtari apo artisti nuk mund të qëndrojë jashtë problemeve akute të shoqërisë, se ai madje është ndërgjegja më e lartë e shoqërisë. Tomas Mani, pas eksperiencës naziste, dënon qëndrimet apolitike që ai vetë ka pasur gjatë kohës paranaziste. Le më pastaj të flasësh për një letërsi e art që i shërben diktaturës. (Jo më kot edhe Kadareja, idhulli i atyre që thonë se vlerat estetike qëndrojnë mbi përmbajtjen, i ka ripunuar thellësisht veprat e tij në botimet e periudhës postkomuniste për t'u hequr përmbajtjen komuniste.)
Gjithashtu, në diskutimin rreth vlerave, le të mos harrojmë se arti shqiptar, nën diktatin e realizmit në formë dhe socializmit në përmbajtje, nuk njohu, për dyzetepesë vjet, zhvillimet e artit të shekullin të njëzetë. Asnjë izëm tjetër përveç realizmit nuk lejohej të njihej, pale të eksperimentohej në Shqipëri. Veprat e impresionizmit, kubizmit, ekspresionizmit, abstraksionizmit, futurizmit, konstruktivizmit, dadaizmit, surrealizmit, në gjysmën e dytë të shekullit, që ne e jetuam vetëm nën vulën e real-socializmit, kishin hyrë tashmë në fondin e klasikëve të shekullit duke ua lanë rradhën përvojave të tjera krijuese si ato të konceptualistëve, postmodernistëve etj. Kurse në Shqipërinë real-socialiste nuk njiheshin fare qoftë si forma të reja krijimi, qoftë si filozofi e re krijimi - përveçse kur denigroheshin në ndonjë libër duke u interpretuar si shenja të degjenerimit të shoqërive që i kishin pjellë. Historia e pikturës në Akademinë e Arteve mbaronte me Kurbenë që daton fundin e shekullit XIX. Në fillim të viteve shtatëdhjetë sugjerimi i një kritiku se në funksion të idesë (gjithmonë socialiste) mund të përdoreshin edhe format e kubizmit, u dënua rëndë në kuadrin e dënimit të liberalizmit. Piktorët që kishin tentuar të dilnin sado pak në ndonjë trajtë që të kujtonte ekspresionizmin, fovizmin apo kubizmin u çuan nëpër riedukime dhe burgje. Prandaj, duke patur parasysh edhe këtë vonesë skandaloze që arti shqiptar po e vuan akoma, fjala "vlerë" bëhet akoma më shumë problematike.
Duke folur për vlera, mendoj se socrealizmit shqiptar më shumë se çdo vendi tjetër lindor, i shkon thënia e Hemingueit "Letërsia në fashizëm është e dënuar me shterpësi."

Problemi i qasjes ndaj të kaluarës ose katarsisi

Në qasjen kulturore ndaj të kaluarës është pikërisht shterpësia për të cilën flet Heminguei ajo që njëkohësisht po e vuajmë aq shumë dhe po e kuptojmë aq pak. Problemi më i madh që na la kulturalisht realizmi socialist dhe në përgjithësi ideologjia nacional-komuniste është se mendja krijuese, dhe më në përgjithësi aftësia gjykuese e njeriut shqiptar, u formua sipas një metode shumë të ngjashme me metodën e preferuar të metafizikës së manastireve dhe të universiteteve skolastike mesjetare. Metoda skolastike praktikoi mbylljen e syve, dyllosjen e veshëve, dhe injorimin e botës reale pasi njerëzit qenë të bindur se burimi i të gjitha njohurive i ishte dhënë njeriut njëherë e përgjithmonë nga hyjnia. Në rastin tonë këto njohuri dhe vështrime të botës na i kishte dhënë njëherë e përgjithmonë ideologjia e partisë. Pikërisht kjo mbyllje sysh, dyllosje veshësh dhe injorim i botës reale ka bërë që kultura soc-realiste, e mbështetur në shabllonet dhe të vërtetat e dhëna nga ideologjia, ta pengojë njeriun shqiptarë të zhvillojë dyshimin në të vërtetat që i thuheshin në emër të autoritetit, të kthejë vështrimin nga bota reale brenda dhe jashtë vetvetes, të zhvillojë vëzhgimin dhe introspeksionin, të mendojë e krijojë sipas mendjes së vet, e dijen ta shfrytëzojë për të shprehur me vërtetësi dhe origjinalitet përjetimet dhe emocionet e veta. Pra, fundja më në fund, të krijojë personalitetin e tij.
Gjatë këtyre tetë vjetëve tranzicion Shqipëria ka ofruar tema, drama, ngjarje që do t'i kishin zili krijuesit e të gjithë botës. Por letërsia dhe arti shqiptar pak i ka kaluar ato nëpër filtrin krijues e në më të shpeshtën e rasteve, kur e ka bërë këtë, nuk ka ngjallur emocione të forta tek shoqëria. Në më të shpeshtën e herëve krijuesi post-komunist ka preferuar të arratiset në imitimet e atyre eksperimenteve evropiane që nuk kishte mundur t'i realizonte gjatë kohës komuniste dhe ka kërkuar më shumë suksesin jashtë shtetit sesa komunikimin me komunitetin e tij, shërbimin ndaj shoqërisë. Një nga arësyet pse ka ndodhur ky fenomen, që tregon superficialitet dhe që është shumë larg konceptit të kulturës së vërtetë, është pikërisht fakti se kultura që i parapriu kësaj të sotmes nuk ishte në gjendje të pillte kulturë. Është mungesa e frymëzimit tek ajo kulturë, mungesa e komunikimit të vërtetë me shoqërinë. Është shterpësia për të cilën flet Heminguei.
Një nga arritjet e rëndësishme të kulturës shqiptare postkomuniste mendoj se do të duhej të kishte qenë kryerja e katarsisit për atë që ndodhi në komunizëm. Para disa vjetësh, në krye të rënies së komunizmit, qasja ndaj të kaluarës, në funksion të katarsisit, u duk diçka më e mundëshme. Më kujtohet një debat midis Dritëro Agollit dhe Sabri Godos që shpërtheu në shtypin shqiptar në fillim të vitit 1991. Godo i thoshte Agollit se 40 vjet krijimtari real-socialiste nuk mund të kompensoheshin me një artikull dhe një intervistë, prandaj i rekomandonte një periudhë pauze. Agolli në përgjigjen që i jepte bënte apologjinë e vetvetes mbi bazën e idesë se jemi të gjithë bashkëfajtorë "Madje edhe ata që më vonë patën fatkeqësinë të bien në burg - i thoshte ai - më parë i kanë thurur hymne regjimit" dhe pastaj i përmendte Godos reportazhet "e spërkatur me ujë të trëndafiltë socialist".
Ky ishte vetëm fillimi i një debati që po të ngrihej përmbi luftrat personale, atyre për pushtet dhe interesave të tjera meskine, do të ndihmonte katarsisin e shoqërisë shqiptare. Mirëpo ndodhi e kundërta. Debati nisi mbi baza denigrimi dhe eliminimi. E kaluara, në vend që të studiohej për të njohur më mirë se nga vinim dhe ku shkonim, u përdor si mjet lufte banale për pushtet. Njerëzit kërkuan ta fshehin e manipulojnë atë, shpesh duke përdorur të drejtën e gjithsejcilit për t'u rinovuar ose duke ia veshur gjthshka Enver Hoxhës ose duke e varrosur në bodrume, pa kuptuar se kështu nuk do të çliroheshin prej saj, se kështu ajo do të vazhdonte t'i ndiqte e tebtilosur. Tebtilosje ishte edhe vetë kyçja në bodrum e këtyre veprave: frikë nga konfrontimi me vetveten, frikë e cila u shit banalisht si antikomunizem? Shumëkush mund të thotë se e kaluara u harrua për shkak të bëmave të tjera që ndodhën në vendin tonë, por në fakt ajo nuk u harrua, ajo u përsërit në një formë tjetër pikërisht sepse u harrua.
Komunikimin midis shqiptarëve sot e karakterizon mungesa e komunikimit të drejtpërdrejtë, oportunizmi, thënia e të vërtetave mbas shpinës. Kjo është pjesë e kulturës së djeshme që nuk po e ndryshon dot kultura e sotme. Madje, sot, pas tetë vjetësh, ne po jemi edhe më të çoroditur në qasjen ndaj të kaluarës. Të gjithë e dimë se nëse në fillim dikush edhe besonte në atë lloj arti, pastaj ai iu bë mënyrë jetese, mënyrë e ushqimit të familjes. Të gjithë e dimë se si grindeshin dhe urreheshin shumica e shkrimtarëve dhe artistëve tanë për shkak të një çmimi apo medaljeje, se si shtyheshin për t'i dhënë dorën udhëheqësve që vinin në inaugurim, se si bënin festë kur Enver Hoxha u dërgonte ndonjë fjalë urimi, se si shpesh shtypnin me cinizëm, qysh në sprovat e para, më të rinjtë, se si promovonin të rinj që s'kishin asnjë grimcë talent, se si e dinin komunizmin të përjetshem dhe prandaj u rrazbitën që të shkriheshin me të. Por bëjmë sikur nuk i dimë këto gjëra. Madje flasim për personalitete të larta dhe të shquara. Problemi nuk është t'u kujtosh edhe një herë Agollit dhe Godos të kaluarën dhe t'i denigrosh. Problemi nuk është as t'u kujtosh të shkuarën disave për t'u mbyllur gojën. Me qasje ndaj të shkuarës kuptoj mbi të gjitha krijimin e një distance të kthjellët dhe analitike ndaj saj, qartësimin e raportit të shoqërisë shqiptare me atë të shkuar, krijimin e një raporti që e bën atë ta shohësh njëherësh si diçka e jona dhe diçka tjetër nga çka jemi ne sot. Problemi i artistëve që kanë krijuar veprat e ekspozuara në Galeri është problemi i të gjithë shqiptarëve të asaj kohe; ata nuk kanë qenë të lirë, ata kanë qenë të detyruar të shpreheshin sipas shabloneve dhe normave të cenzorit dhe manipuluesit të madh dhe njëherësh kanë qenë instrumeni i këtij manipulatori. Puna është që ne duhet të kemi kurajon dhe guximin ta njohim këtë realitet, të njohim përgjegjësitë për të. Vetëm atëhere do ta kemi kryer katarsisin. Nëse vetë brezi ynë nuk ka guximin e duhur për ta bërë këtë gjer në fund, të paktën duhet të shërbejmë si urë për brezin e ri, të krijojmë klimën për këtë katarsis. Le ta bëjë ai të plotë këtë, çka është e domosdoshme për çlirimin e shoqërisë shqiptare nga kultura e hipokrizisë, mosbesimit dhe moskomunikimit. Kështu ka ndodhur me brezin e dytë të gjermanëve, aq as sot në Gjermani ka një Habermas, më i madhi filozof i tyre, i cili pati kurajon në fillim të viteve '80 të luftojë me historianët gjermanë në emër të idesë se ajo që kreu vendi i tij gjatë Luftës së Dytë nuk ishte një ndër tmerret e shumta që kanë ndodhur në historinë e njerëzimit, (çka mund t'ua lehtësonte ndërgjegjen shumë gjermanëve), por një tmerr pa precedent.
Fatkeqësia është se ne nuk po bëhemi urë, por barrierë dhe brezi i ri është krejtësisht i disinformuar, i ç'interesuar, i manipuluar. Nga gjithë çka shoh në shtyp dhe nga reagimet e të rinjve ndaj asaj të kaluare, shoh një çoroditje tronditëse. S'ka se si të ndodhë ndryshe kur sheh se anëtarët e Lidhjes së Shkrimtarëve në vend se të kërkojnë ndjesë kërkojnë pjesë, në emër të shërbimeve të mëdha që gjoja i paskan bërë vendit, kur sheh se Presidenti nderon me tituj pa fund autorë vepra e të cilëve jo vetëm nuk duhej nderuar, por dënuar, kur sheh se këta në vend se të jenë të ndërgjegjshëm për veprën e tyre tundin në faqet e shtypit dhe ekranet e televizorit disa çertifikata njerëzish të shquar botërorë, për të cilat brezi i ri e ka vështirë të mësojë se janë paguar me dollarë, se janë piramidat e fundit mashtruese që funksionojnë në Shqipëri. Problemi është se kështu e shkuara e harruar kthehet përsëri për t'u rimishëruar tek vetë brezi i ri. Madje ajo është kthyer sepse, në thelb, ajo çka ndodhi dje dhe ajo çka po ndodh sot, si një nga problemet më shqetësuese të rinisë së sotme, nuk është tjetër veçse variacion mbi temën e mungesës së moralitetit dhe idealit në një shoqëri.
Dy ekspozitat na ndihmuan ta hapim këtë debat që mendoj se është e nevojëshme të vazhdohet përmbi nivelet e denigrimeve dhe mllefeve meskine, prandaj organizatorët e saj duhen falenderuar. (Shekulli, 25 korrik, 1999)

Read More......

Rrugetim midis magjise dhe shkaterrimit

Syri i kaltërt

Burimi i lumit të Bistricës, që përshkon një pjesë të jugut të Shqipërisë, i shëmbëllen vërtet një syri të madh rrumbullak me diametër afro dhjetë metra. Bebja e syrit, një gropë e thellë pus, nga ku uji ngjitet lart si në një kazan që sapo ka filluar të vlojë ka një ngjyrë blu në të zezë. Ajo vjen e rrethohet pastaj nga pjesa e kaltërt e syrit që bëhet e tillë ngaqë thellësia e burimit aty është më e pakët.
Sipas legjendës në ato zona sundonte një dragua që rrëmbente vajzat, ndalte ujin dhe ua kishte bërë tejet të vështirë jetën banorëve. Derisa më në fund e vranë dhe, kur e vranë, nga syri i dragoit buroi ky ujë i kulluar që vazhdon të rrjedhë teposhtë në formën e lumit të Bistricës duke ushqyer atypari një bimësi të rrallë për nga dendësia e forca dhe duke dhënë më tej dritën që ndriçon qytetet dhe fshatrat e Jugut.
Një dragua që ndal ujin dhe rrëmben vajzat është i urryer, kurse fakti që syri i këtij dragoi të vrarë shndërrohet në burim jete sikur të çorienton emocionalisht duke shkrirë në një të vetme të mirën dhe të keqen. Megjithatë, kuptimi i kësaj legjende, si i shumë të tjerave të ngjashme me dragua, është i qartë. Ajo simbolizon përpjekjen e njeriut për të mposhtur të keqen, apo forcat e verbëra të natyrës dhe për t’i hapur rrugën jetës; por edhe varësinë e tij prej natyrës. Ne nisi parendo vincitor (nuk mund ta nënshtrosh veçse duke iu nënshtruar) thotë Bekoni për natyrën.

Syri i Kaltërt me gjithshka përreth tij është tamam një tempull natyror që i kushtohet misterit të jetës, luftës së njeriut për të mposhtur natyrën dhe njëherësh pandashmërinë e tij prej saj. Një tempull ku në vend të kolonave prej guri, rreth altarit (syrit), ngrihen rrepët e lartë qindravjeçare që e marrin fuqinë nga uji. Gjithshka aty përreth të imponohet me forcën e asaj që shpesh e quajmë “e shenjta” e cila herë shfaqet me magjinë e saj, herë me misterin dhe frikën që të ngjall, herë me respektin dhe madhështinë, por gjithherë me forcën për të të përbashkuar me të tjerët.
Nën ata rrepër të lartë buzë syrit gjigand ujor mund të qëndrosh në një stol dhe të meditosh për misterin e jetës dhe të vdekjes si në një tempull - më të vjetrin e tempujve.
Mirëpo ndjenjat që provon duke vizituar Syrin e Kaltërt nuk janë vetëm të tilla. Ato mpleksen fort edhe me ndjenjën e braktisjes dhe të profanimit të së shenjtës. Rrepët janë vërtet madhështorë dhe hija e tyre është vërtet e rrallë për nga butësia e ndriçimit dhe freskia, por në këmbët e tyre sheh gjithfarë plehërash të hedhura andej këndej pa pikë meraku, kanoçe, shishe plastike, plasmase, kuti konservash, mbeturina ngrëniesh. Të tilla sende kanë hedhur edhe në “beben” e kulluar të Syrit. Ndërkaq, disa vizitorë të çuditshëm për nga ngushtësia e mendjes kanë ndezur zjarre në rrëzë të disa prej trungjeve të rrepërve gjigande duke dashur t’i kthejnë ato në vatra zjarri. Flaka i ka zgavruar dhe karbonizuar trungjet, të cilët, megjithatë, ende rezistojnë, sepse janë shumë të trashë dhe mu pranë burimit të jetës. Por dikush që i ka parë me syrin e specialistit ka thënë se, për të qëndruar në këmbë, ata duhen ndihmuar që tani dhe se, po vazhduan t’u vënë zjarrin, do të shemben shumë shpejt.
Në atë vend kishte edhe një roje. Ishte një burrë i vjetër i cili, kur e pyeta, më tha se ishte i ngarkuar të ruante katër barraka të mbetura pa dyer nga ato të kampeve të pushimit të ngritura aty në kohën e komunizmit. E paguanin 8000 lekë në muaj. Kishte hapur edhe një biznes të vogël. Sillte atje kanoçe Sprite, Coca Cola, shishe uji të gazuar, i fuste për t'i ftohur në një nga burimet anësore, që aty ishin pa numër, dhe ua shiste vizitorëve. Njëri nga djemtë që e shoqëronte kishte gjetur një formë tjetër fitimi. U propozonte vizitorëve të hidhej nga lartësia e një shkëmbi drejt e në bebezën e syrit të dragoit që ishte mjaft e frikëshme jo vetëm për thellësinë, por edhe për shkak se uji ishte brist i ftohtë. Për çdo zhytje kërkonte 200 lekë.

“Çfarë ka ndërmend bashkia e Sarandës të bëjë me Syrin e Kaltërt” e pyeta plakun. “Nuk dimë gjë” më tha. “I ka dalë pronari” ndërhyri i riu duke më bërë të hap sytë katër.
Kur u thashë se mund të interesoheshin që të mos hidheshin plehëra në vendin pranë burimit, që nuk ishte më shumë se tridhjetë metra prej barrakave, plaku më tha se nuk paguhej për atë punë, por vetëm për të ruajtur barakat.
Duke dalë nga ai vend, bashkë me magjinë e tij nuk mund të mos merrje me vete edhe një ndjenjë të thellë trishtimi të shkaktuar nga braktisja dhe profanimi i së shenjtës. Nuk mund të mos të të vinte mendimi se dragoi/e keqja do të shfaqet aty përsëri, (në mos është shfaqur) do ta ndalë ujin, do t’i thajë pemët dhe do t’i rrëmbejë vajzat. (Vërtet, vajzat shqiptare që shkojnë jashtë e bëhen prostituta, a nuk mund të quhen të rrëmbyera nga dragoi?).
Duke u larguar nuk mund të mos mendoje, gjithashtu, se këtu duhej vepruar siç veproi Krishti, që i nxorri tregëtarët batakçinj nga tempulli i Jeruzalemit duke i rikthyer atij shenjtërinë.

Rruga dhe mozaikët

Ndjenja e profanimit, e shkatërrimit, e braktisjes, të shoqëron gjatë gjithë udhëtimit për në Jug duke i dhënë ndjenjës së mahnitjes nga e bukura, që të ngjallet atje, një ngjyrim trishtimi, mpleksur me thirrjen e brendëshme se diçka duhet bërë për t’i shpëtuar këto visare të jetës historike dhe publike shqiptare. Kjo ndjesi të fillon që me rrugën gjarpëruese që të çon për në Jug nga ana e bregdetit.
Është një rrugë që e kanë ngritur italianët gjatë Luftës së Parë me robër austriakë, ndoshta mbështetur mbi monopatet që kanë lidhur dikur fshatrat e Jugut. Kuptohet se për ta bërë atë, në atë terren aq të vështirë, ësht derdhur shumë mund njerëzor. Në kujtesën e Jugut ka mbetur fakti se robërve u ka rënë një sëmundje dhe kanë vdekur në masë. Ka pasur riparime të herëpasherëshme edhe në kohën e komunizmit. Kurse më pas është e braktisur dhe duket se ka mbijetuar për shkak se është shkëmbore dhe e rrezikëshme për makinat, veçanërisht ato të rëndat, kështu që për të shkuar në Jug ato kanë zgjedhur kalimin nga Gjirokastra. Përndryshe, me shtimin marramendës të trafikut gjatë këtyre viteve të fundit, do të ishte shkatërruar. Nuk thonë kot që çdo e keqe ka të mirën e vet.
Rruga e Llogarasë, siç quhet, bëhet e jashtëzakonëshme për nga bukuria veçanërisht kur, pasi kalon qafën e malit, shfaqet deti Jon, me blunë e tij të kulluar ku zhyten thuajse pingulthi shkëmbinjtë e thepisur të maleve në këmbët e të cilëve, vende vende, sheh ca plazhe të vegjël të virgjër, të cilëve mund t’u avitesh vetëm nga ana e detit. Pas çdo kthese të del përpara një pamje më befasuese se tjetra për nga bukuria e kombinimit të maleve me detin.
Kjo rrugë është tërheqëse edhe për ndjenjën e rrezikut që të ngjall. Mirëpo kjo ndjenjë rreziku, me kthesat e njëpasnjëshme në sejcilën prej të cilave mund të përballesh papritur me ndonjë makinë, me ngushtësinë dhe, mbi të gjitha, me faktin se është e pambrojtur në anën ku shtrihet humnera - që vende vende zbret me një thepësirë aq marramendëse sa të ngjall ndjenja fobie nga lartësia - është shumë e fortë për të të lënë të shijosh pamjet piktoreske që shpalosen përtej xhamave të makinës. Një investim për ta mbrojtur atë nga ana e humnerës dhe për ta zgjeruar sadopak nga ana e shkëmbit, pa ia humbur karakterin, pa ndërtuar anash saj stacione benzine dhe lokale betoni, do ta kthente atë në një tarracë të mrekullueshme gjarpëruese mbi mal nëpërmjet të cilës mund të kundrosh bukuritë e pafundme të Jonit.

* * *

Në rrugën e Llogarasë më tërhoqën vëmendjen edhe disa si monumente me mozaikë të kohës së komunizmit që janë ngritur anës saj: portreti i një aksionisteje me shall të kuq në qafë, një bareshë duke i dhënë ujë për të pirë një bariu, një luftë partizane. Më tërhoqën vemendjen edhe sepse m’u dukën të bukur dhe vetvetiu më lindi pyetja: pse më duken të bukura gjëra që dikur më janë dukur banale, në mos të shëmtuara. Mos nuk kam qenë në gjendje t’i vlerësoj drejt estetikisht asokohe apo ka edhe diçka tjetër? Me siguri ka edhe diçka tjetër. Ato i ka zbukuruar historia e gjatë që kanë jetuar buzë asaj rruge si dëshmitarë të atyre brezave që kanë kaluar aty të ngarkuar me hallet, gëzimet dhe hidhërimet e asaj kohe; ato i ka zbukuruar puna që ka bërë natyra duke i rrahur për vite të tëra me diell, erë dhe shi, duke ua hequr atë shkëlqimin artificial të fillimit dhe duke i afruar më afër saj ngjyrat e gurëve e të dheut. Ato i bën të bukura fakti që pamja dhe stili i tyre të ngjall kujtimet e një moshe që nuk kthehet më. Por ka edhe një arësye tjetër: këto lloj monumentesh tani janë pakësuar aq shumë sa janë bërë të shtrenjta për shkak të rrallësisë së tyre. Prandaj, kur pashë njërin nga mozaikët të zgavruar mespërmes nga një shpërthim jo i vogël dinamiti, m’u duk sikur pashë një të vrarë që shumë shpejt do të zhduket nga faqja e dheut dhe do t’i mbetet vetëm kujtimi në fotografi. Mësova se këtë akt shkatërrimi kësaj here nuk e kishte bërë braktisja apo neglizhenca, por “kujtesa” e fshatarëve të Dukatit të cilët kanë qenë shumica me partinë nacionaliste gjatë Luftës së Dytë dhe i kanë vënë dinamit monumentit ngase ai paraqiste komunistët si ngadhnjimtarë të një beteje. Mirëpo kjo lloj kujtese duket një variant i mungesës së kujtesë së vërtetë historike që po bën të braktisen dhe neglizhohen vlerat dhe simbolet historike. Historia nuk është as ajo që duhet të ishte dhe as ajo që mund të ishte. Ajo është ajo që është dhe nuk zhbëhet duke hedhur në erë simbolet që ngjallin kujtimet e saj.
Por ndoshta edhe ai shpërthim dinamiti duhet konsideruar si një vazhdim i historisë që e pasuron këtë simbol. Ndoshta ai duhet ruajtur ashtu, me zgavrën e dinamitit në bark, por kurrësesi të lihet të shembet e zhduket siç duket se e kanë lënë.

Dhërmiu

Pasi zbret qafën e Llogarasë, në faqen e malit përballë detit, shfaqet fshati Dhërmi, i pari në rradhën e tetë fshatrave të bregut, që të lenë gojëhapur me bukurinë e tyre arkitektonike, me shtëpitë prej guri të hirtë të ngritura njëra mbi tjetrën, mes të cilave lartësohen ndërtesat e kishave me këmbanaret e tyre dhe qiparisat përbri.
Duke e parë nga larg habitesh se si këto shtëpi e kisha janë vendosur aq hirshëm njëra mbi tjetrën, si pjesët e një banese të vetme të çuditëshme të shtrirë përsëgjëri dhe përsëlarti mbi shpatin e malit në një harmoni të përsosur me të.
Ndërsa kur futesh brenda në fshat mrekullohesh nga rruginat e ngushta prej kalldrëmi që gjarpërojnë nëpërmjet mureve dhe dyerve të shtëpive duke të krijuar një ndjenjë të veçantë intimiteti dhe qetësie dhe duke të befasuar në çdo kthesë me mënyrën se si vazhdojnë të ngjiten apo të zbresin mes havllive prej guri dhe dyerve prej druri, të cilat, këto të fundit, herë me hark e herë katërkëndëshe, herë më të mëdha e herë më të vogla, janë të gjitha të bukura.
Duke parë dritaret e atyre shtëpive magjike s’ka se si të mos mendosh se brenda tyre jeta është ndryshe, më e bukur, më e veçantë sesa jeta në shtëpitë e zakonshme.
Por pikërisht duke përqëndruar vështrimin në dritaret zbulon përsëri pamje që të ngjallin trishtimin e braktiksjes. Shumë dritare shtëpish nuk kanë perde dhe ka prej tyre që u mongojnë edhe xhamat, shenjë e sigurtë se banorët e tyre i kanë lënë për të shkuar në Greqi. E kupton se janë dritare shtëpish të braktisura edhe kur i krahason me ato të banuarat ku spikasin vazot me lule dhe perdet e bardha karakteristike. Nga një vështrim i parë që hedh mbi dritaret e shtëpive të fshatit mund të thuash se më shumë se gjysma e tyre janë pa banorë brenda. Por braktisjen e sheh edhe nga shenja të tjera: nga rrëzimet e mureve që kanë filluar aty këtu, nga drynat e ndryshkur në dyert e shtëpive, nga frytet e pemëve të thara në degë apo të kalbura në këmbët e tyre. E konstaton mbi të gjitha nga mungesa e njerëzve, veçanërisht të rinjve.
Vetëm tek varreza sikur ka më shumë gjallëri. Sheh më shumë varre të reja sesa shtëpi të reja në Dhërmi. Varreza e Dhërmiut, bri udhës, nën një ullishte rrëzë malit dhe përballë detit, është vend i bukur për t’u prehur përjetësisht. Edhe ata dhërmiotë që kanë shkuar në Greq, kur vjen puna për të vdekur, i sjellin e i varrosin në fshat. Aty prehet edhe poeti i njohur dhërmiot Petro Marko që e la amanet të mos e varrosnin në Tiranë, por në fshatin e lindjes. Mbi mermer ka një fotografi të rinisë së tij. Nën kaçurelat e zeza pis, poeti e ka hedhur vështrimin diku përtej me guxim, ndoshta drejt të ardhmes së jetës së tij. Të vjen të mendosh se nuk e ka paraparë Petrua, që provoi gjatë kohës komuniste burgun e vet dhe të të birit, se e ardhmja e tij do të kishte qenë aq e trazuar dhe aq e dhimbshme, përndryshe s’do t’ia kishte ngulur sytë me aq guxim.

* * *

Në njërën nga rruginat e fshatit, përtej një dere, u shfaq një grua plakë shumë e moshuar e veshur me të zeza. Pamja e saj ishte e jashtëzakonshme sepse ecte e mbështetur mbi një kërrabë, e kërrusur me një kënd plotësisht 90 gradë. E parë nga lart ia shtonte magjinë dhe befasinë rruginës së kalldrëmtë. Dukej sikur vetëm nga një vend i tillë, ku nuk mund ta kuptoje se në ç’epokë jetoje, mund të dilte një plakë me një kërrusje të atillë shumëshekullore. Duke e parë teksa zhdukej në njërën nga kthesat, të vinte menjëherë ndërmend pyetja: “kushedi çfarë jete ka pasur?”
Është një pyetje që, kur sheh braktisjen e tërë atyre shtëpive, ke frikë se nesër mund ta bësh edhe për të gjithë fshatin Dhërmi - dhe jo vetëm për të. Ndjenja e braktisjes që përjeton në Dhërmi të shoqëron gjatë gjithë udhëtimit në Jug. Edhe në Himarë ndjehej e njëjta gjë. Pjesa e vjetër e qytetit, e ngritur mbi kodër, ishte në rrënim e sipër. Më shumë se gjysma e kishave ishin shembur, kurse ato që mezi mbaheshin më këmbë i gjeje të mbyllura me drynj të ndryshkur. Mbrapa havllive të shtëpive, nëpër oborre, shihje rrushin që kishte mbetur i pavjelur. Hardhitë e gjora kishin dalë edhe jashtë mureve dhe sikur të thërrisnin t’i vilje me bistaqet e tyre që të vareshin mbi kokë.
Edhe në fshatrat Vuno edhe në Qeparo, që vijnë mbas Dhërmiu, kishe të njëjtën ndjesi. Edhe aty shikoje pleq të mbledhur në klubin e fshatit dhe pak të rinj që kishin ardhur nga Greqia për t’u mburrur përpara bashkëfshatarëve me makinat që kishin blerë atje.
Qeparoi i vjetër, në majë të malit thuhet se është një nga fshatrat më të bukur të Shqipërisë. Edhe ai, si të gjitha fshatrat e Jugut ka një mimesis të çuditshëm me pejsazhin prreth; sikur të jetë një zgjatim i natyrshëm i malit dhe i gjithë peisazhit përreth. Kur e shikoje nga larg të ngjallej një dëshirë e madhe të shkoje ta vizitoje. Mirëpo makina jonë nuk mund të shkonte deri atje, duhej të kishe një xhip. Ata që takuam na thanë se fshati ka mbetur thuajse i shkretë sepse jeta atje ishte me të vërtetë e vështirë. Veçanërisht në dimër.


Një histori e çuditshme

Buzë rrugës automobilistike që përshkon Dhërmiun, nën një ullishte zbardhur nga pluhurat e ngritur nga makinat, kishte një klub nga ata të kohës komuniste; një kub njëkatësh tulle e betoni me një banak nga ata më të rëndomtit dhe me një oborr çimentoje ku kishin nxjerrë ca tryeza po aq të rëndomta.
Duke parë kontrastin e bukurisë së shtëpive të fshatit me shëmtinë e klubit të vinte ndërmend se në kohët e para, kur ishte ndërtuar fshati i bukur Dhërmi, nuk njihej tradita e klubeve komuniste ku pihej zakonisht fërnet me kafe para se të shkohej në punë.
U ulëm në një nga tryezat e klubit dhe pritëm një nga miqtë tanë të udhëtimit, Mishel Taranin, atasheun kulturor francez, i cili po interesohej të gjente një mikun e tij dhërmiot.
Pas pak Misheli erdhi me barba Jogon, një burrë me kapele republike verore në kokë që i kishte kaluar të gjashtëdhjetat. Ata të dy nuk ishin bërë miq ashtu kot. Barba Jorgua ishte me nënë franceze dhe kishte një histori të veçantë. I ati i tij, minoritar grek, kishte pas emigruar nga fshati për në Francë në vitet 30. Aty ishte martuar me një franceze dhe kishte pas lindur këtë djalë. Në prag të luftës së Dytë Botërore kishte ardhur me gjithë djalin në fshat. Aty e kishte zënë lufta dhe kishte mbetur pa u kthyer derisa e kishin kapur gjermanët që e kishin deportuar në një kamp përqëndrimi ku dhe kishte vdekur. Kështu Jorgua fëmijë kishte mbetur në Dhërmi, ku dhe ishte rritur e po plakej. Nënën franceze nuk e kishte parë kurrë më, sepse ajo kishte vdekur gjatë kohës që Shqipëria ishte e izoluar.
Por barba Jorgon nuk e lidhte vetëm gjaku i nënës me Francën. E lidhte edhe një histori, të cilën, sikur të mos na e kishte vërtetuar Misheli, do ta kishim marrë për produkt të imagjinatës së një njeriu të sëmurë, mbetur pa nënë e pa babë, e rritur me ëndrrën e Francës dhe romanet e Aleksandër Dumasit. Ishte historia e një shisheje lundruese. Andej nga viti 1986 një bari dhërmiot kishte gjetur në breg të detit një shishe të mbyllur. E kishte hapur dhe brenda kishte gjetur një letër të shkruar. Ishte në gjuhë të huaj dhe bariu nuk kishte kuptuar gjë, por ia kishte thënë mendja se mund të qe frëngjisht ngaqë midis fjalëve të shkruara ishte edhe fjala “France”. Duke e ditur se në fshat ishte një njeri që kishte lidhje me Francën ia kishte dërguar atë Jorgos. Ky e mori dhe pa se ishte një mesazh i shkurtër në të cilin thuhej se ai që do t’i binte në dorë kjo shishe të kishte mirësinë të përgjigjej në adresën e mëposhtëme, dhe vijonte adresa e një shtëpie në Montpelier të Francës.
Barba Jorgua nuk kishte guxuar të përgjigjej menjëherë duke pasur frikë se mos ky ishte ndonjë provokim i Sigurimit apo se mund t’i hapte telashe. Por adresën ama e mori shënim dhe pas ndonjë muaji qe bërë trim dhe ishte përgjigjur. Pas disa javësh i kishte ardhur përgjigje nga Montpelieja dhe kështu midis Jorgos dhe francezit të shishes ishte vendosur një korespondencë e rregullt që vazhdonte edhe sot e kësaj dite.
Në këtë pjesë të tregimit Misheli ndërhyri dhe na tha se pasi kishte mësuar historinë e pabesueshme nga barba Jorgua, kishte shkuar e kishte kërkuar atë njeri në Montpelie dhe e kishte gjetur sipas adresës që i kishte dhënë barba Jorgua. Ai i kishte thënë se hedhja e shisheve të tilla në det ishte hobi i tij, se kishte pas hedhur rreth 1000 të atilla dhe kishte marrë përgjigje vetëm nga 60. Të tjerat duket kishin humbur kushedi se ku. Marrja e një përgjigjeje nga Dhërmiu i Shqipërisë kishte pas qenë për të nga më interesantet, jo vetëm për nga largësia ku kishte mbrritur shishja, por edhe sepse kishte rënë në dorë të një njeriu që kishte një lidhje të veçanta me Francën. Çuditërisht francezi dhe barba Jorgua kishin vetëm një muaj diferencë në moshë. Francezi ishte bërë disa herë gati të vinte të shihte Dhërmiun, por ia kishin bërë ters trazirat e shumta ballkanike.



Kështjella e Porto Palermos

Duke zbritur rrugës për në Sarandë do të ndeshesh edhe me një gati ishull të vogël në majë të të cilit ngrihet një kështjellëz e gurtë. Është kështjella e Porto Palermos që ka një histori gati dyshekullore. E ka ngritur i famëshmi Ali Pasha Tepelena, sipas projektit të një arkitekti italian dhe arkitektit të tij, Petro Përmetarit. Në vendin ku është kështjella, mu në majë të ishullit, ka pas qenë një kishë të cilën Aliu e ka spostuar më poshtë për t’ia lënë vendin e saj kështjellës së tij. Thuhet se, pasi mbaroi ndërtimi, për të parë nëse ishte bërë një punë të mirë, Aliu e detyroi arkitektin italian të qëndronte brenda dhe e qëlloi kështjellën me top. Ekziston edhe një pikturë e saj e asaj kohe e bërë nga një piktor anglez.
Në periudhën komuniste nuk mund të shkoje në kështjellë sepse e gjithë pjesa e bregdetit rreth saj ka qenë zonë ushtarake. Prandaj, megjithë bukurinë e rrallë, ajo ka mbetur në errësirë dhe kujtimi i saj dyshekullor lidhet vetëm me Ali Pashën dhe të qënit burg e depo ushtarake. Për shkak se është një kështjellëz relativisht e madhe në një gati ishull aq të vogël e kanë përdorur si burg apo vend internimi edhe mbreti Zog në vitet ‘30, edhe italianët gjatë Luftës së Dytë edhe regjimi komunist.
Tani rruga për atje është e lirë. Mjafton të devijosh disa dhjetra metra nga rruga kryesore, të parkosh makinën në një cep dhe të shkosh ta vizitosh.
E parë nga larg kështjella ka mbetur ashtu si ka qenë, një mrekulli prej guri ngjyrë okër në majë të një ishulli të rrethuar nga bluja e Jonit. Mirëpo, kur afrohesh fillon e zhgënjehesh. Hyrjes kryesore i mungon dera. Sapo futesh brenda në gjysëmterrin e saj të godet një duhmë e rëndë lagështire dhe ndotjesh nevojtoreje. Edhe brenda nuk sheh asnjë derë, qoftë kjo e hekurt apo e drunjtë. Ndodhesh në një hapësirë të vetme të ndarë nga kollonat mbajtëse dhe disa mure që krijojnë kthina të ndryshme, por që s’kanë asgjë brenda. Duhet ta vesh në lëvizje imagjinatën për të përfytyruar se si ka qenë ajo në kohën e Aliut dhe se si kanë funksionuar ato hapësira si vende ngujimi për të burgosur. Vetëm po t’i vesh re me kujdes muret do të gjesh mbishkrimin “Atenzione, dinamite” të periudhës kur ka qenë depo e italianëve.
Drita hyn nëpërmjet disa frëngjive të volga dhe dy daljesh, njëra që të çon lart për në taracën kryesore të kështjellës, kurse tjetra në një nëntaracë të saj.
Sapo ngjit shkallët dhe del në taracë të zhduket menjëherë ndjenja e keqe e shkaktuar nga terri dhe ndotjet që kishte poshtë dhe kalon në një tjetër regjistër shpirtëror. Ndodhesh në një shesh të gurtë të ndriçuar nga dielli prej nga sheh një hapësirë të mrekullueshme deti blu dhe shkëmbinjsh e malesh që varen mbi të në forma nga më të ndryshmet. Prej aty dukej edhe “Gjiri i Nuseve” ku thuhet se shkonte Vasiliqia gruaqja e re e Ali Pashës, e lahej lakuriq ndërkohë që Aliu e shihte me dylbi.

Kur mendon se kështjella ka qenë edhe burg, e para gjë që të vjen në mendje në atë taracë është kontrasti midis asaj që sheh përmbi të dhe asaj që qëndronte nën të: si mund të qëndronin aq pranë një gjë aq e tmerrëshme si burgu dhe një gjë aq e mrekullueshme si pamja mbi taracën e asaj kështjelle? Këtë dyndjenjësi duket se e kanë përjetuar jo vetëm të burgosurit e të internuarit atje, por edhe ushtarët që kanë shërbyer si roje mbi taracën, të cilët kanë gdhendur me lloj lloj shkrimesh emrat e tyre në muret e karakolleve.
Kur të vjen mendimi se kjo kështjellë është një monument i mrekullueshëm historik fillon dhe e ve re edhe me syrin e ruajtësit dhe restauratorit. Mbi taracë ka mbirë bari që ende nuk i kërcënon blloqet e forta të gurëve, por që, pas disa vjetësh, po u la kështu e braktisur, me siguri do të fillojë t’i shpërthejë lidhjet e tyre. Madje, ndoshta, nuk do të duhet aq shumë kohë. Nuk është çudi që ndonjë i çmendur të vijnë t’i shkulë gurët e kështjellës e t’i përdorë për të ngritur ndonjë kioskë apo ta shdërrojë vetë kështjellën në një bar restorant duke i bashkangjitur shtesa betoni, plasmasi dhe duralumini.
Ndërkaq, kështjella vazhdon të qëndrojë e braktisur, si një tokë e askujt, aty diku midis Ministrisë së Mbrojtjes, Ministrisë së Kulturës dhe grabitësve të pronave publike. Asnjë roje, asnjë tabelë mbi të që të tregojë se është monument që mbrohet nga shteti. Asnjë pllakëz që të tregojë historikun e saj. Para disa vjetësh kanë shkulur prej murit të hyrjes pranë derës pllakën e vendosur nga Ali Pasha ku shkruhej “Unë, pashai i madh Aliu e ndërtova këtë kështjellë…”. Një histori e tërë që lidhet me të rrezikon të zhduket. E vetmja gjë që të ushqen shpresën se ajo mund të mbijetojë është bukuria e saj.


* * *

Pa dyshim një nga gjërat më tërheqëse të kështjellës së Porto Palermos është fakti që ka qenë burg e vend internimi. Edhe Ali Pasha ka patur tunelin e tij atje, ku ngujonte ata që i prishnin qetësinë e sundimit. Mbreti Zog ka mbajtur atje të izoluar kundërshtarë të tij ndër të tjerë komunistë të njohur si Tajar Zavalani dhe Nonda Bulka. Komunistët e kanë përdorur si vend internimi gjatë viteve të fillimit të sundimit të tyre. Aty ka qenë edhe Fatbardhi, i biri i Abaz Kupti, mëkëmbësit të mbretit Zog në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë, edhe Viktori, i biri i njërit nga nacionalistët më të njohur, Hasan Dostit. Viktorin e takova pasi u ktheva nga udhëtimi për ta pyetur për jetën që bëhej në atë kështjellë. Më tha se në vitin ’49, kur kështjella kishte filluar të përdorej si vend internimi, aty kishin sjellë rreth 50 familiarë, me gra e fëmijë, kryesisht familje nga fshatrat kufitare që u ishin arratisur të afërmit si dhe njerëz si ai, që u kishte mbaruar dënimi me burg dhe nuk donin t’i linin të lirë. Pra nuk ishte burgim, por një lloj internimi. Ndryshe nga çfarë kisha imagjinuar më doli se gjatë ditës i lejonin të dilnin nga kështjella, veçse i fusnin brenda sapo ngrysej. Ndërkaq, nuk i lejonin të laheshin në det dhe shumë shpejt ua kishin ndaluar edhe hipjen në taracë. Në vitin 50, kur kishte shkuar Viktori, ishin rreth 20-30 veta. Flinin të gjithë mbi pllakat e gurit me dyshekët apo hasrat personalë pa ndonjë ndarje me derë midis njërës familje dhe tjetrës. Kur binte shi nga tavani i kështjellës kullonte uji nga të katër anët. Të tmerrshëm, tregon Viktori, ishin minjtë, nganjëherë të mëdhenj disa kilesh, që të kalonin natën mbi fytyrë.
Gjëja më mbresëlënëse e Portopalermos për Viktorin kishte qenë durimi i grave të internuara si dhe lindjet dhe perëndimet magjepëse të diellit.
Në nëntor të vitit ’50 i larguan prej andej. Për shkaqet e largimit midis të internuarve qarkulloi edhe një legjendë. Thuhej se disa ditë më parë aty ishte parë një barkë e dyshimtë dhe qe përhapur fjala se kjo barkë kishte dalë nga barku i një nëndetseje që kishte ardhur për t’ i marrë ata. Në fakt disa ditë rresht kështjella ishte ruajtur natë e ditë me ushtarë dhe ata nuk i kishin lënë të dilnin.
Prej andej i kishin internuar në një kamp tjetër në Tepelenë.

* * *

Periudha komuniste përbën afro dy të tretat e kohës kur shqiptarët kanë jetuar nën një shtet të tyrin. Shqiptarëve ende u duket sikur kjo kohë është aq e pranishme sa që nuk kanë nevojë ta fiksojnë në kujtesën materiale. Mirëpo, ndërkaq, shumëçka po humbet dhe, ndër gjërat që po fshihen përgjithmonë nga kujtesa materiale, janë edhe ish kampe burgjet e të dënuarve politikë, që janë ndër simbolet më të spikatura të atij regjimi.
Gjatë udhëtimit në Jug u ndala të shoh edhe kampin/burg të Ballshit ku të burgosurit politikë kanë kaluar vite duke ndërtuar Rafinerinë e Naftës dhe ku kam kaluar disa vjet të 17 vjetëve të jetës sime si i burgosur politik. Kampet si ky kanë qenë të panumërt në Shqipëri: ai i Maliqit, Rinasit, Karavastasë, Fabrikës së Çimentos në Elbasan, Superfosftit të Laçit, për të përmendur vetëm disa pak prej tyre. Kur mbaronte ndërtimi i një objekti, të burgosurit i zhvendosnin për në vende të tjera pune bri të cilëve ndërtohej edhe kampi. Rafineria e Naftës në Ballsh ka qenë një nga objektet e fundit të rëndësishëm që janë ndërtuar me krahët e të burgosurve politikë. Më pas, sipas eksperiencës së Bulqizëz dhe Spaçit, për ta u rezervuan minierat ku fshiheshin më thellë, torturoheshin më shumë dhe nuk ishte nevoja të transportoheshin aq shpesh.
Përballë Rafinerisë së Ballshit, atje ku, sipas hamendjes sime, duhet të kishte qenë kampi, m’u shfaqën disa konstruksione që nga larg m’u dukën si sera të katandisura në skelete, nga ato që gjen me shumicë anës rrugëve të Shqipërisë. Nuk mund ta besoja se ai ishte kampi. U ndala dhe pyeta një banor atypari i cili më tha se ato që po shihja ishin pikërish mbeturinat e ish-kapanoneve. Ndjesia që më dha pamja e tyre ishte ndjesia që mund të të ngjallë pamja e një të njohuri të shvarrosur, të cilit, kur i sheh vetëm skeletin jo vetëm nuk i njeh asnjë tipar, por pamja mund të të trondisë deri në fshirjen e kujtimit të tij. Ato kapanone, dikur aq të veçanta dhe të jashtëzakonshme, sepse ishin të populluar me një dendësi të jashtëzakonëshme ngjarjesh dhe dhimbjesh njerëzore tani shëmbëllenin me një varrezë banale shtyllash betoni dhe kapriatash hekuri që ta dhunonte rëndë kujtesën e atij vendi.
Iu afrova këtyre mbeturinave me shpresën se mes tyre do të gjeja diçka më të njohur. Në truallin brenda dhe përreth ish-kapanoneve kishte mbirë një gjëmbaç i lartë dhe i egër që nuk të linte as të ecje rehat. Dukej se vetëm ai lloj gjësendi mund të mbinte aty. Edhe nga afër pashë se çdo gjë ishte shpërndërruar. Kishin humbur deri edhe pllakat e pupulitit që shërbenin si mure të kapanoneve. Nuk gjeje as gjurmën e atyre qosheve prej çimentoje midis kapanoneve ku të burgosurit rrinin e luanin shah apo domino, as hijen e guzhinës private me furrat karakteristike prej tulle, dhe as ndonjë shenjë të banjove dhe çezmave.
Më në fund, duke kërkuar diçka të njohur midis kësaj harlisjeje gjëmbash dhe ndryshkurinash, mezi arrita të gjej një gjë që të më ngjallte kujtimet. Ishte një copë shkallë betoni midis dy kapanoneve që ende nuk e kishte shpërthyer e mbuluar gjëmbaçi. Ajo ishte shkalla më e rëndësishme e kampit. Mbi atë shkallë të burgosurit kalonin sa e sa herë në ditë, për të shkuar në banjë, për të zbritur nga kapanonet në fushë ku bëhej apeli dhe shëtitjet, për t’u futur në kapanon. Por mbi të gjitha ajo shkallë ishte një pikë e veçantë e kampit sepse pjesa më e lartë e shkallareve të saj ishte njëherësh edhe lartësia më e afërt prej nga dukej rruga nga vinin familjet për takim. Në majë të saj të burgosurit rrinin e prisnin me orë për t’i shquar së largmi të afërmit teksa vinin me trasta në duar; aty ktheheshin me vrap pas takimit për t’i parë edhe një herë teksa largoheshin tutje për në rrugën e kthimit.
Pas 1982, kur të burgosurit u transferuan prej andej për në minierën e Qaf-Barit, kampi ishte shndërruar në stallë dhe ashtu kishte qenë deri vitet e fundit. Tani vazhdonte të ishte pronë e rafinerisë dhe në ndërtesat e ish-komandës, të vetmet të ndërtuara me tulla që i kishin rezistuar kohës, tani banonin disa punojës të saj.
Asgjë nuk kishte mbetur aty nga kujtimi i mbi 1000 të burgosurve që punuan, vuajtën dhe vdiqën gjatë më shumë se një dekade në atë vend. Përveç punës së tyre kolosale, Rafinerisë së Naftës që ende nxjerr nga oxhaqet të njëjtën formë tymi dhe flake që nxirrte njëzet vjet më parë kur e ndërtuan ata.

Dhrovian

Kërkujt nuk mund t’i shkojë mendja se prapa atij mali ndodhet një fshat aq i madh dhe aq i bukur siç e ka namin Dhroviani. Çfarë t’i ketë shtyrë njerëzit të shkojnë aq thellë prapa malit? Nisemi drejt fshatit për ta gjetur përgjigjen, kësaj here me xhipin e Aron Tares, shefit të zyrës së Butrintit, që është një nga të paktët njerëz që ua njeh dhe di vlerën e bukurinë atyre anëve. Përgjigja e natyrshme që të vjen ndërmend, teksa ecën nëpër rrugën e keqe, që duket se e kanë ndërtuar në kohën e Hoxhës për qëllime ushtarake, është se fshati duhet të jetë ndërtuar në kohën kur njerëzit jetonin me blegtori dhe se ai është ndërtuar në një kohe shumë të gjatë me tjetër dinamikë nga ajo e shekullit XX. Pastaj një pjesë kanë emigruar dhe kanë sjellë para për të ndërtuar shtëpi dhe kisha; 16 kisha ka Dhrovjani. Gjithësesi, pa mbërritur në vend, kurrë nuk mund ta imagjinosh se aty mund të gjeshë një fshat aq të madh, me 16 kisha.
Ndalemi tek kisha më e madhe e fshatit, ajo e Shën Nikollës, krah së cilës ngrihet një këmbanore guri që konkuron për nga lartësia dhe bukuria me qiparisin përbri saj. Edhe atë, ashtu sikurse shumicën e kishave në Jug, e gjejmë të mbyllur. Përbri saj, në krahun tjetër të këmbanores, është një si park me rrepër të lashtë nën hijen e të cilëve prehesh për mrekulli dhe të vjen të imagjinosh se si dikur aty dhrovianasit mblidheshin pasi dilnin nga mesha apo nga ndonjë martese dhe shkëmbenin të rejat e fundit nga fshati apo të afërmit në mërgim. Edhe fëmijët, që tani thuajse mungojnë, duhet të kenë luajtur shumë nën ata rrepër.
Në Dhrovian nuk gjen thuajse fare gjurmë të 50 vjetëve komunizëm. As kishat nuk janë prekur dhe as ndërtime me tulla dhe beton nuk sheh. Aty mbretëron një si qetësi metafizike që ta ngjall largësia e madhe kohore dhe hapësinore prej zhurmave dhe rrëmujave të qytetit, kishat e shumta dhe natyra e patrazuar. Shtëpitë e bukura prej guri, të ngjallin mendimin se to mund të vish të jetosh duke lexuar filozofët e lashtësisë dhe duke shkruar për gjëra shumë më të thella e më jetëgjata sesa grindjet e politikanëve në Tiranë.
Pasi hamë diçka, nën hijen e njërit prej rrepëve, nisemi për të parë fshatin. Edhe në Dhrovian shumica e shtëpive janë bosh. Dhroviani është një fshat i banuar thuajse krejtësisht nga minoritarë, prandaj dhe emigrimin për në Greqi e kanë të madh. Edhe këtu sheh drynj të ndryshkur dhe akoma më shumë shtëpi të rrënuara. Në shtëpitë e banuara vëmë re se nuk para kanë dëshirë të të fusin brenda. Duket se ai zakoni i mikpritjes është harruar në këto kohëra të vështira kur nuk e di se kush të troket në portë. Megjithatë në një shtëpi na presin në oborr. Një burrë i gjallë, me kaçurela të dendura dhe të zeza pis, tipike për një grek, na thotë, me një shqipe që e flet për mrekulli, se brenda kanë një mort. Ka vdekur në Greqi e zonja e shtëpisë dhe njerëzit janë mbledhur dhe presin xhanazen nga Athina. Vdekja ka bërë që të hapet shtëpia e cila është ende rrëmujë, thotë ai, prandaj s’u fusim dot brenda. Por ne nuk e besojmë. Kush e di çfarë u thotë mendja kur shohin tiranas që vijnë këtu. Ai na rrëfen se kjo shtëpi është ndërtuar në kohën e Zogut nga familje me gjendje të mirë ekonomike dhe, për të vërtetuar këtë, na tregon hyrjen e portës prej guri të gdhendur, me një hark të gjerë sipër. Por, mbi të gjitha, na tërheq vëmendjen pusi në oborr. Fshati nuk ka qenë i pasur me ujra, por ka pasur një klimë shumë të mirë prandaj janë vendosur njerëzit këtu - tregon minoritari. Pastaj ai na tregon se pusi që shohim nuk është pus që e nxjerr ujin nga toka. Pusi është më i gjerë se një pus i zakonshëm dhe uji që mban brenda ka zbritur aty nëpërmjet një tubi që ka mbledhur gjithë ujrat e shiut derdhur mbi çati dhe kanalizuar në ulluqet e saj. Është ujë shumë i freskët thotë ai, ujë i distiluar, i kulluar. Çdo shtëpi e ka një pus të tillë. Ai e hap pusin, zhyt aty kovën dhe na fton të pijmë. I vëmë me rradhë buzët në llamarinën e kovës, jo krejt pa merak, por uji është vërtet shumë i mirë.

* * *

Edhe në Dhrovian, si në Dhërmi, varreza duket mjaft e populluar me varre të rinj dhe me pleq që i vizitojnë. E çuditëshme, por gjëja që të kujton diktaturën në Dhrovian është bash shtëpia e të vdekurve ngaqë varret e asaj kohe janë të shkruara në shqip ndërkohë që të gjithë varret e reja janë të shkruar në greqisht.
Thuajse dy tre metra bri Kishës së 12 Shenjtorëve, në krah të varrezës, është edhe varri i një piloti anglez, rënë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Aroni na thotë se vëllai i pilotit ka ardhur t’i marrë eshtrat, por, kur ka parë se në çfarë vendi të mrekullueshëm është varrosur i vëllai, ka hequr dorë nga lëvizja e eshtrave.
Të vjen keq kur sheh sa varret i bëjnë prej mermeri dhe jo prej guri. Mermeri i ri i pllakve të varrit, standart gjithandej, i prerë me sharra elektrike dhe i lëmuar deri në shkëlqim, kërcet si një trup i huaj në atë atmosferë gurësh të lashtë të gdhendur me daltë. Një ndjenjë edhe më e fortë mospranimi të ngjallet kur sheh se mu pranë Kishës së 12 Shenjëtorëve ka filluar një ndërtim i ri, ndoshta i vetmi në të gjithë fshatin. Është e tmerrëshme të shohësh një ndërtesë betoni të ndërkallet në atë peisazh shtëpish prej guri ku dora e mjeshtrit ndërtues, pasi ka arritur përkryerjen, ka ndalur së projektuari prej një kohe shumë më të lashtë se ajo e betonit.
Pronari i shtëpisë që ndërtohet qëllon aty pranë. “Duam edhe ne shtëpi moderne - thotë me një shqipe të rregullt - pastaj, më kushton shumë ta ndërtoj me gurë”. “Më mirë kishe blerë një shtëpi nga këto të braktisurat - i them - e kishe restauruar”. “Dua të kem shtëpinë time në truallin tim–, përgjigjet.
Duket e kotë t’i hysh atij muhabeti sepse ai nuk jep as shenjën më të vogël se është i vetëdijshëm për bukurinë e fshatit të tij dhe për shëmtinë që po i ngul në trup.
Një ndërdyshje e madhe të lind kur mendon se më një anë thuhet se turizmi është një nga mundësitë e mëdha potenciale të Jugut dhe nga ana tjetër përfytyron se si mund të përçudnohen gjithë ato bukuri nga zhvillimi i pa studiuar i turizmit. Mjafton të shikosh brigjet e Korfuzit për të parë shembullin e asaj se si nuk duhet të bëhen brigjet e Jugut dhe fshatra të tilla si Dhroviani. Një pjesë e madhe e brigjeve të Korfuzit janë mbushur me ndërtime të reja shtëpish, restorantesh, hotelesh krejtësisht të standartizuara duke i dhënë pamjen e një ishulli të projektuar vetëm ndaj turizmit masiv, të shndërruar thuajse tërësisht në një makinë grumbullimi dollarësh; ku mungon një nga gjërat më interesante për një vizitor të huaj, jeta e vërtetë e vendasve, zbulimi i kulturës së vërtet të ishullit. Vetëm atje ku kanë blerë të huajt ka copa tokash të ruajtura ashtu siç kanë qenë, por ato janë të rrethuara me tela dhe në hyrje kanë tabelën “Pronë private. Ndalohet hyrja”.
Gjëja e parë që të vjen ndërmend kur kërkon të zgjidhësh ndërdyshjen e zgjedhjes midis pasurimit të “varfërisë“ magjike të fshatrave të Jugut dhe pasurisë standarte të Korfuzit është se në vend të ndërtimeve të reja në këto vende duhet inkurajuar ruajtja dhe restaurimi i ndërtesave që po shkatërrohen, pa prishur raportin e tyre me natyrën përreth. Mundësitë për t’i ruajtur dhe restauruar ato nuk mungojnë. Një projekt si ai i Butrintit mund të shtrihet edhe më gjerë. Ka plot partizanë të turizmit ekologjik nëpër botë që janë të organizuar edhe në fondacione, e që do të mund të vinin këtu, të investonin, të merrnin ndonjë shtëpi me qira, edhe të paguanin për restaurimin e saj e të të tjerave. Edhe banorët e shtëpive që janë në Greqi mund të gjejnë një burim të ardhurash më të mira duke i dhënë ato me qira, pasi të rinovohen. Por mbi të gjitha duhet ndërgjegjësimi i vendasve për bukurinë që kanë përeth tyre. Përndryshe, brenda dhjetë vjetësh, brigjet e Jugut mund të bëhen një imitim i shëmtuar i Korfuzit.

GJIROKASTRA, ENVER HOXHA DHE HISTORIA

Qyteti që sikur i përmbledh të gjitha bukuritë e fshatrave të Jugut është Gjirokastra. Këtë e ndjen veçanërisht kur mbërrin atje pasi ke parakaluar me rradhë fshatrat e Dropullit. Ata i shikon në shpatet e malit që nga rruga automobilistike dhe nuk ngopesh me bukurinë e tyre, ke dëshirë t’i vizitosh, mirëpo rruga deri atje të duket e gjatë, ke frikë se vonohesh apo se të bllokojnë rrugën banditët e fshatit Lazarat që janë bërë të famëshëm me sulmet e tyre ndaj udhëtarëve që shkojnë e vijnë për në Greqi. Kurse Gjirokastra të jep mundësinë t’i shikosh nga afër tiparet e tyre karakteristike, si të zmadhuara dhe të mbledhura në një vend. Aty sheh më mirë edhe çatitë të mbuluara me rrasa guri të hirtë, një nga gjërat më karakteristike të shtëpive të Jugut. Nga ua ka pjellë mendja këtë stil çatie, pyet veten kur vjen direkt nga Tirana. Disa shtëpi të Gjirokastrës psh. të kujtojnë shtëpitë e tregëtarëve në Firence, por ajo çka i bën ato të ndryshme është çatia e mbuluar me rrasa guri. Mirëpo, kur sapo ke ardhur nga qafa e Muzinës, e ke të qartë misterin e atyre çative. Ato rrasa, sikur ua ka bërë gati vendasve vetë mali i Muzinës. Ato shtrihen aty shtresa shtresa, gati gati si në një çati natyrore dhe vendasve s’u mbetej veçse t’i merrnin, t’i prisnin e t’i përdornin në formën që i ka vendosur mali.
Por Gjirokastra është edhe qyteti që përmbledh në mënyrën më të plotë shkatërrimin e Jugut, braktisjen e pronës publike dhe çoroditjen e këtyre shtatë vjetëve tranzicion. Më mirë se çdo gjë tjetër në mënyrë simbolike këtë e shpreh ora e madhe në kullën e kalasë në fushat e ndryshkura të së cilës akrepat kanë ngecur në çdo faqe në një orë të ndryshme të ditës. Shumë shtëpi karakteristike po shemben. Ndërtimet e reja po bëhen jashtë karakterit. Çatitë me rrasa prej guri po zevendësohen me tjegulla. Dyqanet e lagjes së pazarit në qendër të qytetit, pas sulmeve të vitit 1997, janë të mbyllur apo janë shndërruar në vende ku hidhen mbeturinat. I vetmi vend ku ka gjallëri është sheshi përballë konsullatës greke ku njerëzit presin të marrin viza.
Një të huaji që po ngjitet i shoqëruar për në kala i tërheq vëmendjen udha e shtruar me kalldrëm dhe pyet se kur është meremetuar. Në kohën e Hoxhës, i thotë shoqëruesi shqiptar. “Nuk paska qenë edhe aq i keq Enver Hoxha” reagon menjëherë i huaji.
Kjo vërejtje të bën të mendosh nëse ka të drejtë ky i huaj. A është e vërtetë se sot shqiptarët mund të quhen më pak të kulturuar sesa në kohën e Enver Hoxhës, sikurse dëgjon të thuhet shpesh? Apo është më e saktë të thuhet se ishte pikërisht fryma e asaj kulture që i bëri njerëzit të mos i njohin dhe ndjejnë si vlera këto bukuri që po i shkatërrojnë apo braktisin përditë?
Në të vërtetë komunizmi ishte një mith që pretendoi t’i shpëtonte njerëzit nga e keqja që i kishte ndjekur gjatë gjithë historisë së tyre shekullore dhe të ndërtonte një shoqëri tjetër. Ideja e shembjes së botës së vjetër dhe ndërtimit të një bote të re me mekanizmin e zhvillimit të forcave prodhuese që përcaktonin zhvillimin e marrëdhënieve në prodhim, e kombinuar me idenë se klasa më e përparuar ishte ajo punëtore, bëri që përparimi dhe e bukura të identifikohet në kulturën komuniste me hekurin, çimenton e betonin e fabrikave dhe ndërtimeve të reja. Përgjithësisht shembja e një shtëpije të vjetër dhe ngritja e një pallati ishte shenjë e padyshimtë përparimi. E vjetra ishte simbol i botës që duhej shembur, prandaj e shëmtuar. E reja ishte e bukur. Shkatërrimi i pazarit të vjetër të Tiranës, që tregonte karakterin oriental të qytetit, prej nga e ka origjinën, dhe ndërtimi i Pallatit të Kulturës në vend të tij, ishte një nga aktet simbolike të kësaj përmbysjeje. Shkatërrimi i shumë kishave dhe xhamijave, si simbole të një ieologjie reaksionare, apo veshja e fasadave të tyre me rrobë tjetër sëbashku me shndërrimin e destinacionit të tyre, ishte edhe një hap më tej në aventurën e largimit nga çdo vlerë tjetër.
Megjithatë, në Shqipëri, sikurse edhe në vende të tjera lindore, kultura komuniste kishte edhe një shtresëzim të fortë nacionalist i kombinuar me kultin e popullit, i parë ky si një e tërë abstrakte që shpesh i kundërvihej individit. Pa këtë shtresëzim mbajtja e pushtetit do t’u bëhej komunistëve një punë shumë e vështirë. Në sajë të ruajtjes dhe kultivimit të këtij shtresëzimi jo gjithshka e historisë u shemb. U ruajt psh. gjithshka që ushqente idenë e një të kaluare të lavdishme si kështjellat, që u trajtuan si simbole të luftrave të shqiptarëve në shekuj, “Populli shqiptar e ka çarë rrugën e historisë me shpatë në dorë.” (Enver Hoxha). Ndërkohë që u shkatërruan gjëra të rralla për nga vlerat historike, si kisha romane e Vaut të Dejës apo pazari i Shkodrës, shtresëzimi kulturor nacional-romantik bëri që të ruhet Berati dhe të zhvillohen shkencat arkeologjike. Amfiteatri i Durrësit, Apollonia, Butrinti u gërmuan, u ruajtën dhe u mirëmbajtën sepse konsideroheshin shenja të lashtësisë së shqiptarëve, ndonëse fillimet e gërmimeve të tyre lidheshin me një veprimatari që kishte për bazë të njëjtën pretendim për lashtësi, të njëjtën ideologji, atë të fashistëve italianë që kërkonin të ringjallnin lavdinë e prendorisë romake për të justifikuar pushtimet e tyre.
Pjesë e propagandës nacional-komuniste u bë më vonë edhe ajo që paradoksalisht ruajti dhe pasuroi Gjirokastrën apo Korçën e vjetër nga ndërtimet e reja: kulti i individit i diktatorit. Gjirokastra dhe Korça ishin vende ku ai kishte kaluar fëmijërinë dhe rininë prandaj malli i tij për ato vite ishte diçka që filloi të nderohet në mënyrë të veçantë. Kështu, nën kujdesin e tij personal, u mirëmbjatën kalldrëmet e Gjirokastrës dhe ulicat e kangjellat e Korçës. Po ashtu, u ruajtën edhe shumë shtëpi të vjetra prej qerpiçi në Tiranë, jo pse ishin pjesë e historisë së qytetit, tejet karakteristike, por pse kishin qenë bazë ilegale të komunistëve.
Edhepse nuk duhet mohuar fakti se e bukura ka pasur aty këtu edhe forca në vetvete për t’iu imponuar estetikës së nacional-komunizmit shqiptar, përgjithësisht mund të thuhet se shumëçka u ruajt në emër të kësaj kulture që e tjetërsonte njeriun dhe jo në emër të një kulture humaniste, që ka në qendër njeriun, që e sheh historinë si pjesë e njohjes dhe vlerësimit më të mirë të vetvetes dhe shoqërisë, si pjesë e shijeve estetike të një periudhe historike të një qytetërimi, si pjesë e pronës publike të banorëve të një qyteti. Edhe në muzeume të tilla si ato etnografike të cilët kanë patur brenda vlera të ralla, e kaluara nuk u ruajt me frymën e vazhdimësisë së historisë, por si një ndarje prej saj ose si një mburrje me të, që të dyja tjetërsuese. Prandaj sot ata ose janë shkatërruar ose i vizitojnë vetëm të huajt.
Për shkak të këtij tjetërsimi brezat që u rritën dhe edukuan gjatë pesëdhjetë vjetëve komunizëm nuk mundën t’i vështrojnë vlerat që mbetën si visare që duheshin ruajtur ngaqë vijmë prej andej, as t’i njihnin si gjëra të bukura, por shpesh i shoqëruan me ndjenjat e antipatisë që ngjallte propaganda komuniste. Kuptohet se me rënien e komunizmit dhe kulturës së tij, që i mbante në këmbë ato vlera, filloi shkatërrimi ose braktisja e tyre në masë.
Por nuk është vetëm kjo mungesë kulture shkaku i këtij shkatërrimi. Ajo që u kombinua keqas me mungesën e kulturës humaniste është mungesa e ndjenjës së pronës publike, e shënjtërimit të saj. Në kohën para komuniste kjo ndjenjë ka munguar për shkak shqiptarët jetonin në një shoqëri ku konsiderohej e shenjtë dhe e paprekëshme vetëm prona e fisit, kurse në kohën komuniste për shkak se nuk e la të zhvillohet i urryeri shtet paternalist dhe tiran. Gjatë kësaj periudhe tranzicioni shqiptarët ndodhen në vakumin midis këtyre dy eksperienave të cilat, me ndryshimet që kanë ndodhur, nuk funksionojnë, asnjëra. Ata ende nuk po gjejnë rrugët për të mbrojtur e ruajtur si të shenjtë pronën publike pa e quajtur atë të shtetit dhe të zhvillojnë pronën private pa e konsideruar atë vetëm të tyren.
Syri i Kaltërt, kishat e Himarës, kështjella e Porto Palermos, Kampi i Ballshit, mozaikët komuniste në shaktërrim janë thirrje për të gjetur këto rrugë, thirrje që bashkohen me thirrjet e bregut të detit, kafshëve të pyllit, lumenjve, rrugëve, urave, e gjithshkaje përbën trashëgiminë historike e kulturore shqiptare dhe që duhen konsideruar si të shenjta.
Çfarë është e shenjta? “Ajo që bashkon shumë shpirtrat” thotë Gëtja.

Read More......

Midis lokales dhe universales

I ftuar nga Literaturhause e Hamburgut t’i përgjigjem pyetjes “çfarë është evropiane në veprën time?”, duke ravguar në hapësirën mendore ku takohet vepra e shkruar me kujtimet e vendit e kohës kur është shkruar, mendja më ndali në burgun e Burrelit, ku gjatë viteve 1988 - 1991, kam shkruar romanin tim të parë “Ploja e Mbrame” dhe ditarin e mbajtur në vitin e fundit të burgut tim 1990 -1991, të botuar më vonë me titullin "Në vitin e 17".
Burgun e Burrelit nuk mund ta mendoj pa mu shfaqur menjëherë para sysh qelia katërkëndëshe ku së bashku me herë tetë, herë nëntë e herë dhjetë bashkëvuajtës, sipas rastit, kalova vitet e fundit të burgut tim. Ajo përbëhej nga një rresht shtretërish të vendosur në një platformë dërrase mbështetur mbi njërin mur, nga një korridor i ngushtë midis kësaj platforme dhe murit përballë tij, nga një dritare e kryqëzuar me hekura në murin tërthor të jashtëm, aq lart sa askush nuk mund të shihte përtej saj, dhe nga një derë që hapej pak herë në ditë me një sportel vëzhgimi thuajse gjithnjë të hapur në murin tërthor të brendshëm. Nga të 24 orët e ditës i burgosuri kalonte në këtë shtrat - koridor 22 orë - herë mbi shtrat e herë duke ecejakur në koridorin e ngushtë për të shpirë këmbët - dhe vetëm dy në oborrin e burgut ku dilej për të marrë ajër. Pjesën më të madhe të orëve zgjuar ai e kalonte me bythët në dyshekun e ngushtë prej kashte - aq i ngushtë sa shpesh herë i takoheshin bërrylat me bashkëvuajtësit përbri. Për të ndejtur më rehat aty, ai vendoste jastëkun midis shpinës dhe murit të ftohtë, kurse këmbët, veçanërisht dimrit, i tëhriqte pranë gjoksit, mbështjellë me batanije.

Aty kalohej një jetë ku realja më e rëndomtë bashkëjetonte përditë me idealen më të lartë, ku jeta biologjike rreth një tasi gjelle të shtrembër alumini, cigaresh të dredhura me duhan të keq dhe pagureve të shurrës në cepin e dhomës, bashkëjetonte me ëndrrat, dashuritë dhe ambiciet më fantastike. Një poet i burgosur e ka përshkruar me këto vargje këtë gjendje.

Përmendem muzgut dhe më grryen barku,
por shpejt mbllaçit me vete ca kujtime,
që prapë më vijnë në fyt e dot s’i zmbraps.

Mbështillem në harrim e më vlon gjaku,
i shtrij gjymtyrët paq mbi dëshirime
dhe llamba e ëndrrave tërë natën llaps.

(Kronikë)


Në këtë lloj ekzistence koha pësonte një deformim të çuditshëm. Për shkak të monotonisë ekstreme, ku ditët shëmbëllenin si dy pika uji njëra me tjetrën, në thelb mungesës së të tashmes, koha vinte e bëhej shumë e shkurtër prapa, në drejtim të së kaluarës dhe shumë e gjatë përpara, në drejtim të së ardhmes. Çdo ngjarje që i përkiste të kaluarës, si historisë ashtu edhe jetës personale, sikur afrohej e vinte shumë pranë teje. Kjo sepse, duke i mbllaçitur e rimbllaçitur historitë nëpërmjet bisedave, leximeve apo kujtimeve të stërpërsëritura, ato fillonin ngjalleshin, afroheshin e bëheshin pjesë e jetës tënde duke zënë tek ajo pjesën që në jetën "normale" të njeriut të lirë e zënë lloj lloj ngjarjesh të ditës. Kështu fillonin e të bëheshin të afërta ngjarje aq të largëta që kishin ndodhur me Sokratin dhe Neronin në Greqinë apo Romën e Lashtë. Kryqëzimi i Krishtit dhe pastaj murgjit që kopjonin libra nëpër manastiret e Mesjetën afroheshin shumë me njëra tjetrën si kohë dhe të vinin shumë pranë. Akoma më pranë Rilindja. Revolucionin frëng, me kokëprerjen e mbretit dhe pastaj me Dantonin që i thoshte vetes para karamanjollës “Mos u ligshto!”, të bëhej sikur sapo e kishe jetuar. Kurse Lufta e Dytë, me fitoren e Aleatëve dhe me nacionalistët të mundur nga komunistët në Shqipëri, sikur kishte mbaruar dje. I njëjti proces kompresimi i kohës të ndodhte me kujtimet vetiake: të fëmijërisë, të shkollës, martesës, lindjes së fëmijëve, arrestimit - të gjitha sikur i jetoje në një film dy orësh. Pas këtij vinin pataj vitet e kaluara në burg që përmblidheshin në disa çaste. Nga ana tjetër koha e pritme zgjatohej pafund. Të bëhej se deri në takimin tjetër me familjen do të kalonte një shekull, kurse viti i lirimit të ishte më i largët se vetë dita e vdekjes. Diçka e ngjashme me kohën në një anije kozmike që udhëton me shpejtësinë e dritës, por veçse në drejtim të kundërt.
Një fenomen i ngjashëm ndodhte edhe me hapësirat gjeografike. Sa më shumë qëndronte njeriu në atë izolim aq më shumë e humbisnin kuptimin kufijtë gjeografikë shtetërorë. I burgosuri e ndjente veten gjithnjë e më tepër qytetar i botës, gjithnjë e më shumë jetonte me imagjinatë qytetërimet e tjera, përtej Adriatikut, përtej Atlantikut, përtej Oqeanit Indian, kurse Shqipëria i bëhej gjithnjë e më e vogël.
Dhe befas vinte një çast kur i burgosuri ndalej me mendje dhe zbulonte se ndodhej në një pikë të palëvizëshme, të vdekur, mu në qëndër të globit, në ferr.

Papritur rruzulli qëllon të shtanget,
dhe barra fësht ia bën dhe honit shket,
dhe zhurma stepet dhe jehona shmanget,
dhe bota si nën ujë pa gojë më flet.

(Rruzulli)

I ndarë midis kësaj qënieje universale, qytetar të të gjithë botës dhe të të gjitha kohëve dhe ekzistencës në këtë pikë shtangjeje e shoh veten, me një fletore dhe laps në dorë, me këmbët e mbështjella me batanije dhe shpinën në mur, duke shkruar Ploja e Mbrame dhe Ditarin, që më vonë u titullua: "Në vitin e 17".

Ploja e mbrame

Në kohën kur shkruaja "Ploja e Mbrame" dhe "Në vitin e 17" në konceptimin tim për artin kisha mbrujtur fort idenë se një vepër vetëm lokale është po aq e mangut sa edhe një vepër vetëm universale, pra se një vepër që të jetë vërtet e mirë duhet të jetë njëherësh lokale dhe universale. Ajo çka dua të tregoj nëpërmjet historisë së ngjizjes dhe pastaj fatit të mëtejshëm të këtyre dy veprave të mija ka të bëjë me lokalen dhe universalen, që në terma të tjera do të mund ta përktheja edhe shqiptaren dhe evropianen dhe me disa refleksionie që më kanë lindur lidhur me këtë raport në vitet kur dola nga "anija kozmike" e burgut.
Fillesa krijuese e Ploja e Mbrame lindi nga një shqetësim që më brente prej vitesh gjatë vuajtjes sime të gjatë: si ishte e mundur që komunistët në pushtet, pasi e panë se ideja e tyre kishte dështuar, në vend se të tërhiqeshin vazhduan të sundojnë e ta thellojnë krimin e tyre. Veçanërisht kjo ishte e vërtetë për Shqipërinë e cila deri në 1990, nuk njohu procesin e destalinizimit, shkrirjes së akujve, perestrojkes, përkundrazi një rritje të terrorit stalinist.
Për të shprehur këtë shqetësim e mora megjithatë lëndën nga burimi ndoshta më universal që mbante formimi im: nga mitologjia greke, që, sikurse thashë, e ndjeja aq timen në "qendrën e botës" ku ndodhesha. Nisur nga drama e Sofokliut në të cilën Edipi kur u bë i vetëdijshëm, nëpërmjet orakulit të Delfit, se ishte ai shkaku i mynxurës së Tebës hoqi dorë nga pushteti kërreu sytë dhe mbeti i braktisur e njëherësh i dëbuar nga tebanët më lindi ideja të rikrijoj mitin e Tebës dhe Edipit në një drejtim të kundërt. Me dy fjalë historia e romanit është kjo:
Shiu tërhuzës (simbol i krijuar prej meje) ka vaditur duke i dhënë jetë në krye të herës dhëmbëve të dragoit që mbolli Kadmi duke ushqyer e nxjerrë prej dheut bijt e Dragoit, qytetarët e Tebës (miti i krijimit të Tebës). Ky shi herë pas here, kohë pas kohe, bie mbi Tebë, dhe tebanët, duke pirë ujët e tij që përmbyt gjithçka, shndrrohen në bisha ndaj njëri tjetrit, vrasin e coptojnë njëri tjetrin. Ndërkaq, sa herë vjen shiu bashkë me të vjen edhe Sfinksi i cili ka shtruar çështjen se vetëm zgjidhja e enigmave të tij do të mund ta shpëtonte qytetin nga mynxyrat dhe gjëmat e herëpasherëshme vrastare që sillte shiu. Porse zgjidhjet që u janë ofruar tebanëve si shpëtimtare nuk kanë rezultuar veçse mite që shpejt a vonë janë demistifikuar. E tillë është edhe zgjidhja që i ka bërë Edipi im enigmës së Sfinksit. Prandaj dhe Tebën e ka pushtuar një mynxyrë e re. Edipi im bëhet i vetëdijshëm për këtë por, ndryshe nga ai i Sofokliut, megjithëse i vetëdijshëm se është shkaktari i mynxyrës pasi ka vrarë të atin dhe fjetur me të ëmën e i ka dhënë një zgjidhje të rreme enigmave të Sfinksit, megjithëse i vetëdijshëm që pushteti i tij do të sillte vazhdimin e mynxyrës së përgjithëshme, nuk e lëshon pushtetin, por përkundrazi fillon një politikë terrori për të ruajtur pushtetin duke zhdukur ata që zbulojnë të vërtetën.
Edipi i kësaj drame si qënie e etur për pushtet, na paraqitet i ndryshëm prej Edipit të Sofokliut edhe nga një pikpamje tjetër. Mungesa e lidhjes me nënën përgjatë vitit të parë të foshnjrisë, në një lidhje të fortë afektive, që përcakton, e madje determinon, sipas një konceptimi psikoanalitik, disponimin afektiv të njeriut përgjatë jetës së tij; ka përftuar në shpirtin e tij një gollë të errët prej së cilës gurrojnë veç urrejtjes, prirja për shkatërrim, kënaqësia e dhunimit dhe e poshtërimit të tjetrit si kënaqësi në vetvete, me fjalë të tjera - predispozitat e një karakteri tiranik. Te Edipi i kësaj drame, pra, inçesti dhe karakteri tiranik përkojnë.
Romani mbaron me zhurmën e krahëve të Sfinksit që sa vjen e afrohet me çka kuptojmë se shiu tërhuzës do të vërshojë rishmaz. Kurse Edipi nuk përfundon i dëbuar e i ndjekur prej qytetarëve të Tebës në vetminë e tij, sikurse ai i Sofokliut. Fati i tij është vetmija e mbretërimit të tij mbi Tebën e shkretuar mbi të cilën ai ndihet një Zot i mallkuar qe vdes sapo fillon shiu, pasi orgjia e tij vrastare i ka shndrruar të gjithë në kufoma, duke përfshirë jo vetëm krejt bijtë e Dragoit, por edhe kundërshtarë të tjerë të rinj, realë e fiktivë, madje edhe përkrahësit e tij më të afërt, edhe rojet e tij më besnike. Këtu vlen të theksoj një mendim të Elias Kanetit, komentuar nga Leonardo Sasha, sipas të cilit diktatori tenton së thelli përdrejt ngjashmërisë me Zotin, që uni i tij të jetë tërësia e botës, çka e përjashton ekzistencën e unëve të tjerë; prandaj ëndrra e mbrame e diktatorit është krijimi dhe sundimi i një bote pa njerëz, por, mqse kjo është e pamundur, ngase ai nuk do të kishte mbi kë të sundonte, athere ai përpiqet të krijojë një botë pa individë.
Ploja është shkruar njëherësh edhe si një profeci për atë çka do të ndodhte edhe me rënien e komunizmit.


"Në vitin e 17”

Herë paralelisht me botën ideale dhe herë mpleksur me të në mënyrë të pandashme, zhvillohej në burg jeta reale e të burgosurit. Kjo jetë, zhvillohej në formën e tre luftrave të përditshme: me qeverinë, me të burgosurit, dhe me vehten. Asnjëherë i burgosuri nuk i fitonte të treja njëkohësisht. Në më të shpeshtën e herëve fitonte njërën dhe humbiste dy të tjerat.
“Në vitin e 17” është ditar i burgut që merret me këto tre luftra. Ku përshkruhen jeta e përditshme e të burgosurit, por edhe kujtime të burgut. Aty përshkruhen raportet e të burgosurve me njëri tjetrin, raportet me policinë, me ushtarët e karakolleve që ruajnë, letrat e familjes, takimet me familjen. Aty përshkruhen edhe ngjarjet e rënies së komunizmit në Shqipëri gjatë viteve 1990 -1991 të përjetuara në burg. Një nga ditët kulminante është ajo e 21 shkurtit 1991, kur, gjatë manifestimeve të studentëve në Tiranë u rrëzua shtatorja e diktatorit Enver Hoxha që kishte inspiruar “Plojme Mbrame”.
Ditari mbaron ditën e lirimit tim më 17 mars 1991.


Profeti, gjykatësi, dëshmitari

Që të dy librat u botuan në shqipëri më 1994 pas rënies së komunizmit.
Libri të cilin e doja më shumë ishte pa dyshim Ploja e Mbrame, për të cilin kisha derdhur aq shumë mund. Kisha bërë kërkime edhe në gjuhë duke gjetur fjalë arkaike shqipe për të dhënë atmosferën e një historie pa kohë. E doja aq shumë, sa në burg, pasi e shkrova, kopjova të gjithin në letra cigaresh për ta fshehur në rast të kontrolli nga policia. Pretendoja, siç pretendoj dhe sot, se ky krijim nuk ishte thjeshtë alegori, porse nga ata lloj krijimesh artistike që mund të quhen "parabol e hapur" për të cilën interpretimet/dekodimet nga gjuha e simbolit në gjuhën e Idesë janë të shumta, virtualisht të pafundme: pra se ishte një mit që ngërthente në vetvete mundësi rezonancash me përcaktimet e panumurta të Universales, të botës së njeriut vështruar në perspektivën e një simbolizmi psiko metafizik.
E doja edhe sepse e kisha shkruar me idenë se atë po e shkruante një shkrimtar sa shqiptar aq edhe qytetar i botës, që kishte jetuar 2500 si kohë, e në të gjithë botën si hapësirë.
Por, ndryshe nga ç’i vlerësoja unë e patën fatin këta libra kur dolën në publik, si në Shqipëri edhe përtej kufirit. “Ploja...” kaloi thuajse në heshtje kurse Ditari pati shumë sukses në Shqipëri, u botua edhe në Itali i tëri kurse fragmente të tij janë botuar edhe në vende të tjera.
Pavarësisht nëse Ploja i ka apo jo vlerat që i vesh unë, ndoshta gabimisht nga dashuria e krijuesit për krijesën e vet, mossuksesi i Plojës dhe suksesi i Ditarit, vepra të të njëjtit autor, për mua nuk janë pa lidhje edhe me një ndryshim konceptimi të rolit në nivel kontinenti të shkrimtarit të vendeve të vogla, të letërsive të ashtuquajtur të vogla dhe shkrimtarit të ashtuquajtur evropian/perëndimor, të vendeve të mëdha, të letërsive të mëdha - konceptim që sipas meje rrezikon të alienojë natyrën e krijimit.
Idenë e mësipërme nuk mund ta shtjelloj më mirë sesa duke treguar një histori nga një takim nga mesi i viteve 90 në Budapest me temën: intelektualët e Lindjes dhe Perëndimit. Atje filozofi hungarez Gashpar Miklosh Tomash bëri një shaka. Duke folur për rolin e intelektualit ai tha:
Tani lermëni t'ju tregoj tre rolet e intelektualit:
e para, profeti - ai që krijon e hedh vizionet e së ardhmes etj., etj..
e dyta, gjykatësi - ai që gjykon kohën, historinë, realitetet etj. etj.
e treta, dëshmitari - ai që dëshmon për kohën...
E pra, vazhdoi Tomash, këta perëndimorët kanë marrë për vete dy rolet kryesore: atë të profetit dhe atë të gjykatësit; kurse ne lindorëve na kanë lënë vetëm një rol, atë të dëshmitarit.
Brenda kësaj shakaje provokuese gjendet edhe ideja ime lidhur me suksesin e Ditarit, që është një vepër kryesisht dëshmie, dhe mosuksesin e “Plojës...” që synon të jetë edhe gjykim e profeci. Ky lloj konceptimi thjeshtë si dëshmitar i rolit të intelektualit të vendeve të vogla në nivel kontinenti, kjo rezistencë e Evropës për t’i pranuar edhe si shkrimtarë evropianë shkrimtarët e vendeve të vogla – flas kryesisht për eksperiencën e vendit tim – nuk ka mbetur pa lënë gjurmë alienuese në procesin krijues të shkrimtarëve. Duke qenë e madhe aspirata e krijuesve për të kapërcyer kufijtë e vendit të tyre një pjesë syresh ajo i ka çuar për kah ekzotika e dëshmive lokale pa dimensionin universal. Një pjesë tjetër, veçanërisht të rinjtë, i ka çuar tek universalja pa lokalen.
Në kujtimet e besedave me Gëten Ekermani tregon midis të tjerash për eksperiencën e leximit nga Gëtja të një libri që fliste për Kinën. Gëtja tregon se si e emori librin me idenë se do të habitej, mrekullohej, nga ekzotika e botës Kineze. Por, në të vërtetë, ajo që e habiti nuk ishte ndryshimi, por ngjashmëria e botës së tij me botën kineze. Në këtë kohë ai ka hedhur idenë e përkthimit të librave dhe ndërshkëmbimit të kulturave. Kjo ide iliuministe, gjatë dy shekujve, madje ndoshta më shumë se kurrë sot, në epokën e globalizimit, ka pasur brenda rrezikun që ajo që quhet kulturë perëndimore të imponojë metodat e saj e të asimilojë kulturat e tjera. Nga ana tjetër tek kjo ide ngërthehet kërkesa që çdo kulturë të mos jetë vetëm e një interesi lokal, por që metodat e saj të mendimit të vërtetat e saj, të jenë edhe universale, të afta për të prekur popuj nga më të ndryshmit, ashtu që nëpërmjet tyre çdo qënie njerëzore të njohë vetveten. Askush më fort se shkrimtari nuk e përjeton këtë kontradiktë, e cila, më shumë sesa të zgjidhet kërkon të jetohet në procesin krijues.

Read More......

Censura dhe shterpesia letrare

(Tekst i ripunuar mbi fjalen e mbajtur ne takimet Jusuf Vrioni)

Dua ta filloj fjalën time duke cituar një thënie të Niçes për objektivitetin e cila, në një farë mënyre, do të jetë lejtmotivi i ideve që do të shtjelloj:
“Objektivitet – sipas Niçes - do të thotë mungesë personaliteti, mungesë vullneti, mungesë dashurie.” (Vullneti për Fuqi)
Duke patur parasysh se vijmë nga një trashëgimi kulturore në të cilën është folur aq shumë për “të vërtetën objektive” qe buron vetëm nga materializmi dialektik dhe historik, apo edhe sot, kur përdoret shpesh për të cilësuar qëndrime sa më “të ekuilibruara” apo “të paanëshme”, kam frikë se shumëkujt mund t’i tingëllojë paradoksal apo i pakuptueshëm ky pohim. Por brenda tij ka një të vërtetë të rëndësishme. E vërteta e tij qëndron në atë se në shumë zgjedhje e gjykime që bën njeriu në jetë, ashtu sikurse edhe në krijimtarinë letrare dhe artistike, apo gjykimet dhe vlerësimet për të, nuk mund të bëhet fjalë për të vërteta objektive, por, përkundrazi, për të vërteta që kanë të bëjnë me përvojat e me formimin e individit, - edhe më fort kur bëhet fjalë për krijuesit, - pra, me ato që Niçe i quan “personalitet”, “vullnet” “dashuri”, pa të cilat vështirë të kuptohet identiteti i njeriut ose njeriu si subjekt.


Do t’i kthehem dhe rikthehem këtij citimi, por më së pari dua të them se e përmenda atë për të bërë të qartë se jam i vetëdijshëm se çka do të them nuk do t’i pëlqejë shumë të pranishmëve, por, nga ana tjetër, kërkoj prej tyre mirëkuptimin e nisur nga ideja se ato që do të them janë pjesë e personalitetit, vullnetit dhe dashurive të mija. Dhe ata që do të mendojë se po u shkel disa të vërteta që i quajnë aq të padiskutueshme, sa u japin epitetin “objektive”, i ftoj të reflektojë më thellë për origjinën e këtij “objektiviteti”.
Përse druaj se nuk do tu pëlqejnë shumicës së të pranishmëve? Pasi, kur bëhet fjalë për të kaluarën letrare komuniste në Shqipëri, - ashtu sikurse edhe për krejt këtë krijimtari– përgjithësisht vlerësimi është se pavarësisht se aty ka pasur edhe mjaft kompromise me pushtetin, ajo ka vlerë të padiskutueshme. Sot, për arësye se pushtetin kulturor e ka po ajo kategori që e ka pasur gjatë periudhës komuniste, shumica e krijuesve të asaj kohe merr tituj e nderime që nga “mjeshtër i punës” e deri tek “nder i kombit” pikërisht për veprën e kryer në atë kohë, madje edhe emrin shkrimtar e gëzojnë të plotë vetëm ata që e kanë marrë këtë emër nga Lidhja e dikurshme e shkrimtarëve dhe artistëve, ndërkohë që ata shkrimtarë që u persekutuan qysh në krye të herës nga regjimi, ose që nuk pranuan t’i shërbejnë atij regjimi, janë thuajse të harruar. Veçanërisht suksesi i veprës së Kadaresë, për të përkujtuar përkthyesin e të cilit nga shqipja në frënëgjisht jemi këtu, është ajo që ka shërbyer si alibi e këtij qëndrimi.
E pra, gjithë duke u mbështetur në avokatinë e Niçes, do të mbaj disa qëndrime shumë më të ashpra ndaj asaj letërsie. Dhe jo për arësye që lidhen thjeshtë me të kaluarën, por më fort me të tashmen. Ngase e konsideroj dramatike që ne as nuk na shkon ndërmend ta shtrojmë çështjen e së kaluarës në atë frymë me të cilën na ngacmoi kolegu rumun Calinescu kur na tregoi se, kur e pyetën shkrimarin dhe disidentin rumun Andrea Pleshu “si ka mundësi që keni mbijetuar?” ai u përgjegj: “kësaj pyetjeje preferoj t’i përgjigjem me një tjetër pyetje “vallë, a kemi mbijetuar vërtet?”.
Kur shoh se çfarë deformimesh e shtrembërimesh karakteriale ka pësuar individi shqiptar, e megjithatë, tek ne nuk diskutohet se cilat mund të kenë qenë shtrembërimet që kemi pësuar nga regjimi, përkundrazi, të gjithë konsiderojnë veten të mbijetuar, madje me merita, e kam vështirë të them se kemi mbijetuar. E kam vështirë të them se kemi mbijetuar kur shoh se e vetmja gjë që bëjmë është eksteriorizimi i së keqes duke i gjetur fajet dhe përgjegjësitë vetëm dhe vetëm jashtë vetes. E kam vështirë të them se kemi mbijetuar kur shoh se sa pak po i përgjigjet krijimtaria në përgjithësi dhe letërsia në veçanti kësaj drame që lidhet fort sa me të kaluarën aq edhe me kohën që po jetojmë. Përkundrazi, ne kemi shenja të dukshme të një vdekjeje morale dhe shpirtërore. Prandaj dhe fjala ime, në thelb, do të synojë të shpjegojë një aspekt të kësaj vdekjeje: shterpësinë letrare. Thënë ndryshe do të rrekem të shpjegoj se përse diktaturat ideologjike si ajo që kaluam, janë të dënuara, sikundër thotë Heminguej për fashizmin, me shterpësi letrare dhe lenë një trashëgim shterpë, dmth një letërsi të paaftë për të lindur letërsi.


Cenzura cenzuron ata që pranojnë të cenzurohen

Është e vetkuptueshme se, kur flasim për cenzurë, nuk bëhet fjalë për krijimtarinë që bëhet kur njeriu i beson atyre që shkruan, qofshin këto edhe gjëra të futura në kokën e tij nga propaganda komuniste. Raporti me cenzurën fillon kur shkrimtari bëhet i vetëdijshëm se ka gjëra që ai i sheh, ndjen e mendon të cilat nuk mund t’i thotë dhe se ka të tjera që është i shtrënguar t’i thotë, ndonëse nuk beson në to.
Një moment i tillë ndërgjegjësimi përgjithësisht krijuesit i ka ndarë në këto kategori – (nëse do ta thjeshtëzonim pak këtë fenomen): në ata që në këtë situatë kanë preferuat të ndjekin thënien e Danillo Kishit: “Kur nuk e thua dot të vërtetetën, hesht!” (e këtu do të fusja Kutelin, Poradecin, Kokonën e të tjerë shkrimtarë që pas ardhjes së komunizmit u morën vetëm me përkthime.) Në kategorinë ku, për fat të mirë apo të keq, kam bërë pjesë edhe vetë: kategoria e atyre që gjithë pa hequr dorë nga nevoja për të shkruar, në vend se të mendonin për botim, iu futën letërsisë së sirtareve, dhe në ata që janë ilustrim i thënies tjetër që na citoi Calinesku: “cenzura cenzuron vetëm ata që pranojnë të cenzurohen.” me të cilët shoqëria jonë ka qenë e mbushur, fatkeqësisht, plot e përplot.
Kuptohet kategoria e tretë është shumë komplekse. Aty hyjnë që nga shërbëtorët e paskrupullt të propagandës deri tek ata që i kanë hyrë punës së nënshtrimit ndaj cenzurës me plot kontradikta të brendëshme. Këtu dua të debatoj pikërisht me këta të fundit, duke iu referuar debateve që kam pasur me ata më të sofistikuarit syresh.
Ja disa argumenta të rëndësishme që kam dëgjuar të përdoren në emër të justifikimit të vazhdimit të krimimtarisë së tyre:
Vepra mund të prmbajë edhe gjëra të pavërteta, kompromise me ideologjinë dhe propagandën, por, megjithatë, mes tyre mund të ndërfutësh të vërteta që të rrezatojë ashtu dhe aq sa t'i kompensojë kompromiset. Lidhur me këtë thirret në ndihmë edhe Brehti (eseja "Pesë vështirësitë për të shkruar të vërtetën", veçanërisht pika 5 ku ai flet për dinakërinë për të thënë të vërtetën.) Po ashtu, lidhur me “dinakërinë”, një nga argumentet më të përdorur është edhe ai i letërsisë me “ambiguitete” që i referohet kryesisht një pjese të veprave të Kadaresë.
Kësisoj, sipas kësaj teorie, heshtja, mosbotimi për një shkrimtar ka vlerë vetëm si bojkot, por mund të arrish gjëra edhe më të mira për shoqërinë duke botuar, duke arritur që proverbi "fjala është argjend - heshtja flori" në këtë rast të bëjë inversion.
E dyta: të shkruash "bukur" një poezi për dashurinë, fjala vjen, është një temë e përjetëshme e artit, ose të shkruash mbi natyrën prozë e poezi, apo mbi tema historike, kjo është e mundëshme edhe në kushtet e diktaturës dhe mund të jetë vërtethënëse ngase e përmbush gjithsesi misionin e artit.
Në mbrojtje të krijimtarisë së asaj kohe sillen edhe përkthimet e veprave me vlerë që lejohej të përktheheshin nga regjimi, e që në një farë kuptimi konsiderohen si kontribut letrar.
Përgjithësisht në ambjentin tonë kjo mbrojtje bëhet me kaq bindje sa ata që i mbrojnë këto teza nuk e vënë as në diskutim se kush i kundërshton e ka gabim, ka humbur objektivitetin. Dhe, kuptohet, siç e thashë edhe më sipër, suksesi i veprës së Kadaresë përkthyer nga Vrioni në Francë është një gur i rëndë në favor të këtij “objektiviteti”.

Cenzura të shpije në shterpësi letrare

Do të përpiqem të shtjelloj pse “subjektiviteti” im nuk pajtohen me këto argumenta duke këmbëngulur që pranimi i cenzurës të shpije në shterpësi letrare, veçanërisht në një regjim si ay i yni ku, rolin e cenzurës e kishte zënë autocenzura në një shkallë të tillë sa, sikurse dëshmuan edhe kumtesit para meje, veçanërisht Ardian Klosi, në tërë përvojën e tyre të gjatë redaksionale, në morinë e librave që kanë kaluar nëpër duar, mund të veçonin vetëm dy tre libra që kanë pasur “probleme” për redaktorët e Shtëpisë Botuese Naim Frashëri.
Do ta ndaj analizën time në tre aspekte.

1. Autori dhe publiku
Brehti në dramën e tij të njohur “Galileu” ka një moment në të cilin autori (personazh) i thotë personazhit Galile: po si është e mundur që ti pranove të mohoje vetveten kur the se bota nuk rrotullohet? Përgjigja e Galileut është: po unë e bëra këtë sepse kështu do të vazhdoja të bëja punët e tjera që bëra, shpikjet e tjera. Dhe autori i përgjigjet: po mirë, për çfarë kishte më shumë nevojë asokohe njerëzimi për kurajon tënde për të thënë të vërtetën apo për shpikjet e tua që, edhe sikur të mos i bëje ti, do t’i bënte një tjetër?
Problemi i raportit të autorit me publikun të cilit i drejtohet është shumë kompleks, por nuk mund të mos veçohen disa çështje ndër të cilat e para ka të bëjë me të qënit i vërtetë, qoftë kjo një e vërtetë e jashtme, kur bëhet fjalë për shembull për letërsi dokumentare, qoftë kjo një e vërtetë e brendëshme e autorit.
Diktatura kishte standartizuar ose “objektivizuar” disa “të vërteta” që duhet të bëheshin të gjithëve duke filluar që nga kuptimi i botës e deri në interpretimin e realiteteve konkrete, madje imponimi i kësaj të vërtete përjashtonte ndërtimin e të vërtetave individuale. Njeriu duke u parë vetëm si produkt i kushteve shoqërore kishte karakteristikat e shtresës së cilës i përkiste dhe vetëm kaq. Madje deri edhe dashuria ishte e standartizuar: Ajo duhej të vihej pas dashurisë për Atdheun, Partinë dhe shokun Enver. Letërsia e asaj kohe paguhej nga Partia pikërisht për të përhapur këto të vërteta të standartizuara. Pra autori ishte thjeshtë një ilustrues i cili, madje, në një farë kuptimi nuk duhej të kishte të vërteta të tjera, të vetat. Edhe temat historike, tek të cilat mendohet se mund të kishte më shumë liri janë përshkruar tejendanë nga aspekti tjetër i ideologjisë, nacionalizmi – edhe ai i përdorur si mjet pushteti dhe shtypjeje të individualitetit, prandaj dhe të lirisë. Nuk është nevoja të përmend këtu krijimtarinë e pafundme, më saktë të vetmen, me këto tematika. Aq e vërtetë është kjo sa po të bësh analizën e veprave të krijuara nga pikpmaje kronologjike do të vesh re se ato kanë ndjekur fushatat e ndryshme propagandistike, problematikën që ka ngritur partia dhe Enver Hoxha në vite: luftën kundër kulakëve, kapitalizmit, revizionizmit, luftën kundër burokratizmit, luftën kundër zakoneve prapanike, luftën kundër liberalizmit, etj. shoqëruar me lejtmotivet e përjetëshme glorifikimi i luftës nacional çlirimtare, i ndërtimit të socializmit, dashuria për Partinë, Enverin ushtrinë, bujqësinë, qenin e kufirit etj.. Nëse mund të thuhet se ka pasur gjithsesi një lloj individualiteti tek njerëzit e asaj kohe kjo më shumë sesa krijimtarisë së soc-realizmit i dedikohet mundësive dhe kontakteve të tjera, qoftë nëpërmjet përkthimeve, qoftë nëpërmjet mjeteve të tjera të komunikimit. Masa e madhe që është ushqyer vetëm me krijimtarinë soc-realist ka pësuar një lavazh truri sistematik.
Në këtë proces kemi një pseudokrijues që, nëpërmjet cenzurës dhe autocenzurës, e zhvesh gjithnjë e më shumë veten nga të vërtetat e tija, nëse i ka ato, ose që nuk i zhvillon ato. Pra një pseudokrijues që në vend së të shprehë e zhvillojë personalitetin, vullnetin dhe dashuritë e tij bëhet gjithnjë e më shumë instrument. Nga ana tjetër, në sajë të kësaj pune, kemi një publik i cili nuk ndihmohet nga autori të ndërtojë këto instrumente, por që pëson një lavazh truri nga vepra në vepër duke u shndëruar kështu në qënie pa individualiet, personalitetet, vullnetet dhe pa dashuritë e veta.
Kësisoj, për tu kthyer tek tezat e atyre që flasin për dinakërinë, çështja në këto kushte shtrohet: a ishte e mundur të thuhej e vërteta duke bërë njëkohësisht këtë detyrë të madhe për gënjeshtrën. Sipas meje diktatura kishte zhvilluar një instikt të fortë për të kontrolluar se si dhe sa i shërbehej të vërtetave të saj dhe as nuk lejonte të vihej në peshë puna për të dalluar se nga anonte peshorja: në interesin e të vërtetave të saj apo në interesin e të vërtetave kundra saj. Këtë kontroll ajo e ushtronte pikërisht nëpërmjet cenzurës dhe atutocenzurës. Ata që duan të kapen tek ndonjë ambiguitet i veprës apo tek ndonjë frazë apo paragraf që ua ka hequr cenzura për të dëshmuar se kanë punuar në emër të ndonjë të vërtete tjetër nga ajo e standartizuar, shëmbëllejnë me ata që kërkojnë të kapen në një fije kashte në një det gënjeshtre ku mbytej e vërteta. Në fakt ambiguiteti si vlerë e veprave letrare nuk duhet kuptuar kurrsesi si krahasvendosje e së vërtetës me gënjeshtrën, por si shumplanësi e së vërtetës. Pra si një thellim i saj, si një shprehje në letërsi e asaj çka thotë Oskar Wilde se “e verteta rrallë herë është e pastër dhe kurrë e thjeshtë”.

2. Karakteri i veprës në vetvete:

Çështja e vërtetësisë së veprës shtrohet edhe nga një pikpamje tjetër më pak morale dhe më shumë estetike: A mundet autori me vetëdije të pranojë një përzjerje të së vërtetës me gënjeshtrën, të së bukurës me të shëmtuarën pa menduar se po e cënon veprën artistikisht? Një krijim i patjetërsuar nga cenzura karakteristikë kryesore ka koherencën, organicitetin e vet. Nga përvoja ime krijuese mund të them se një instikt i thellë më ka bërë të ndjeja një reaksion të fuqishëm - ashtu si ai i flakjes së një trupi të huaj - ndaj çdo trapiantimi në veprën time të organeve të huaja me qëllim kompromisi, mbijetese politike.
Megjithatë nuk mund të mohoet se ndër këta krijues ka pasur më të talentuar dhe më pak të talentuar. Edhe diktatura kishte shijet e veta. Fakti që Kadareja ka fituar për shembull shumicën e konkurseve të rëndësishme letrare që çelte ajo dhe që u zgjodh për tu promovuar në Francë nga regjimi e provon këtë. Diktatura kërkonte t’i shërbehej asaj me sa më talent. Çështja atëhere shtrohet: a përbëjnë këto vepra vlera të mirëfilta estetike që dalin përtej përmbajtjes së tyre ideologjike madje që janë sa më të bukura sa më koherente të jenë me frymën ideologjike që kanë dashur të përçojnë?
Kjo për mua mbetet një çështje ku mund të ketë mendime të ndryshme. Personalisht e kam të vështirë të shijoj estetikisht një vepër që më thotë bukur gënjeshtra. Gjithsesi ngulmoj se një vepër e tillë mund të lindë vetëm kur autori është brenda ideologjisë, pra e beson atë dhe frymëzohet prej saj. Madje, në këtë rast, do të shtoja se nuk ekziston mungesa e lirisë për ta interpretuar realitetin nga të tjera pikpamje, prandaj dhe e cenzurës. Jemi në rastin e krijuesve që janë mbështetur në krijimtarinë e tyre në një sistem të vetëm pikpamjesh, disa prej tyre shumë të mëdhenj si psh. Dantja. Edhe Neruda ka bërë poemë për Stalinin dhe askush nuk dyshon se ai e ka bërë këtë për ndonjë përfitim apo servilizëm, por thjeshët se ai ishte simbol i asaj çka ai besonte pa e njohur. Dhe prap problemi shtrohet: a mund të flitet për vlera estetike për një vepër që hyjnizon një diktator si Stalini apo Hitleri apo Enver Hoxha? Çështja shtrohet a mundet lexuesi edhe kur gjykon estetikisht të çlirohet nga njohjet që ka për këta personazhe? Edhe këtu vijmë përsëri tek thënia e Niçes: se kurrsesi leximet nuk mund të kryhen jashtë një konteksti të caktuar që ka të bëjë me formimin e lexuesit, me personalitetin dhe dashuritë e tij.


3. Autori dhe vetvetja shtysat e tij krijuese
(ose pse shkruan atutori?)

Problemi më i rëndësishëm që shtron nënshtrimi ndaj cenzurës lidhet edhe me atë se përse shkruan një shkrimtar? Pra cilat janë shtysat e brendëshme që e shtyjnë të krijojë? Mendoj se shkaku i shterpësisë letrare në një regjim fashist duhet kërkuar fort në mekanizmin më të thellë e më thelbësor të artit që nuk ka të bëjë thjeshtë e vetëm me raportet etike autor - publik, por edhe me raportet autor - vepër arti, me raportet qëndër gjeneruese e krijimtarisë - krijim artistik, çfarë më duket se ka të bëjë, fundja më në fund, me shkoqitjen e asaj se për çfarë i shërben psikologjkisht vepra e artit krijuesit të saj.
Sipas meje po të tentojmë t'i hyjmë sa më thellë shkakut të shterpësisë në një diktaturë ideologjike nuk duhet të ndalemi thjesht e vetëm në atë që "s'mund të shkruash dot të vërtetën”. Puna është se kur flitet për një krijues që tashmë është i vetëdijshëm se ndodhet nën kontrollin e cenzurës, që supozohet se ndjehet nën presionin e saj, atëhere, për t'i shkuar sa më thellë shkakut të shterpësisë, më duket se duhet të nisemi nga mendimi që edhe kur shkruajmë diçka që mund të jetë afresk i një realiteti historik, është imagjinata, me rrënjët e përshkuara thellë në inkoshientin tonë, që përfton quid-in e quajtur art, se, edhe në këtë rast - që është më i miri përsa i përket mundësisë për të shkruar e botuar të vërtetën - vepra gjithsesi do të jetë e populluar dukshmërisht dhe padukshmërisht me fantazmat e inkoshientit. Frojdi thotë se fantazia është atribut i njeriut të pakënaqur, se dëshirat e paplotësuara e largojnë artistin nga realiteti dhe i a përqëndrojnë libidon/vëmëndjen tek krijimi i objektit të imagjinuar fantastik. Sipas këtij koncepsioni aq më i mbarsur potencialisht me krijimtari duhet të jetë diktatura si një regjim vullnetshtypës. Mos vallë gabon Heminguei? Jo, sepse "çlirimi" për të cilin flet Frojdi është i lidhur ngushtë me reaksionin ndaj forcës represive, në kuptimin që edhe në nivelin e inkoshientit energjia e impulseve instiktive do të përqëndrohet kundër saj, po të kemi parasysh se gjithherë një vepër e fuqishme ka gurruar nga një energji e fuqishme instiktesh. Pra do të kemi një sendërtim artistik të fuqishëm atëhere dhe vetëm atëhere kur do të tentojmë të sendërtojmë artistikisht konfliktin tonë më të fuqishëm emocional, pasi regjimi i diktaturës ideologjike, me politikën e tij represive dhe depersoanlizuese dashur pa dashur t'i përqëndron energjitë instiktive kundra tij. Kjo do të përftojë, po qe se do të pëpiqem të shprehem artistikisht, edhe në rastin kur simbolika e autorit do të zgjidhet nga një material historik apo mithologjik, një rezonancë aktuale ashtu dhe aq të fortë sa që edhe cenzura më idiote dhe më injorante do t'i shquante "fantazmat kundërshtare", prandaj dhe nuk do ta lejonte botimin. Kurse më anën tjetër, nëse, për t'i shpëtuar kësaj, autori do t'i drejtohet trajtimit të temave jashtë këtij konflikti, vështirë të arrihet një vepër e fuqishme sepse shqetësimet më të qënësishme të autorit nuk do të kenë të bëjnë me temën. Romani Pallati i Endrrave të Kadaresë është libri më fatlum sipas meje i autorit ku njëherësh “fantazmat kundërshtare” ndaj regjimit kanë mundur të dalin ndonëse autori për t’u mbrojtur ka ikur në një kohë tjetër, atë otomane dhe ka qenë korrekt me regjimin përsa i përket pjesës nacionaliste në libër ku shqiptarët e perandorisë i ngre më lart se turqit.
Prandaj, ngulmoj se i vetmi shpëtim në këtë rast për të shprehur këtë konflikt është letërsia e sirtareve shembulli më heroik i së cilës është Kasem Trebeshina. Por vazhdimi në një kohë të gjatë i një krijimtarie që nuk shpreson të shohë dritën e botimit është një punë e vështirë, që mund të vijë duke u topitur në vitet, pasi mungesa e kontaktit me lexuesin dhe me kritikën mund ta demotivojë një autor sado i pasionuar të jetë ai.

Le dur desir de durer-
“Le dur desir de durer” - përgjigjet Paul Eluari ndaj pyetjes pse shkruan – çka lidhet me një shtysë të brendëshme të autorit për të mposhtur ankthet e vdekjes për të lënë gjurmët e ekzistencës së tij. Por a mundet një autor të mendojë se po fiton përjetësinë duke thënë gënjeshtra që nuk mund t’i rezistojnë kohës? Po ashtu problemi i “Le dur desir de durer” lidhet ngushtë edhe me atë se cilit lexues i drejtohet autori. Sepse mbijetesa e një autori sigurohet pikërisht falë vlerave të veprës së tij që e bëjnë atë të lexohet edhe në kohët kur autori nuk jeton më. Autori i drejtohet njëherësh një lexuesi bashkëkohës dhe një lexuesi të së ardhmes. Ai i drejtohet një lexuesi mendjemprehtë dhe të ditur, por edhe një lexuesi injorant. Kjo e bën edhe më të koklavitur problemin. Lexuesi që kërkon të manipulohet dhe lexuesi mendjemprehtë nuk janë e njëjta gjë. Kur unë isha i ri kujtoj se kam pasur një dashuri të madhe për poema të Kadaresë apo Agolit që i dedikoheshin Partisë së Punës sepse asokohe e doja edhe partinë. Problemi është kur nuk e do më partinë a mundet ta duash përsëri poezinë e shkruar “bukur” për të. Me syrin e tanishëm – në rastin më të mirë i vlerësoj si naive edhe veprat edhe autorët edhe lexuesin që kam qenë atëhere.

Lidhur me shtysat krijuese ka edhe shpjegime të tjera që kanë të bëjmë shumë më pak me nevojën që shpreh Eluari e shumë më tepër me një nevojë të brendshme për të krijuar, instiktin konstruktivist të njeriut: “krijoj ashtu siç këndon zogu apo siç ndërton bleta”. Pra me faktin që njeriu e ka kreativitetin substancë të shpirtit të tij, e që, nga një pikpamje psikanalitike, konsderohet si “korolar i erosit”.
Mirëpo ky lloj kreativiteti është i lidhur ngushtë me të qënit të njeriut të lirë. Krijimi artistik si çlirim i energjive krijuese në një sistem të lirë, në një shoqëri jo alienuese, si korolar i erosit, do të ishte tjetër, po krejt tjetër gjë. Arti i krijuar në diktaturë nën presionin e cenzurës vetëm këngë e lirë nuk mund të ishte, vetëm art i pastër, jashtë çdo funksioni tjetër, nuk mund të ishte sepse diktarura nuk paguante për këtë loj arti, madje e dënonte atë. Diktatura e kthente krijuesin nga artist në artizanat, nëse me këtë të fundit do të kuptojmë një zanatçi që punon me porosinë e atij që e paguan. Pra, përsa i përket këtij lloj arti, afërmendsh që një diktaturë ideologjike, që i përcaktonte temat varësisht nga nevojat e propagandës së saj, ishte tejet më shterpëzonjëse.


Shterpësia dhe e sotmja

Kur flitet për shterpësi letrare kuptohet një letërsi që nuk është e aftë të lindë një letërsi tjetër. Ja pse mendoj se cenzura e djeshme, si faktor shterpëzonjës, duhet diskutuar lidhur ngushtësisht me problemet e krijimtarisë së të sotmes.
Sipas mendimit tim një nga dëmet më të mëdha të socrealizmit ka qenë pengimi i krijimit të personaliteteve dhe individualiteteve sa të autorëve aq edhe të lexuesve: ajo që gjetkë e kam quajtur “kultura e manipulim simulimit” – që krijon modele për të imituar dhe jo instrumente për të ndërtuar personalitetin, vullnetin dhe dashurinë tënde. Mjafton të kesh parasysh se sa pak personazhe vërtet të gjalla, të besueshëm, ka krijuar ajo letërsi për shkak se ishte e angazhuar në krijimin e modeleve që tipizonin pozitivisht punëtorin, fshatarin, komisarin… dhe, negativisht, kulakun borgjezin, priftin…. Thuhej se vetëm personazhet negativë nganjëherë dilnin më të qëlluar sepse atje autori kishte dorë më të lirë. Por edhe ata ndërtoheshin tek e fundit sipas logjikës manikeiste të bardhë e zisë ideologjike. Në krijimtarinë tonë socrealiste edhe fëmija i një borgjezi do të ishte domosdoshmërisht personazh negativ në kundërshtim me fëmijët e punëtorëve apo revolucionarëve. Kemi të bëjmë para me një rreth vicioz ku autori nuk nxirrte apo nuk zhvillonte dot asgjë nga vetvetja individuale dhe lexuesi merrte prej tij modelet e stisura e bajate të këtyre personazheve. Kuptohet se një gjysëm shekulli komunikim i tillë shkrimtar - lexues nuk mund të mos ketë lënë pasoja të rënda përsa i përket mungesës së kulturës së ndërtimit të individualitetit në shoqërinë shqiptare. Kjo mungesë individualiteti, ose më saktë e instrumenteve për ta krijuar e zhvilluar atë, ndjehet fort edhe në krijimtarinë e sotme e më gjerë në shoqëri. Vazhdojmë të jetojmë ende në një shoqëri kur njeriu nuk ka mësuar të krijojë subjektivitetin e vet. Vakuumi i lënë kësisoj nga “objektiviteti” socrealist, mungesa e instrumenteve për të ndërtuar individualietin, shpesh ka bërë që të vërehet një humbje orientimi i cili ka sjellë fenomenin e zëvendësimit të së vërtetës objektive soc-realste me të vërteta të tjera “objektive” që merren si modele të padiskutueshme. Shpesh vendin e atij “objektiviteti” të modeleve soc-realiste e zënë modelet perëndimorë, pra imitimi në këtë rast i perëndimores që pranohet objektivisht si vlerë, për shkak të autoritetit që i jepet së jashtmi, pa u tretur në subjektivitetin e autorit. Kjo pjell imitimin që është një formë e shterpësisë që vërehet aq shumë sot. Në thelb ai është shprehje e paaftësinë për të krijuar një kulturë që t’i përgjegjet realitetit që jetojmë – e vetmja kulturë e vërtetë, me origjinalitet dhe personalitet.

Jusuf Vrioni si “dëm”

Një aspek tjetër i mungesës së kësaj kulture të vërtetë është ai që do ta quaja: Jusuf Vrioni si “dëm”. Siç thashë, vakuumi i lënë nga rënia e sitemit të vlerave socrealiste ka bërë që kriteri kryesor i vlerësimit të mbetet vlerësimi i bërë së jashtmi. Kjo ka bërë që një pjesë e mirë e krijimtarisë të mos synojë t’i drejtohet publikut shqiptar më së pari, por që të krijojë duke patur parasysh publikun e huaj dhe mundësinë e një suksesi atje. (Këtu nuk duhet injoruar edhe aspekti komercial). Një orientim i tillë, sipas meje, sjell një motivim të mbrapshtë, pseudokulturor, një tjetërsim të krijimtarisë sepse deformon si zgjedhjen e tematikës, ashtu edhe trajtimin e saj. (Mjafton të kujtoj kërkesën e lexuesit perëndimor për ekzotikën shqiptare, se sa shumë është trajtuar tema e gjakmarrjes psh.. Apo edhe superbollëkun e bunkerëve në krijimtarinë tonë si një çudi shqiptare.). Një aspekt i tjetërsimit që sjell ky orientim i shkrimtarit apo krijuesit në përgjithësi drejt sukesit jashtë dhe autoriteti që të jep ky sukses është edhe tjetërsimi i rolit të krijuesit në shoqëri. Në vend se të shërbejë si një qënie më e ndjeshme, më e mprehtë, që komunikon me publikun e tij përvojat, shqetësimet dhe ndjeshmërinë e veta, një krijues që vështrohet nga publiku si krenari identitare shërben për t’i dhënë lexuesit atë që do të quaja identiteti i munguar individual. Një raport i tillë me krijuesin bën që lexuesi në vend se të rritet nëpërmjet shkrimtarit të mbetet në rolin e atij që William Reich e quan “njeri i vogël” i cili “sa më pak i kupton gjërat aq më shumë i beson ato” e që “krenohet me gjeneralët e vet dhe jo me veten e tij”.
(Për ta ilustruar idenë po tregoj një rast që ka të bëjë me një përvojë timen. Para disa kohësh kërkoi të më takonte një person që kishte qenë në një kurs post universitar në Londër. Kërkoi të më takonte sepse në një nga leksionet profesoresha kishte hyrë në klasë duke pyetur se kush ishte shqiptar mes tyre. Pasi ajo ishte prezantuar si e vetmja shqiptare mes një sërë studentësh ajo kishte thënë se atë leksion do ta mbante duke komentuar një ese timen “Privatësia në totalitarizëm”, botuar në një revistë amerikane, e cila, sipas saj, ishte një nga esetë më të bukura që kishte lexuar mbi privatësinë në regjimet totalitare. I vetmi koment që dëgjova unë nga studentja për atë moment ishte se sa krenare ishte ndjerë ajo mes sdudentëve të tjerë të huaj në ato çaste – dhe pa dyshim kjo më duket një gjë njerëzore - por asgjë nuk dëgjova prej saj lidhur me ato që kisha shkruar në atë tekst e ishin komentuar – çka më duket se është vlera e parë dhe kryesore e tekstit dhe kënaqësia më e madhe për një autor.)
Pse e lidha këtë çështje me fjalën “dëmi” Vrioni. Sepse mendoj se modeli i suksesit dhe i autoritetit që ushtron Kadareja nisur nga suksesi i tij jashtë shtetit ka çuar shumë tek ky motivim pseudokulturor i krijuesve shqiptarë që lidhet edhe me kërkesën e gjetjes së një përkthyesi për të patur sukses jashtë shtetit.
Kuptohet nuk dua të fajësoj Vrionin këtu, por nuk mund të rri pa thënë se edhe fakti që këto takime kushtuar përkthimit marrin emrin Jusuf Vrioni janë reflektim i kësaj problematike. Sepse është zgjedhur emri i një përkthyesi që ka përkthyer nga shqipja në frëngjisht dhe jo nga gjuhët e huaja në shqip. Sipas konceptit që u përpoqa të shtjelloj më lart, nëse do të organizoheshin takime dedikuar përkthimit e do të duhej tu vihej atyre një emër, unë do t’i quaja takimet Lasgush Poradeci, Dhimitër Pasko, Gjon Shllaku, Petro Zheji etj etj. Pra, duke venë emra përkthyesish që i kanë shërbyer më shumë kulturës shqiptare nëpërmjet sjelljes në shqip të kryeveprave të pavdekshme të letërsisë botërore, madje duke refuzuar të merren me krijimtarinë soc-realiste. Janë ata dhe vepra e tyre, sipas mendimit tim, që kanë ndikuar më shumë se kushdo që njeriu shqiptar të mbijetojë në diktaturë, gjithë nëse mund të themi se kemi mbijetuar, e që letrat shqipe të mund të mos mbeten sterile.

Read More......

Rreziqet e një fitoreje

Një pjesë e opinionit, duke patur parasysh dëmet e pakthyeshme që ka pësuar Tirana në kohën e Edi Ramës, teksa diskuton për këto zgjedhje dhe rezultatin e tyre, ngre, mes tjerash, edhe pyetjen se si është e mundur që “ky milet”, megjithatë, e voton. Dhe janë të shumtë ata që e shpjegojnë fitoren e tij të padiskutueshme me “punën e palodhëshme” që ky ka bërë me mediat gjatë viteve që ka qenë në pushtet. Sipas këtij versioni, që nuk është pa bazë, këto media i kanë larë e shpëlarë trutë miletit me ide gjiganiste e moderniste për qytetin metropol dhe Ramën e kanë paraqitur si kampionin e këtij procesi modernizues të qytetit, ndërkohë që e tëra kjo nuk është veçse një manipulim i industrisë së ndërtimit nëpërmjet pronarëve të televizoneve ndërtues që presin të ngrenë grataçielat e prandaj i kanë shmangur kritikat për gjendjen e rëndë të qytetit (në bashkëpunim edhe me të tjerë pronarë që presin të vazhdojnë të qetë bizneset e tyre të pakontrolluar nga ligji e që u ndjenë të kërcënuar nga Berisha.) Ka pra nga ata që i mshojnë shumë faktorit televizione në rezultatin e zgjedhjeve. Roli i Top Channel sillet si shembulli më ekstrem në këtë arsyetim. Disa arrijnë të thonë edhe se fakti që Rama fitoi në qytet dhe Berisha në fshat ka të bëjë me atë se në fshatra nuk duken televizionet private. Sipas gjykimit tim, ndonëse nuk mund të mohoet se krijimi i një bote virtuale televizive ndikon në përjetimin e shikimit të botës reale, qytetarët shqiptarë nuk janë aq të verbuar e manipuluar nga televizionet. Jo vetëm, por le të mos harrojmë se kishte edhe disa televizione që ishin hapur në krahun e Berishës e që nuk munguan të evidentojnë një pjesë problemesh të krijuara nga Rama. Prandaj diskutimi mbi rezultatin e këtyre zgjedhjeve nuk më duket se duhet fokusuar tek Shqipëria virtuale, por tek Shqipëria reale, ajo që njerëzit kanë parë e prekur përditë pa filtrin e ekranit.
Sipas gjykimit tim problemi është se votuesi shqiptar ka qenë e po mbetet i detyruar të zgjedhë midis dy të këqijave dhe, në këtë zgjedhje të fundit, ai ka pasur parasysh se PD-ja nuk ka mundur të ofrojë ndonjë diçka më të mirë nga ç’ka bërë e ofruar Edi Rama, përkundrazi. Fjalët e Olldashit për plan urbanistik, e çerdhe, e kopështe, e parqe, e lulishte rrotull ndërtimeve, që kryebashkiaku nuk i ka bërë, tingëllonin shumë të pabesueshme për votuesin mu pse, ndërkaq, jo vetëm e kaluara qeverisëse e PD, por edhe shumëçka në punët e së tashmes, nuk ofronin ndonjë gjë ndryshe e më të mirë - kam parasysh masakrat urbane të kryera në zonat ku nuk qeveris Rama, si Dajti apo Kashari, kam parasysh një lulëzim të ndërtimeve pa leje pas shpalljes së afatit të legalizimeve, kam parasysh ndërtime abuzive e pa leje edhe në qendër të qytetit. Shtoi kësaj mungesën e kontrollit mbi territorin, që Berisha nuk ka mundur apo nuk ka dashur ta bëjë gjatë një viti e gjysëm qeverisje me shpresën se do të shpërblehej me votë. E për të vërtetuar këtë vinte edhe vetë fushata e Olldashit e cila nuk qe gjë tjetër veçse përpjekje për të imituar modelin Rama të bazuar në sponsorizimet e paligjshmedhe jotransparente të bizneseve që presin pas fushatës të shumfishojnë shumën e parave të hedhura. Prandaj mendoj se nuk duhet fajësuar votuesi shqiptar pse në vend të premtimeve të pabesueshme për ndryshim të fytyrës së Tiranës preferoi të zgjedhë një të keqe që e ka provuar.
Thënë kjo, nga ana tjetër, gjykoj se duhet reflektuar thellë mbi atë se e gjitha kjo histori përzgjedhjeje, ku nuk përjashtohen edhe argumentet mbi rolin e mediave, është e barsur me një rrezik të madh. Rreziku konsiston në faktin se fitorja e Ramës mund ta konsolidojë edhe më tej modelin e tij të qeverisjes e të bërjes politikë duke e veshur atë me petkun e modelit të sukseshëm, modelit të vetëm triumfues e ta bëjë, kësisoj, edhe më të pakritikueshëm.
Para se të shtjelloj rreziqet më duhet të them se problemi më i madh që paraqet modeli Rama është se ai gjatë tetë vjetëve u bë modeli më i sukseshëm politik i kapjes së shtetit nga tërë ato interesa të ekonomisë së paligjëshme si dhe i tërë atyre biznesmenëve “milionerë” që mbahen në këmbë nëpërmjete grabitjes së pronës publike. Dhe ky sukses u garantua kryesisht nga dy faktorë: nga aftësia më e madhe e Ramës për t’i krijuar fasadën kësaj paligjshmërie, duke bërë edhe disa punë publike, (për ata që e kanë harruar kujtoj se pastrimi aq i lavdëruar i Lanës u krye kryesisht “gratis” nga ndërtues që pastaj morën si shpërblim leje ndërtimi në qytet duke mbjellë kuturu dhe pa plan urbanistik monstra shumëkatëshe) si dhe nga ngritja e një makine gjigande propagandistike televizionesh të gjithë të mbajtur në thelb nga burime indirekte që fitohen me ndihmën e politikës si këmbim shërbimesh. Edhe “investimet” e shumta jotransparente në fushata nga biznesmenë të ndryshëm ishin pjesë e këtij modeli.
Ka disa faktorë që e bëjnë rrezikun e triumfit të këtij modeli shumë të madh pas kësaj fushta.
Faktori i parë që bën të rritet rreziku i modelit lidhet me faktin se Berisha dhe të tijtë, sikurse e shpjegova edhe më lart, tentuan ta imitojnë në shumë aspekte këtë model duke i shmanguar akuzat e thella mbi sitemin e duke i përqendruar ato tek personi Rama. Thirrja se qyteti ka nevojë për një njeri normal nuk mund të kishte sukses sepse në fakt anormal është qyteti dhe ky anormalitet nuk vjen nga anormaliteti i Ramës, por nga një anormalitet shumë më i madh që ka të bëjë me sistemin që ka kapur dhe përdorur edhe Ramën.
Një faktor i dytë rreziku ka të bëjë me vetë PS-në e zhvillimet brenda opozitës. Qënia në pushtet e Ramës e të ndjerit fitues më një anë dhe synimi për të rrëzuar Berishën më anë tjetër nuk do të lejojnë PS të kryejë atë që në çdo vend të botës bëjnë partitë kur janë në opozitë: reformimin dhe korrigjimin e tyre. Sikurse thonë politologët është pikërisht periudha e qënies në opozitë që lejon shumë më tepër sesa ajo në pushtet që një parti të reformohet e korrigjohet. Sot brendapërbrenda opozitës mbretëron uniteti dhe kjo fitore i ka zvogëluar shumë mundësitë që PS-ja të krijojë atë proces pastrimi e reformimi për të cilin ka aq shumë nevojë. Me fitoren e Ramës duket se PS krijoi tipin e liderit absolut dhe autoritar i cili nuk kontestohet në asgjë. “Lindja e një monstre” tashmë të paprekëshme e ka quajtur Bushati në një shkrim të para disa ditëve. Por nuk është kështu, sepse, po të ishte kështu, ndoshta do të shpresonim se Rama do ta ushtronte këtë autoritet të paprekshëm për ta pastruar partinë nga të korruptuarit edhe për të goditur sistemin pasi ai nuk mund të mos jetë i vetëdijshëm mbi rrezikun që paraqet edhe për të sistemi që e ka ngritur në pushtet. Por, “monstruoziteti” i tij është shumë i brishtë sepse është krejtësisht i ngritur mbi monstruozitetin e këtij sistemi të cilit ai i ka shumë borxhe prandaj dhe, duke patur parasysh edhe nevojën për të eliminuar goditjet selektive të Berishës, ai do ta përdorë Ramën (dhe jo Rama atë) deri në fund pa e lënë të korrigjojë as veten dhe as partinë.
Së treti: e vetmja shpresë zhvillimesh dialektike brenda opozitës do të mund të vinte nga LSI e cila e ka denoncuar dikur këtë model me shprehjen tashmë të bëra të famshme të Metës për Ramën “makiavelist’ dhe “një pallat një votë”. Mirëpo gjatë kësaj fushate LSI e humbi identitetin e një partie që qoftë edhe vetëm në mënyrë retorike e kritikonte sistemin. Ajo e reklamoi modelin Rama si modelin pozitiv, në raport me atë që paraqiste PD-ja. Do të ishte e vështërë të pritej nga LSI ndonjë qëndrim ndryshe pas kësaj. E vetmja gjë që premtoi Ilir Meta gjatë fushatës elektorale si dallim të të tijve nga PS-ja ishte transparenca më e madhe, por jo ndonjë model e filozofi tjetër qeverisjeje dhe përfaqësimi.
Së katërti, duhet thënë se modeli Rama bëhet edhe më i rrezikshëm për shkak se ai nuk kontestohet nga shoqëria civile e kryesisht gazetarët pasi mediat punojnë të tëra brenda këtij sistemi dhe interesave të tij. Nuk mbeti pa u vënë re se gjatë gjithë fushatës mediatike elektorale Rama evitoi ballafaqimin dhe debatin me kritikët e modelit të tij duke preferuar të shërbehet nga një mori televizionesh dhe gazetarësh që i krijonin mundësinë të thoshte vetëm atë që donte duke transmetuar me këtë arrogancën e një modeli që nuk duhet vënë në diskutim e që mediat i trajton si propagandueset e veta.
Nëse do t’i shtojmë këtij modeli edhe paramilitarët e një ish polici të egër të Berishës, sot i kthyer në biznesmen e deputet socialist, Paulin Sterkaj, i cili nuk hezitoi të dalë edhe në media të na tregojë se 1600 ish policë të shkarkuar nga Berisha ishin vënë në mbrojtje të votës socialiste e se, për këtë, kishte marrë përgëzimet e veçanta të Kryetarit të Partisë, do të duhet të shqetësohemi seriozisht për rrezikun e modelit Rama. Askush nuk garanton se këta paramilitarë duke u rikthyer nesër në polici, nuk do të jenë një armë më shumë në mbrojtje të pushtetit dhe abuzimeve të Ramës.
Duke patur parasysh triumfin e këtij modeli më një anë dhe mungesën e një kundërmodeli nga PD, LSI e me radhë, nuk është vështirë të arrish në përfundimin se vendi mbetet fortësisht i rrezikuar nga një model që, në thelb, ka të bëjë me atë se ai nuk lejon të zhvillohen e forcohen në vend parti politike që përfaqësojnë shtresa të ndryshme shoqërore e që i shërbejnë vendit, por grupime të pushtetëshmish, të fortish e të paligjëshmish që kapin shtetin në emër të interesave e përfitimeve të tyre. (Korrieri, 27 shkurt 2007)

Read More......

Një bust që s’duhet ngritur

Besoj se Edi Rama bën kalkulime të sakta elektorale kur kundërshton ngritjen e një busti të Azem Hajdarit mu në zemër të Tiranës në Parkun Rinia. Dhe këto kalkulime, sipas meje, pavarësisht se ai nuk i thotë publikisht, nuk lidhen thjesht me faktin se është apo nuk është marrë leje nga Bashkia, por me një kundërshtim shumë më të thellë e më te gjerë që ka ngritja e një monumenti të tillë në qendër të Tiranës e që besoj se e ndan shumica e banorëve të qytetit.
Ngritja e një monumenti të tillë ndeshet para së gjithash me historinë. Përgjithësisht kudo në botë përpara se të ngrihen menumente të kësaj rëndësie duhet pritur që historia t’i mbyllë disa cikle të vetat e në këtë mënyrë të bëjë edhe vlerësimet e veta për të vënë në vendin e vet figurat që e kanë bërë atë, disa në piedestale nderi e të tjerë në shtylla turpi apo në harresë. Kurse rasti i ngritjes së një monumenti të tillë është pjesë e një procesi historik në vazhdim, e një turbullire në vazhdim, që nuk është kthjelluar ende e që kërkon distancë historike të kthjellohet. Nxitimi për të ngritur monumente të tillë tregon papjekurinë tonë historike, por edhe shpjegon pse shumë monumente që kemi ngritur janë rrëzuar apo kanë mbetur monumente të vdekur apo të urryer.
Në këtë kontekst është interesant të dallosh ndryshimin midis PS dhe PD lidhur me politikat e ngritjes së monumenteve apo venies së emrave rrugëve apo shkollave gjatë kohës së pushteti të tyre. PS nuk ka bërë tjetër gjatë tetë vjetëve që qe në pushtet veçse është kënaqur me monumentet e vjetra duke ruajtur kryesisht ato të Luftës. Në fakt pak gjë të lavdishme, përveç korrupsionit, mund të gjesh në historinë e re të asaj partie. Por edhe sikur të ketë është shumë herët për ta dalluar. Një bust i Fatos Nanos, i cili deklaroi edhe vetë se prapa e ndiqte historia, ndoshta edhe mund të ngrihet, por do të duhet që ai më së pari, larg qoftë, të vdesë e pastaj të presim filtrimin që do t’i bëjë historia, proces që, sipas meje, zorr se do ta nxjerrë në ndonjë piedestal nderi. Në këtë aspekt PS-ja duket se është treguar më e duruar. Nuk duhet të harrojmë gjithashtu se, për fat të keq, ajo nuk ka dashur të vlerësojë ato figura të shquara që gjatë 50 vjetëve sundim të partisë nga ka dalë kanë qenë demonizuar. Historinë ajo ka vazhduar ta lexojë me syzet që i ka lënë Enver Hoxha, e kështu ka mbetur tek Lufta Nac – Çlirimtare.
Kurse PD duket se ka gjetur më shumë vështirësi në nevojën për simbole. Ato të luftës ajo nuk ka dashur t’i pranojë si simbole të vetat meqënëse ishin të kundërshtarit. Por, për padituri apo pse dega më e trashë në pemën e saj është po ajo e dalë nga trungu i Partisë së Punës (kjo vështirë të ndahet), edhe ajo, me përjashtime të pakta, nuk ka pasur fort qejt të vlerësojë e ngrejë monumente të atyre figurave që ka demonizuar diktatura e as të antikomunistëve të persekutuar e pushkatuar nga regjimi. Në mungesë të historisë, pra, duket se ajo gjykon se një monument i Azem Hajdarit mund të ishte më i përshtatshmi për të.
Por mu këtu qëndron i tërë problemi, tek një koncepsion i tillë mbi ngritjen e monumenteve. Kur gjykimi politik nëpërkëmb gjykimin historik, kur pastrohen apo ngrihen monumente që i shërbejnë një pjese kundër një pjese tjetër apo kur tentohet të ngrihen monumente fitimtarësh të një lufte që s’ka mbaruar - sepse lufta jonë sot nuk është midis dy partish, por për demokraci, - çështja rrezikon të degjenerojë.
Kjo vlen edhe për rastin e Azem Hajdarit. Më së pari jemi ende larg mbarimit të procesit gjykues e vlerësues të historisë për figurën e tij. Ai, pa dyshim, është një nga liderët e lëvizjes studentore dhe ideja e ngritjes së bustit të tij më 10 dhjetor duket sikur lidhet me këtë, por, nga ana tjetër, nuk mund të mohoet se jeta dhe kontributi i tij në vitet në vazhdim është me dritëhije të pasqaruara ende nga historia, mbi të gjitha vrasja e tij më 1998, ngjarja që shenjon jetën e tij më fort sesa viti 1991. Kjo vrasje ka mbetur fatkeqësisht ende në terr. PD akuzon se e ka vrarë PS-ja kurse në kohën e kësaj u bë një proces që nuk nxorri shkaqe të qarta. Do të ishte më mirë të sqaroheshin e vërtetoheshin shkaqet para së gjithash.
Jo vetëm, por qysh prej asaj kohe Hajdari është përdorur si flamur i revanshizmit të PD. Dhe pikërisht ky revanshizëm, sipas meje i gabuar në thelbin e vet sepse përgjegjësja kryesore për tragjedinë e vitit 1997 dhe, për pasojë, humbjen e pushtetit të saj ishte vetë PD-ja, e komprometojnë shumë idenë e vendosjes së një monumenti simbol të PD mu në qendër të Tiranës. Vendosja e një monumenti të tillë nuk do të mund të bëhet kurrë simbol i lëvizjes studentore, por do të mbetet monument i luftës politike midis dy partive kryesore. Ajo do të interpretohet si një imponim me dhunë i diçkaje që të paktën gjysma, sipas meje edhe më shumë, nuk e pranojnë. Lëvizja studentore do të meritonte ndonjë skulpturë jo personale që do të figuronte atë moment. Një monument që të evokonte energjinë, rebelimin, por edhe shpresën për liri e demokraci të popullit në ato ditë, e meriton të ngrihet ndoshta në qendër të Tiranës, pasi monumente të tilla duhet të jenë monumente që ndahen nga të gjithë ose nga shumica më e madhe e banorëve lokalë apo kombëtarë. Kurse figura e Azem Hajdarit është një figurë ndarëse. Në këtë rast kemi të bëjmë me një simbol që e ngre një forcë politike që mendon se, meqënëse është fitimtare, ajo edhe bën historinë apo e rishkruan atë, ajo edhe ngre simbolet e saj. Mirëpo ky është stili që na lanë trashëgim komunistët i ngritjes së monumenteve sipas të cilit historia fillon me ta dhe shkruhet nga ata. Pa harruar se nëse do të duhet t’i ngrinte PD-ja një monument atij që i dha fitoren më 2005 ky do të ishte monumenti i korrupsionit të Fatos Nano dhe i të tijve, kurse, po të ktheheshim të votonim vitet 1997-1998, kur Hjadari u bë simbol i ravanshizmit të dhunshëm të PD, ajo do të dilte humbëse. Ky sipas meje është kalkulimi elektoral që bën saktë Edi Rama.
Koha ka treguar se përkujtimoret e ngritura pa përfillur distancat që imponon historia për të kthjelluar ngjarjet e saj apo të përdorura politikisht nga një palë kundër një pale tjetër janë të destinuara herët ose vonë të lenë kujtim të keq, prandaj mendoj se ky bust nuk duhet ngritur.
(Korrieri, 30 nëntor 2006)

Read More......

Karizma e Selamit

Është interesante të analizohet mënyra se si u prit në Shqipëri ardhja për vizitë private nga SHBA e ish kryetarit të PD Eduart Selami. Po të gërmojmë pak më thellë mënyrës sipërfaqësore dhe në kërkim të skupit, me të cilën e mbuloi shypi dhe media jonë elektronike vizitën e tij, do të zbulojmë një nënshtresë sa psikologjike aq edhe shoqërore, kulturore e politike që flet jo pak për periudhën që po përjetojmë.
Vendosja e lajmit të ardhjes së tij në faqe të parë, zhurma mbi takimet me protagonistë të jetës sonë politike e kulturore, zërat për bisedime sekrete midis tij dhe Berishës, idetë se ai mund të propozohet për poste të rëndësishme deri edhe atë të presidentit qenë shumë herë më të forta sesa deklarata e tij se kishte ardhur këtu për një vizitë private. Dukej sikur askush nuk donte ta besonte këtë, as vetë Selami që e thoshte. Pse kështu?
Ata që i kanë ndjekur hap pas hapi këta 15 vjet tranzicion e kujtojnë ikjen e Selamit më 1995 të lidhur me humbjen e Berishës në Referendumin në fund të vitit 1994. Ishte një periudhë kur figura e Presidentit Berisha i cili, de facto, ishte edhe kryetar i PD, kishte humbur shumë kredibilitetin për shkak të rritjes së autoritarizmit dhe arrogancës së tij. Për shumicën që i ishin kundërvënë këtij autoritarizmi në rritje të Berishës që në vitin 1992 largimi i Selamit më 1995 ishte i vonuar. Ai kishte tre vjet që akuzohej të paktën për mungesë kurajoje për t’iu kundërvënë prirjeve të Berishës. Kishte krijuar figurën e “djalit të mirë”, por që po bëhej “djalë i keq” mu për shkak të mungesës së kurajos dhe personalitetit të mjaftueshëm për t’iu kundërvënë gabimeve të numrit 1. Nuk është për tu neglizhuar edhe hipoteza sipas së cilës ishin të huajt ata që e shtynë t’i bënte ato akte kundërshtimi që sollën, më në fund, edhe largimin e tij. Në një farë kuptimi, pra, Selami mund të konsiderohet edhe një politikan i dështuar që nuk ka mundur të bëjë atë që duhet të bënte në momentin kur kishte më shumë mundësi ta bënte, por që, nga ana tjetër, diti të largohet pa marrë mbi shpinë mëkatet e viteve 1996 – 1997 që e damkosën PD dhe Berishën për një kohë të gjatë si përfaqësues të së kundërtës së idealeve mbi bazën e të cilëve ishte ngjizur PD-ja në krye të herës.
Megjithatë figura e Selamit nuk ka reshtur së u evokuari në shtypin tonë të shkruar, veçanërisht, por edhe në median elektronike, duke krijuar një karizëm të veçantë. Besoj se kjo karizëm ka disa arësye që nuk lidhen thjesht me personin dhe postin që ka patur Selami, por me diçka shumë më të rëndësishme për tu analizuar. Nevoja për kthimin e Selamit, nëse mund ta quaj kështu karizmën e tij, lidhet me një nevojë tonën të munguar apo të humbur prej vitesh: me nevojën e ringjalljes së shpresës e besimit tek politika, e, më në përgjithësi, në nevojën për të shpresuar e besuar në të ardhmen tonë.
Edhe para disa vjetësh, kur PD, pas vetizolimit e agresivitetit iracional të viteve të para të humbjes së pushtetit, filloi të synonte të hapej, figura e Selamit u evokua si një nevojë për normalizim të PD, si një provë edhe për Berishën që ky të tregonte se kishte ndryshuar, se tashmë ishte i gatshëm të ulej e të dialogonte me ata që i kishte përjashtuar me agresivitet në krye të herës. E ky kthim i Selamit në këtë kontekst interpretohej edhe si shpresë e kthimit në kohën e artë të fillimit të lëvizjes demokratike, si një rigjetje e PD së, si një rifillim nga rruga e drejtë e realizimit të idealeve demokratike. Në fakt ky kthim intelektualësh ka ndodhur për një pjesë të nismëtarëve të PD, por pa prodhuar, fatkeqësisht, mrekullinë e asaj kohe. Sipas meje pak gjë do të ndryshonte nëse do të kthehej edhe Selami, jo për faj të tij, por sepse, për njëmijë arësye që lidhen me zhvillimet e mbrapshta të këtyre 15 vjetëve edhe të personave nismëtarë të lëvizjes demokratike, por edhe për faktin se midis ëndrrës dhe realitetit ka gjithmonë një hendek të pakalueshëm, kemi të bëjmë me një shpresë të humbur, që nuk mund të ringjallet nëpërmjet thirrjes në skenë të ndonjë a më shumë personave që na kujtojnë atë kohë shpresash të mëdha.
Por karizma e Selamit, ndryshe nga karizmat e zvetënuara të Pashkos, Rulit, Imamit etj., reziston në media pasi ai, ndryshe nga këta, ka edhe një element tjetër që e mban në këmbë si mit: ardhjen e tij nga jashtë shtetit, madje nga SHBA. Ka një thënie sipas së cilës nuk ka profet në shtëpinë e vet. Profeti dhe shpëtimtari duhet të vijnë nga jashtë. Askush nuk i beson ata që janë brenda, për arësye të mira ose të keqija. Por besimi tek një shpëtimtar që vjen nga jashtë tregon edhe ai për një shoqëri që ende është në një stad foshnjor. Në të njëjtën mënyrë foshnjore është trajtuar edhe i biri i mbretit Zog, Leka në Shqipëri. Edhe ai është pritur e duartrokitur më kot si shpëtimtar.
Nevoja për të rigjetur shpresën e humbur është një gjë e natyrshme, por pikërisht mënyra naive dhe foshnjore se si shprehet kjo nevojë, tregon se kemi ende rrugë përpara për të të gjeyur mënyrën e vërtetë të realizimit të kësaj nevoje. Një popull që nuk ka kuptuar se shpëtimi nuk mund t’i vijë as nga jashtë dhe as nga ndonjë i huaj as nga ndonjë individ nuk ka kuptuar ende se ç’është demokracia sepse nuk ka kuptuar që, në fakt, ajo është pushteti i tij, çka do të thotë, gjithashtu, që ky popull duhet të marrë edhe përgjegjësitë e veta mbi shpatulla për ndryshimin e gjendjes së tij. (Korrieri, 28 nëntor 2006)

Read More......

Fëmijët që shesin Orbit

Kisha lënë një takim tek kafe bar Piazza me dy të njohura të huaja, që punojnë me shoqërinë tonë civile. Kur dola atje ato ende nuk kishin mbrritur, por më morën në telefon dhe më thanë se për pesë minuta do të ishin në vendtakim. Mirëpo u bënë dhjetë minuta, çerek ore dhe ende nuk po i shihja të mbrrinin. Më në fund i mora në celular. Nga ana tjetër e satelitit erdhi një zë i nervozuar që më tha: “Këtu jemi, por nuk mund të vijmë se na kanë sulmuar këta banditët e vegjël dhe nuk na lenë të lëvizim.”
“Ç’janë këta banditë?” i pyeta.
“Janë ata që shesin Orbit këtu ku parkojnë makinat tek Piazza.”
U ngrita e shkova të shihja ç’po ndodhte. Si ka mundësi që nuk i lënë të lëvizin, thashë me vete. Kur u afrova pashë nja katër e pesë adoleshentë me ato kutitë me çëmçakiza në duar që u silleshin rrotull ndërkohë që ato u thonin “Jo, jo, jo, nuk blejmë më”. Ishin ata çunat që pasi të tregojnë një vend parkimi të lirë kërkojnë, si shpërblim, tu blesh një kuti çëmçakizi. E pata të vështirë të kuptoj pse ato nuk iknin e t’i linin çunat aty, por shpejt e shpejt ma shpjeguan shkakun. Duke i parë se ishin të huaja, sapo kishin parkuar dhe hapur dyert, ata u ishin vërsuluar e u kishin hedhur nja tre katër kuti çëmçakizi brenda në makinë dhe tani nuk i linin të largoheshin sepse donin lekët e çëmçakizave që ato i kishin në makinë. Shkurt kishim të bënim me një imponim blerjeje dhe ato të dyja, edhe si reagim ndaj këtyre mënyrave edhe pse ua kishin blerë tashmë një kuti çëmçakizi, nuk pranonin të jepnin më lekë.
“Vendin e parkimit ia tregova unë, ajo ia dha lekët e Orbitit këtij.” - bërtiste njëri.
“Jo, jo ia tregova unë.” ia kthente tjetri.
Hapëm makinën, morëm kutitë e Orbitit, ua kthyem, dhe u thamë të largoheshin. Por asnjëri nuk i merrte kutitë se donte lekët me pretendimin se ato ia kishin dhënë lekët atij që nuk kishte dhënë Orbit.
Tentova me të mirë tu them se nuk duhet t’i sulmonin njerëzit kështu se kjo ishte e bezdishme. Por përgjigjet që vinin njëra pas tjetrës me një kakofoni nervshkatërruese qenë: “Kam gjithë ditën mor xhaxh këtu, nuk kam shit agjë.” “Vendin e makinës ia tregova unë.” “Orbitin duhet të ma blenin mua!”.
U ndjeva keq përpara atyre të dyjave. Të nisesh për të pirë një kafe e të priteshe kështu mu në mes të Tiranës ishte jashte mendjes. Çunat nuk na ndaheshin. Lekë nuk doja t’u jepja. Pashë ç’pashë e thashë ta kthej regjistrin në gjuhën e kërcënimit:
“Do t’ju denoncoj në polici dhe do t’ju heqin që këtej.” – u thashë.
Ma ktheu ai më i madhi: “Kot e ke se gjithnjë e më shumë do të bëhemi. Kanë provuar edhe të tjerë të na heqin e s’ia kanë dalë dot.” Foli me një siguri dhe një ton prej të rrituri që më befasoi veçanërisht pasi mu duk se kishte ndërgjegjen e shtresës së cilës i përkiste.
Më në fund, ndërkaq, arritëm të shkëputeshim prej tyre edhe me ndërhyrjen e rojes së Piazzas e shkuam të ulemi për të pirë kafen tonë. Por u shkëputëm duke marrë me vete një pyetje jo të lehtë që ngrihet përpara të ardhmes: çfarë do të bëhet me këta fëmijë pas disa vjetësh, kur ata nuk do të mund më të dalin në rrugë e të shesin Orbit: do të përkthehet nevoja, energjia dhe agresiviteti i tyre në një lëvizje sociale, apo do të rekrutohen në kontigjentetet e krimit?
(Korrieri, 23 nëntor 2006)

Read More......

Fatkeqësisht reformimit i sistemit tonë mediatik nuk është prioritetet i politikës sonë

Si e vlerësoni lëvizjen e fundit në RTSH dhe si mendoni se mund të futet në konkurrencë ky ekran?

Nga sa mund të gjykoj nga tërë ecuria e politikës sonë, por edhe, veçanërisht, e procesit që vijoi pas marrëveshjes së fundgushtit lidhur me KDRTSH, çështja e reformimit të Televizionit Publik (preferoj ta quaj kështu) në kuadrin e reformimit të tërë sistemit tonë mediatik nuk është ndër shqetësimet apo prioritetet qoftë të mazhorancës qoftë të opozitës. Sot flitet gjithandej se pushteti i mediave është një pushtet në ekspansion dhe, duke qenë se është dhe po bëhet gjithnjë e më shumë i tillë, edhe ai ka nevojë të rregullohet e të kontrollohet nëpërmjet politikash të qarta e largpamëse. Tek ne ky pushtet është në duar pronarësh privatë të cilët nuk kanë asnjë mandat tjetër përveç parave të fituara, por ama kanë pushtet jashtzakonisht të madh. Nevoja e rregullimit konform ligjit të mediave dhe e kontrollimit të pushtetit të tyre është themelore sot për zhvillimin e një demokracie. Normalizimi i mediave do të normalizonte shumë edhe tërë vendin e, për mua, duhet të ishte ndër prioritetet e prioriteteve sepse do të thotë të normalizosh një pjesë të rëndësishme të ndërgjegjes dhe syrit të vendit. E në këtë kontekst mbetem i mendimit se Televizioni Publik do të duhej të ishte normalizuesi më i mirë i pushtetit mediatik në ekspansion të pakontrolluar që në shkrime të tjera e kam quajtur regjim mediatik. Prandaj, sipas meje, kjo nuk është thjesht çështje futjeje në konkurrencë, si të thuash komerciale, e Televizionit Publik me televizionet private. Përkundrazi sipas meje Televizioni Publik do të duhej të kthehej, ashtu siç është në të gjithë Evropën, në kryetelevizionin e vendit, në atë që përcakton standartet dhe etikën më të lartë, në televizionin që, kur kalon nëpër tërë kanalet me telekomandë, njihet menjëherë për cilësinë dhe seriozitetin e tij. Dhe kjo do të duhej të arrihej nëpërmjet një rritjeje të kredibilitetit dhe impaktit të kësaj mediaje publike, nëpërmjet trajtimit në atë ekran të shumë temave që në televizionet private nuk trajtohen apo keqtrajtohen, nëpërmjet sjelljes në ekranin publik të politikës dhe politikanëve (që kështu do të çliroheshin edhe nga akuza për lidhje e përdorime të tyre nga mediat private), nëpërmjet thithjes atje të gazetarëve më të njohur e më të mirë etj., etj..
Por, sikurse e kam thënë edhe herë tjetër, kjo nuk mund të bëhet pa një vullnet të fortë politik. Lëvizjet e fundit për të cilat më pyesni treguan mungesën e këtij vullneti dhe prirjen për ruajtjen e statukuosë. Unë psh. kam qenë kundër idesë së vendosjes së një menaxheri në krye të Televizionit Publik sepse për reformën që mendoj se duhej bërë atje do të duhej të ishte një figurë me përmasa politike. A do të mund ta zëvendësojë Këshilli Drejtues këtë autoritet që nuk e gjej sa duhet tek figura e drejtorit aktual? Nuk dua ta paragjykoj. Aq më tepër duke patur parasush se ikja ime prej atij Këshilli nuk më le shumë të drejtë të flas. Por e përsëris edhe një herë se kushdo qoftë atje dhe sado i madh qoftë vullneti i tij nuk do të mund të realizojë atë që duhet bërë pa një mbështetje të fuqishme, pa një projekt politik ndryshe. Dhe e mira do të ishte që ky projekt të mbështetej nga të dy krahët e politikës. Kurse politika jonë është jashtzakonisht reaksionare ndaj këtyre ndryshimeve. Arësyeja kryesore është se ajo jeton me konfliktualitetin dhe përjashtimin apo dobësimin e kundërshtarit, çka nuk e lejon të bashkëpunojë për të ndërtuar. Një arësye tjetër, jo më e parëndësishme, është se politika jonë në tërësi mbështetet dhe përfaqëson interesat që qëndrojnë pas mediave private. Në këtë kushte nuk jam opitimist për ndryshime të rëndësishme në Televizionin Publik dhe sistemin e mediave në tërësi. Por ruaj besimin se dikur do të dalë një forcë politike që do ta kuptojë më në fund nevojën për këtë ndryshim themelor.


Si e mendoni qeverisjan e re të Berishës pas zgjedhjeve një arnim të PDK apo do të reflektojë edhe probleme e korrigjime të tjera.

Mendoj se një përgjigje më e saktë për këtë pyetje do të mund të jepej pas zgjedhjeve. Marrëveshja me PDK nga sa duket nuk është një marrëveshje që ka lidhje me përmirësimin e qeverisjes, por është një marrëveshje që lidhet me ekuilibret brenda koalicionit. Berisha e të tijtë e bënë atë për të siguruar prapavijat në prag të zgjedhjeve nga ndonjë subversion i demokristianëve. E bënë për të shkuar pra të qetë ose më të qetë në zgjedhje, por, sipas meje, edhe duke thelluar më tej mosbesimin e publikut tek sinqeriteti, ndershmëria dhe transparenca e politikës sonë.
Kurse çështja se sa e si do të ndryshohet qeveria pas zgjedhjeve do të kushtëzohet para së gjithash nga rezultati i këtyre zgjedhjeve. të cilat do të jenë, pa dyshim, edhe një provë e kësaj qeverie se sa ajo i është përgjigjur pritshmërive të elektortit dhe sa e ka zhgënjyer atë. Të them të drejtën nuk jam në gjendje ta përcaktoj këtë. Për fat të keq ne nuk kemi, siç ka kudo në botë, organizma të pavarur që bëjnë sondazhe të besueshme, nuk kemi as media që të bëjnë vlerësime që të reflektojnë me besnikëri opinionin publik. Në këto kushte mbetet që zgjedhjet të tregojnë diçka për vlerësimin e qeverisë. Por jo gjithshka, sepse ato do të jenë njëkohësisht edhe një provë për opozitën, se sa publiku i ka aprovuar politikat që ka bërë opozita gjatë këtij viti, se sa i kënaqur është publiku për mënyrën se si po reformohet apo jo opozita. Pa harruar, megjithatë, se një pjesë e rezultatit do të reflektojë edhe gjykimin e publikut mbi pushtetet lokale se sa ata kanë punuar mirë e sa keq dhe se sa figurat e zgjedhura për kandidatë do të ofrojnë diçka për më mirë.
Gjithsesi një rezultat pozitiv për PD në zgjedhje do të diktonte më pak ndryshime kurse një rezultat negativ pa dyshim do të diktonte më shumë ndryshme. Por, nga ana tjetër, pas një viti e disa muaj punë kryministri dhe kryesia e PD besoj se duhet të kenë arritur edhe në disa përfundime për sektorë të ndryshëm të qeverisjes, për nevoja pra për ndryshim, për më tepër inisiativë, për më tepër profesionalizëm për më tepër efikasitet. Sipas meje, në këtë kontekst nevoja e ndryshimeve në disa sektorë është evidente. Por nga ana tjetër edhe shumë ndryshime nuk më duket se do të jepnin një sinjal të mirë për stabilitetin e qeverisjes dhe besimin e saj te vetja. Nuk duhet të neglizhomë këtu edhe karakterin e kryeministrit i cili tashmë e ka bërë edhe më të qartë se ekipi me të cilin ai ndjehet mirë në punë është një ekip që i njeh atij të drejtën e fjalës së parë dhe të fundit. Prandaj, sipas mendimit tim, zgjidhja optimale do të ishte që pikërisht ato vende që kanë punuar dobët të zëvendësohen me kandidatët e propozuar nga PDK të cilët, edhe ata, do të duhet të përzgjidhen me kujdes dhe përgjegjshmëri të madhe.


Keni qenë këto ditë në një takim në Romë me temë Mesdheun dhe lidhjet ndërmesdhetare me titull “Medlink”. A mund të na sillni diçka nga ai takim?

A ekziston një hapësirë mesdhetare apo nuk ekziston? A është kjo një hapësirë thjesht gjeografike, historike, kulturore, ekonomike apo të gjitha këto njëkohësisht? Nëse nuk ekziston a duhet të ndërtojmë një hapësirë euromesdhetare ku të forcohen lidhjet ekonomike, kulturore, politike në emër të paqes dhe të drejtave e njeriut? Si mund të lidhet kjo hapësirë me hapësirën evropiane, arabe, afrikane, ballkanike etj? Në mes të kontradiktave të vjetra e të reja që ka sjellë globalizimi a mundet Mesdheu të bëhet një hapësirë ku subjektivitete të ndryshme politike të mund të ndërtojnë një tjetër histori? Këto ishin disa nga pikëpyetjet që u ngritën në një takim mbi 100 përfaqësuesish nga të gjithë vendet që lagen nga Mesdheu, një det ky që përshkohet nga mijëra e mijëra anije nga miliona turistë, por ku edhe mbyten 2000 vetë në vit që tentojnë ta përshkojnë për të mbrritur në Perëndim.
Tek ne tema e përkatësisë sonë mesdhetare nuk preket thuajse fare, por fakti që në takim janë ftuar edhe shqiptarë sikur na kujton se jemi edhe ne një vend mesdhetar. Për ne ekziston Evropa që ndahet në atë perëndimoren, qendroren, lindoren apo dhe kategori të tjera siç është edhe Ballkani; ekziston Afrika e Veriut, Lindja e Mesme, Lindja e Afërme, por nuk ka një Mesdhe. Kështu është edhe për shumë të tjerë. Përse ndodh kjo. Arësyet janë historike dhe politike, pjesërisht të përbashkëta e pjesërisht jo, por cilido që do të diskutojë për Mesdheun do të bjerë në këtë handikap real dhe konceptual. Për mua pyetja që mund të shtrohet është: pse nuk ekziston një hapësirë mesdhetare ndërkohë që kemi aq shumë gjëra që na bashkojnë? Çështja në thelb ka të bëjë me atë se në rrethana të caktuara historike mbizotërojnë gjërat që na bashkojnë dhe në rrethana të tjera mbizotërojnë gjërat që na ndajnë. Sipas meje ne kemi disa arësye të forta historike që kanë ndikuar që gjatë shekullit XX të mbizotërojnë gjërat që na kanë ndarë nga zona pjesa mesdhetare ku janë brigjet e Turqisë, Greqisë, Egjyptit etj.. Ne kemi pësuar dy ndarje të forta ideologjike nga ajo që mund ta quajmë hapësira në jug dhe lindje të Mesdheut. Ndarja e parë lidhet me ngjizjen e nacionalizmit tonë që u krye fort nën shtysën e nevojës së ndarjes nga perandoria otomane me të cilën kemi bërë pjesë dhe si të thuash kemi ndarë një goxha pjesë të hapësirës mesdhetare. Por sëbashku me këtë nacionalizmi ynë kishte edhe një frymë të fortë antigreke dhe antijugosllave, kështu që edhe brigje të tjerë në vend se të jenë brigje bashkues u bënë ndarëse. Ndarja më e madhe është ajo në ndërgjegje. Ne kemi pasur pra nevojën ideologjike që të lemë në harresë shumëçka që na lidh historikisht e kulturalisht me shumë vende të Mesdheut. Edhe procesi i pastrimit të gjuhës nga turqizmat ka qenë pjesë e këtij procesi. Ne na ka mbetur vetëm Italia për një kohë si vend Mesdhetar i dashur sëbashku me Francën dhe Spanjën, por të mos harrojmë se edhe prej tyre na ndau një tjetër ideologji, ajo komuniste. Mos të harrojmë se Komunizmi ka qenë një ndarës radikal nga historia dhe kultura e përbashkët sepse ai pretendonte të ndërtonte një botë ndryshe nga e kaluara ku kishte mbetur pjesa tjetër e botës.
Ndërkaq, çfarë po ndodh sot në kohën e hapjes dhe të globalizimit? Tek ne mbetet e fortë ëndrra perëndimoriste e kthyer në kult verbues. Për tu pranuar nga Evropa ne na duket se duhet të vazhdojmë të harrojmë një pjesë të rëndësishme të historisë dhe kulturës sonë. Pra nëse me syzat nacionaliste kemi harruar shumëçka që na ka lidhur me shumë vende të Mesdheut, dhe me syzat komuniste e kemi reduktruar edhe më shikimin, me syzat e sotme, që mund t’i quaja të një elite fondamentaliste të modernitetit dhe perëndimorizimit, kemi zgjedhur të shohim vetëm në një drejtim duke e vazhduar njëfarësoj një tendencë që na pengon të rritemi normalisht në brigjet e Mesdheut, veçanërisht të injorojmë Turqinë me të cilën shqiptarët kanë një histori që, po të heqin syzet e nacionalizmit, do tu rezultojë si një burim tejet i rëndësishëm për të ndërtuar një të ardhme më të bukur mesdhetare.
Ndërkaq në Perëndim ka një numër shumë të madh pjesëtarësh të shoqërisë civile që kërkojnë të ndërtojnë një hapësirë euromesdhetare ku të forcohen lidhjet ekonomike, kulturore, politike në emër të paqes dhe të drejtave e njeriut, kundër homogjenizimit kulturor, kundër luftës e neokolonializmit, kundër konsumizmit të shfrenuar. I tillë ishte edhe takimi i Romës i organizuar nga “Ponte per” ku unë gjeta shumë ide që i ndaj e që besoj se duhet të bëhen pjesë edhe e ndërgjegjes sonë. (Rubrika Përpjekja, Standart, 25 Nëntor 2006)

Read More......

Pushteti politik, kulturor e ekonomik është ndarë dhe alternuar midis ish komunistëve dhe ish spiunëve të komunizmit

Dy ish krerët e shërbimit sekret kanë replikuar me njëri tjetrin madje duke lëshuar akuza të rënda. Si e gjykoni ju këtë dalje të tyre që ngjan me një poker spiunësh?

Për mua qe e pabesueshme kur dëgjova dy ish drejtuesit e SHIK, njëri demokrat dhe tjetri socialist, të na bënin një pasqyrë aq të ndryshme të gjendjes. Klosi tha se ka pasur gjithsejt 5000 dosje (ndërkohë që sipas tij numri i bashkëpunëtorëve ka qenë 20-25000) dhe kanë mbetur 300 kurse Gazidede tha se ka pasur rreth 120000 bashkëpunëtorë dhe se ka lënë në institucion rreth 30 – 40 mijë dosje të pashkatërruara, pasi të tjerat i ka djegur Ruçi. Problemi është se kush do të na e ndajë të vërtetën? Në rastin konkret: kush do të na e ndajë të vërtetën e krimit të shkatërrimit të dosjeve? Kam përshtypjen se do të mbetet i pazbuluar dhe i pandëshkuar pasi ne nuk kemi ndarës në mes të dy palëve që përfaqëson Klosi dhe Gazidede, nuk kemi mbi të gjitha drejtësi, por edhe shtyp e media që të mos jetë nën sundimin/manipulimin e këtyre dy palëve. A është e drejtë kur e quani këtë një “poker”? Karakteristikë e kësaj loje është bllofi, loja me të panjohurën dhe kartat e fshehura. Por do të shtoja se pokeri ka edhe një elegancë kurse në këtë pokerin tonë ka edhe shumë paturpësi edhe një mosrespekt të rregullave të kësaj loje.
Një pyetje lind: pse u deshën 16 vjet që të thuhej shqeto një e vërtetë kaq e thjeshtë: se në kohën e ministrit të fundit të brendshëm të Partisë së Punës Gramoz Ruci janë asgjësuar nëntëdhjetë përqind e dosjeve të Sigurimit të Shtetit? Janë asgjësuar pra dosjet e të ndjekurve/përpunuarve për agjitacion e propagandë dhe arratisje si dhe dosjet e agjentëve që kanë punuar për këto ndjekje/përpunime. Besoj kjo mbulon edhe rekrutuesit, të famshmit operativë, që sot kërkush nuk i përmend.
Çuditërisht askush nuk po shqetësohet për këtë akt që nuk ka ndodhur në asnjë vend të Lindjes. Asnjë shqetësim nuk sheh të shprehet për këtë shkatërrim të paprecedent të dokumentacionit nga arkivat e një shteti. Shkatërrime të tilla mund të ketë pasur në kohët që s’mbahen mend, në periudhat e dyndjeve barbare ndoshta, por që nga Mesjeta e këtej zor se do të gjesh akte të tilla në Evropë. Ndërkaq gazetat vazhdojnë të mbushen me emrat apo pseudonimet e tre katër ministrave që na paskan qenë agjentë të sigurimit. Kuptohet qartë se i tërë shqetësimi i politikës sonë është si të bjerë qeveria (për disa) dhe si të mbahet (për disa të tjerë), kurse përtej kësaj duket sikur nuk ka interes tjetër. Ndërkaq përmasa e krimit të kryer, është shumë e madhe. Shifra e bashkëpunëtërëve me pseudonim le të imagjinosh shkallën e paimagjinueshme të survejimit. Por ne duket se nuk do të mund të lexojmë romanet që ata kanë shkruar. Sot nuk mund t’ia provojmë shumëkujt të keqen që ka bërë, por as nuk mund t’i gjejmë justifikimin pse mund të jetë shtrënguar ta bëjë këtë të keqe.
Ky krim ka përmasa që e tejkalojnë interesin e brezit që është gjallë. Ka edhe arsye të mira për të mos i hapur dosjet sot, përtej arësyeve që lidhen me papjekurinë e klasës politike apo synimin e tyre për të manipuluar nëpërmjet dosjeve. Adam Michniku nuk ka dashur as ta shohë dosjen e tij duke mos dashur të prishë atë ekuilibër shpirtëror që kishte me njerëzit e vet të njohur. Por krimi i shkatërrimit të dosjeve nuk falet. Ai është edhe një krim ndaj brezave që do të vijnë, ndaj atyre që do të duan të kuptojnë se si ka qenë ajo kohë, të njohin se nga kanë dalë. Është një krim ndaj kujtesës historike që është më e madhe dhe më e rëndësishme sesa ajo e individit apo e një brezi.
Kuptohet se arësyet pse Sigurimi ka vendosur asgjësimin e tyre lidhen me trembjen e rënies që po ndodhte. Kemi të bëjmë me zhdukje të gjurmëve të krimit. Por bëhet më dramatik fakti se pse Partia Demokratike nuk e denoncoi me forcë këtë krim? Sot më tepër se kurrë merr forcë akuza e ngritur prej kohësh se një numër i madh i deputetëve të PD në atë kohë kanë qenë ish bashkëpunëtorë të Sigurimit. Kjo ve në dyshim vërtetësinë e asaj lëvizjeje apo të liderëve të saj, qëllimet e mira po ashtu. Dy shefat e SHIKut që pamë në skenë sipas meje vetëm sa hapën disa letra të kësaj loje pokeri të pandershëm që ka luajtur e po luan politika në kurriz të një publiku që, ashtu si dje, nuk e prek dot të vërtetën, por edhe kur e prek mbetet i pafuqishëm për të vepruar.


Në miratimin e rezolutës që dënon krimet e komunizmit opozita nuk mori pjesë. A është kjo shenjë që tregon pamundësinë e ndarjes së tyre nga komunizmi?

Përgjigjen ndaj kësaj pyetje më vjen ta trajtoj si vazhdim të asaj që thashë më sipër. Po të ndjekësh me vëmendje akuzat që i bëjnë të dy palët njëra tjetrës na del se tek ne gjatë këtij tranzicioni pushteti politik, kulturor e financiar është ndarë dhe alternuar midis ish komunistëve dhe ish spiunëve të komunizmit. E, sipas meje, ka mjaft të vërtetë në këtë gjë. A mund të ishte ndryshe? Nuk e di, por s’jam aspak i lumtur që është kështu. Të dy palëve kjo përkatësi në komunizëm u ka krijuar një raport shumë ambig me të kaluarën, një raport që i pengon të kenë një ballafaqim të hapur e të drejtpërdrejtë me krimet e komunizmit, përkundrazi sejcila ka një zonë të errët të cilën nuk e nxjerr dot në dritë e që e pengon të zbresë deri në themelet e së keqes. Kjo situatë bën që më një anë krimet e komunizmit të trajtohen retorikisht si një e keqe e madhe kurse, pastaj, kur vjen puna për tu marrë me faktet e tij tragjike del se nuk ka fajtorë veç Enver Hoxhës. Madje mund të dalë edhe se regjimi ka qenë aq njerëzor saqë Sigurimi internonte spiunët e vet dhe merrte në mbrojtje kundërshtarët e regjimit që këta të punonin të qetë kundër tij - siç na e interpretoi shumica e gazetarëve tanë të nderuar historinë e internimit të familjes Rrapi pas ankesës së Kadaresë. Të dy palët politike pra, thellë thellë, kanë një raport dashuri urrejtje që i bën të mos ndahen dot nga njëri tjetri pasi i bashkon barku i së kaluarës që i ka pjellë. E nëse ka ndonjë gjë që i tremben si shejtani thimjamit kjo është e vërteta e asaj kohe që i mban sa afër edhe larg njëri tjetrit. Ndërkohë që kanë një dashuri që i lidh kanë edhe urrejtjen që i ndan e cila sot shfaqet kryesisht në luftën për pushtet politik midis tyre. Edhe krimet e komunizmit u trajtuan në këtë kontekst. Bëhet një lojë sikur pala që vjen do të bëjë namin kur të vijë në pushtet përsa i përket dënimit të krimeve për të cilat akuzohet pala tjetër, por pastaj rezulton se politika më e mirë është deklarimi se të gjithë kemi qenë “bashkvuajtës dhe bashkfajtorë”. Kështu ndodhi më 1992, kështu ndodhi në 1997, kështu duket se po ndodh edhe me dënimin e korrupsionit. Origjina është atje thellë në regjimin e vjetër. Për mua gjëja më e vërtetë që ka thënë Sali Berisha është pikërisht kjo thënie në prag të zgjedhjeve të 92-shit. Ajo ishte një thënie që i vuri kapakun krimeve të komunizmit duke i lënë ata brenda nesh.
Përfundimisht mendimi im është se kjo elitë nuk mund të dënojë sinqerisht krimet e komunizmit sepse ka një lidhje me komunizmin si lidhja me barkun nga ka nxjerë kokën. Le t’ju jap një shembull shumë kuptimplotë si u soll kjo elitë me burgun e Burrelit. Pati një mendim në fillim që ky të bëhej muzeum i krimeve të komunizmit. Dhe normalisht ai duhet të ishte bërë jo në mënyrën mjerane siç i kanë bërë tre dhoma të tij, por i tëri, sepse aty për 45 vjet u mbajtën mbyllur të burgosurit politikë më të rëndësishëm të vendit. Sejcili mund të kishte aty qoshkun e vet të fotografive dhe të historisë së tij. Ai duhet të ishte bërë një vend pelegrinazhi për të rinjtë. Dhe do të ishte bërë sikur në pushtet të kishin ardhur antikomunistë të vërtetë. Por çfarë ndodhi? Shumë shpejt atë e kthyen në burg për ordinerët siç është edhe sot a thua se Shqipëria ishte mangut për hekur e beton për të ngritur një burg tjetër. Në fakt Shqipëria ishte mangut për të njohur e kuptuar e nderuar fatet e njerëzve që u dergjën në atë vend qysh pas Luftës së II. Por kjo nuk u interesonte trashëgimtarëve të komunizmit. Ripërdorimi i burgut të Burrelit për të mbajtur të burgosurit ordinerë ishte një profanim i tij sipas meje, ishte një akt që në një farë mënyre simbolikisht tregoi vazhdimësinë e pushtetit të komunistëve. Shumica e ish të burgosurve politikë që njoh nuk identifikohen dot me këtë elitë dhe as me Shqipërinë që ka ndërtuar ajo.


Ekziston mundësia që Edi Rama të mos kandidojë në Tiranë. Mendoni se është një hap që mund t’i shpëtojë karrierën politike apo një mundësi konsolidimi?

Problem i madh i Ramës politikan, por edhe i Ramës artist do të thoja, është të qënit një radikal fals. Le të shpjegohem: Në përgjithësi ka një kontradiktë të madhe midis intelektualit qoftë ky shkrimtar apo artist (flas për të vërtetët dhe jo për ata të shumtit tek ne që meritojnë parashtesën pseudo) dhe politikanit mu pse të parët i karakterizon radikaliteti kurse të dytët moderacioni. Janë dy regjistra mendimi dhe aktiviteti vështirësisht të pajtueshëm. Megjithatë ka momente historike kur politika ka nevojë për radikalitet dhe jep shanse për këtë. Rama hyri në politikë me imazhin e radikalit, të atij që synonte të emanciponte politikën shqiptare. Më kujtohet se në një takim për kafe që pata me të në fillim fare kur u bë MInistër i Kulturës erdhi pa makinë dhe pa bodyguard për të dhënë shembullin e një politikani ndryshe që makinën dhe bodyguardin e përdor vetëm në oraret zyrtare. Mirëpo kjo fazë qe shumë e shkurtër sepse ishte falso, fasadë. Thellë tij qëndronte një person i etur për pushtet në mënyrën më shqiptare, por edhe i gatshëm që për këtë pushtet të bënte kompromise nga më të mbrapshtat. Kështu nga një politikan që premtoi të ndryshojë botën shqiptare ai shpejt e shpejt mori trajtat e atij që iu përshtat asaj duke u rrekur të kurojë gjithsesi fasadën e atij që premtonte ndryshime emancipuese. Në thelbin e kësaj përshtatjeje sipas meje qëndronte frika: frika nga mafja me të cilën filloi të bashkëpunojë si dhe frika nga humbja e pushtetit. Mirëpo shpesh edhe në politikë për të fituar të ardhmen është e nevojëshme të humbasësh të tashmen e për këtë duhet një guxim i madh. Një ndryshim i PS në kuptimin e ndarjes nga mafja/krimi me synim krijimin e një identiteti tjetër dhe përfaqësimin e një tjetër fashe të elektoratit kërkon radikalizëm sot. Mirëpo, sikurse e thashë, Rama është një radikal fals sepse ai ka tmerr të humbasë të tashmen. Prandaj do të vazhdojë me fasada prapa të cilave do të ruhet e njëjta strukturë mafjoze dhe të njëjtat interesa. Pashë para disa kohësh në televizion se në krye të FRESHit kishte vënë një vajzë shumë të bukur 18 vjeçare e cila, ama, nuk ishte në gjendje të shpjegonte as pse familja e saj kishte ndryshuar mbiemrin nga Gjini në një tjetër, që nuk dinte pra as punët e shtëpisë së vet e jo më të vendit. Si mund të vihet një fëmijë në krye të një organizate që presupozohet se do të duhet të jetë mjedisi ku do të fermentojnë idetë e reja dhe kulturë tjetër. Ky nuk është radikalizëm, por shrregullim narçizizist i personalitetit të kryetarit i një shkalle të rëndë. PS ka nevojë për njerëz të rinj me ide dhe kurajo të madhe demokratike që të dinë të ndalin edhe narcizizmin e kryetarit e jo për adhurues të tij të verbër.
Duke pasur këtë gjykim për të them se qëndrimin si kandidat për Bashki ose ikjen prej andej Rama e kalkulon vetëm në plan personal e të klaneve që e mbështesin dhe jo në planin e një vizioni për reformimin e PS. Në kontekstin e nevojës radikale për të cilën fola ai duhet të kishte ikur me kohë nga Bashkia për të reformuar PS. Kurse në kontekstin e tij të ngushtë them se ikja dhe ndejtja janë të mbarsura me dy frikëra që nuk di se si do mund t’i përballojë e se cila do të fitojë. (Rubrika Përpjekja, Standart, 4 tetor 2006)

Read More......

Dobësitë e fushatës së Olldashit

Pika kulminante e fushatës eletorale në Tiranë deri më tani, sipas meje, mbrriti me denoncimin që bëri kandidati Olldashi dy ditë më parë mbi pasojat dramatike që i ka sjellë qytetit shkellja e regullores së urbanistikës. Sipas Olldashit sëbashku me 3 milion e 500 mijë metra katrorë ndërtime të kryera gjatë gjashtë vjetëve, sipas regullores së urbanistikës të miratuar nga socialistët, (që sigurisht është hartuar duke patur parasysh rregullore qytetesh normale) Tiranës do të duhej t’i ishin shtuar, minimalisht, 210 mijë metra katrorë gjelbërim rrotull pallateve, 210 mijë metra katrorë ndërtim të parqeve të gjelbëruara, 280 mijë metra katror rrugë dhe shëtitore, 1 milion e 220 mijë metra katrorë park periferik. Po ashtu do të duhej të ishin ndërtuar 40 çerdhe të reja, 40 kopështe, 20 shkolla tetëvjeçare, 10 shkolla të mesme, 70 mijë metra katrorë terren sportiv publik. Të gjitha këto nuk janë bërë dhe ç’është më e keqja nuk ka terren ku të bëhen sepse ky është zënë nga ndërtimet. Diferenca midis qytetit që duhet të ishte dhe atij që ka dalë është diferenca midis një qyteti normal dhe një qyteti të çmendurish.
Kjo goditje e Olldashit, mu pse ishte momenti më i fortë i fushatës së tij, zbuloi, sipas meje, edhe dobësinë më të madhe të kësaj fushate. Paradoksalisht pika e saj e dobët është ajo që duket pika e saj e fortë: përqendrimi i goditjes mbi Edi Ramën dhe korrupsionin e tij. Pa dyshim Edi Rama ka përgjegjësinë më të madhe morale, intelektuale dhe ligjore për këtë krim ndaj qytetit. Por ky krim nuk është bërë nga Edi Rama vetëm. Ky krim është bërë nga një “bandë” shumë më e madhe e më e shtrirë në numër e profesione. Kryebashkiaku nuk është as inxhinieri arkitekt që ka projektuar shëmtirat që ngrihen përditë, as inxhinieri konstruktor që i ka përllogaritur, as investuesi, as pronari i truajve që ka bërë kontratën me ndërtuesit dhe as i vetmi që i ka miratur në KRT. E kam fjalën se përbindëshi që ka bërë këtë shkatërrim dhe që po e fut qytetin në kolaps është një shumëkëmbësh tentakulat e të cilit do të duhet t’i shohim edhe tek shumçka tjetër përveç duarve të gjata të Edi Ramës nëse duam vërtet ta luftojmë atë. Ato duhet t’i shohim edhe tek ish pushtetarët qendrorë socialistë si Nano që në vend se të kontrollonin Ramën e përdorën sistemin e tij për vete, edhe tek mediat që ia kanë fshehur publikut këtë gjendje sepse shumica e pronarëve të tyre janë ndërtues, edhe tek sistemi i drjetësisë i kapur prej tij e me rradhë. E kam fjalën, pra, se ky shkatërrim - që është një pjesë e shkatërrmit që i është bërë e po i bëhet tërë vendit – është rezultat i një sistemi që punon mbrapsht sepse punon në interesat e një pakice të papërgjegjëshme, ashtu sikurse punonte mbapsh edhe sistemi komunist, në thelb, po për të njëjtat arësye.
Problemi është se duke e fokusuar të gjithë të keqen e kësaj gjendjeje tek Rama e duke mos folur për sistemin mund të arrihet fare mirë eliminimi i Ramës, por jo i sistemit shkatërrues të qytetit. Fakti që e njëjta masakër urbane ka ndodhur në thelb edhe me bashkiakët paraardhës edhe në qytetet të tjera, edhe atje ku qeveris PD-ja tregon se e keqja është shumë më e madhe sesa Rama. Mungesa e denoncimit të sistemit me të tërë tentakulat e veta e fuqinë e vet është sipas meje një nga pikat më të dobëta të Olldashit. Si është e mundur që askush prej ndërtuesve psh. nuk figuron krahas Ramës në listën e të akuzuarve, por përkundrazi këta miklohen e mbahen afër nga kandidati? Nuk mundet që ndërtuesit të lajnë duart nga kjo mesele. Madje, sipas disa deklaratave të Ramës, ndërtuesit, me pangopshmërinë e tyre, kanë përçudnuar edhe lejet e ndërtimit të dhëna nga ai kurse qeveria, ku ka bërë pjesë deri dje Olldashi, si dhe policia ndërtimore e varur nga kjo qeveri, kanë heshtur ndaj shkeljeve të ndërtuesve. Përveç pastrimit të ndonjë shkolle dhe shembjes së Zogut të Zi asgjë thelbësore nuk u bë në qytet gjatë kësaj kohe duke bërë që këto akte të duken më shumë si fasada. Sot kundërshtarët e PD, po edhe ata që kanë interes thjesht të fitojnë socilistët, madje edhe një pjesë politikanësh socialistë, nuk është se flasin mirë për të tyrin, por deklamojnë rrezikun se demokratët do të shfrytëzojnë në mënyrë edhe më barbare dhe më të papërgjegjëshme sistemin e korrupsionit që ngritën socialistët po të marrin në dorë edhe pushtetin lokal.
Dobësia e dytë e fushatës së Oldashit është mungesa e përcaktimit të prioritetit në projektin që i paraqet publikut. Dhe kjo sipas meje nuk është pa lidhje me mungesën e denoncimit të sistemit në tërësinë e vet. Gjendja katstrofike që përshkroi Olldashi me shifra e që ne e shohim me sy e me veshë e me këmbë e me mushkëri përditë, nuk mund të mos verë prioritet të prioriteteve frenimin e kësaj masakre dhe marrjen në dorë të kontrollit të territorit. Premtimi nga Olldashi i planit urbanistik për gjashtë muaj dhe ideja e zhvillimit policentrik të qytetit është shpresëdhënës pikërisht në këtë kontekst. Por, duke marrë parasysh situatën që përshkroi kandidati, ta do mendja se ky plan urbanistik do të duhet të hartohet duke synuar nevojën e normalizimit të qytetit duke parashikuar ndërtime kopshtesh, shkollash, parqesh, lulishtesh, fushash sporti etj. E kjo do të thotë se projekti i Olldashit do të duhet ta verë theksin tek nevoja e një frenimi të ndërtimeve deri në hartimin e këtij plani sepse plani do të duhet të parashikojë edhe shembje ndërtesash që janë ngritur mbi rrugë e mbi sheshe publike, edhe shtetëzim e dëmshpërblim të banorëve përreth duke i dhënë sipërfaqe banimi në këto ndërtesa. edhe kompensim pronarësh në truajsh ku nuk janë kryer ende ndërtime të larta në mënyrë që ato të shndrrohen në parqe e lulishte e të tjera gjëra si këto. Mirëpo ndërkaq sot në Tiranë thuhet se ka 150 firma ndërtimi që vazhdojnë të ngrenë pallate banimi dhe jo shkolla, as kopështe, as lulishte e asgjë nga ato që përmendi Olldashi si mungesa. Në periferi të Tiranës në Dajt dhe në zona të tjera ku drejtojnë demokratë nën shembullin e Ramës punohet edhe më keq se ai në dëm të gjelbërimit. Duke patur parasysh këtë problematikë dhe këtë prioritet të prioriteteve lind pyetja: si është e mundur që njëkohësisht u flitet viktimave për masakrën që kanë pësuar edhe ekzekutuesve materialë të saj, ndërtuesve, u premtohen lehtësira në vazhdimin e masakërs? Duke patur parasysh pasqyrën dramatike që paraqiti Olldashi pyetja shtrohet: Çfarë do të ndërtojnë më këta ndërtues në këtë qytet të stërpopulluar me beton? Ku do të ndërtojnë këta? Po ashtu: të mos harrojmë se plani francez i kryebashkiakut parashikon ndërtimin e tetë qendrave të biznesit me nga njëzetepesë kate sejcila e jo vetëm kaq, por edhe shumë ndërtime të tjera të larta që do t’i rrisin edhe më shifrat katastrofike që na dha Oldashi në dëm të gjelbërimit, parqeve e lulishteve. Ai në fakt është plani i kolapsit përfundimtar, i dëbimit përfundimtar të Tiranasve nga qyteti i tyre për në rrethinat apo për në çmendinë. Përse nuk flitet më për rishikimin e planit francez, në kuadër të planit tërësor të qytetit siç u fol në fillim nga demokratët, por konsiderohet i mirëqënë edhe nga ky kandidat? Projekti Olldashi nuk i jep përgjigje këtyre kontradiktave.
Në retorikat e të dy kandidatëve gjen shumë pika të përbashkëta. Të dy kandidatët premtojnë planin urbanistik, zonat e gjelbëra, rrugët që duhet të mbarojnë së shtruari, kopshtet, çerdhet, shkollat. Të dy palët flasin për frymëmarrjen e qytetit, për pastrimin nga plehërat e nga ndotja e ajrit si dhe të tjera gjëra si këto që i interesojnë shumicës së votuesve. Por, fatkeqësisht, të dy palët nuk tregojnë se nga i kanë marrë të hollat për fushatën e tyre. Deri më tani përvoja ka treguar se fushtatat elektorale kanë qenë koha e të mbjellave të sitemit të korrupsionit kurse masakra urbane që na paraqiti Olldashi të korrat e saj. Çështja e kësaj fushate mund të shtrohet edhe kështu: na thoni nga i keni marrë të hollat e fushatës t’ju themi se cilët jeni dhe çfarë do të bëni në të vërtetë. (Korrieri, 10 shkurt 2007)

Read More......

Tirana dhe ndërtesat e komunizmit

Duke parashtruar projektin e tij të rikandidimit për Tiranën, kryetari i aktual i bashkisë Rama tha midis të tjerash diçka që, sipas meje, duhet të tërhiqte vëmendjen edhe të publikut, edhe të kundërshtarit. Problemi që kemi ne - tha Rama - janë ndërtimet e kohës së Hoxhës, të cilët janë të shëmtuara dhe janë bërë edhe më të shëmtuara me shtesat e ndryshme, por po të punojmë mbi to me ngjyrën, Tirana do të bëhet qyteti më turistik në Ballkan.

Ky pohim më duket se flet për një vizion krejt jashtë realitetit dhe problematikës së kryeqytetit e që ve në dyshim edhe ndonjë ide të projektit që mund të dukej pozitive.

Në dy aspekte më duket shqetësuese kjo ide. Së pari, mungesa e vetëdijes së kandidatit për të tretën herë se problemi që ka sot kryeqyteti nuk janë ndërtesat e Hoxhës, por e kundërta: ndërtesat e reja, shumica të ndërkallura midis ndërtimeve të komunizmit. Është e vërtetë se shumica e ndërtesave të komunizmit nuk kanë vlera arkitektonike dhe se shtesat e mballomat e ndryshme i kanë bërë edhe më të shëmtuara, por gjithsesi shumica e tyre janë ndërtuar me një koncept urbanistik shumë më të shëndoshë sesa ai që po përdoret sot. Në ndërtimet e komunizmit është ruajtur, të paktën, raporti ndërtim-gjelbërim si dhe dendësia e banorëve për kilometër katrorë. Ato jo vetëm nuk kanë lartësira të mëdha, por në mes të tyre janë projektuar edhe parqe e lulishte, edhe fusha sporti, edhe çerdhe e kopshte e shkolla. Kurse me ndërtesat e sotme si pyka të larta të futura mes tyre, shpesh mu atje ku ka pasur lulishte apo fusha sportive, (që duhet thënë se pararendëset i kanë në shembullin më të keq të komunizmit, tek ndërtesat me punë vullnetare) janë shkatërruar këto hapësira publike aq të domosdoshme duke ndikuar jashtëzakonisht, jo vetëm në uljen e funksionalitetit e të cilësisë së jetës së banorëve, por edhe estetikisht. Pra, edhe nga pikëpamja estetike si grup ndërtesash apo blloqe banimi, megjithë mungesën e vlerave arkitektonike, një pjesë e ndërtimeve të komunizmit qëndronin më mirë siç ishin sesa ajo çka ka dalë nga kombinimi i tyre me ndërtimet që janë kryer sot në Tiranë. Kjo edhe sepse ndërtimet e ndërkallura mes ndërtesave të vjetra nuk janë projektuar duke kërkuar vlera arkitektonike, por ashtu që t'iu përshtaten truajve të nxjerrë si sheshe ndërtimi nga sekserët e Bashkisë pa marrë parasysh se çfarë ka përreth dhe çfarë do të ketë, sepse pa plan urbanistik. Ato janë projektuar e kanë marrë atë formë që kanë vetëm me pikësynimin që të nxjerrin sipërfaqen maksimale të banimit me qëllim fitimin maksimal nëpërmjet shitjes së tyre. Edhe në rastet kur ndonjë prej këtyre ndërtimeve ka njëfarë vlere në vetvete - siç mund të jetë Torre Drini - ato janë vendosur krejtësisht jashtë kontekstit përreth, duke e shëmtuar atë. Pra edhe kur flitet për estetikën jashtë funksionalitetit - çka në arkitekturë nuk ndahen - kemi të bëjmë me një përkeqësim në raport edhe me komunizmin. Me një konceptim urban normal blloqet e ndërtesave të komunizmit duhet të konsideroheshin si zona të mbyllura arkitektonikisht. Ato ose do të duhej të shembeshin krejtësisht në blloqe të caktuara dhe atje të projektohej e ndërtohej diçka e re ose - çka më duket më e arsyeshmja - do të duhej të restauroheshin e të rivlerësoheshin, duke kuruar edhe zonat publike midis tyre. Një gjë e tillë psh. është bërë me ndërtesat e komunizmit në Berlinin lindor me shumë sukses. Kurse ne nuk kemi bërë as njërën, as tjetrën. Ne thjeshtë kemi mbivendosur dy shëmtira njëra mbi tjetrën duke e bërë Tiranën dy herë të shëmtuar.

Së dyti, është shqetësues vizioni që ka kryetari për bërjen e qytetit tërheqës për turistët nëpërmjet lyerjes së ndërtesave të komunizmit. Kudo në botë një qytet është tërheqës për turistët, kur ai ka veçantinë e vet e cila lidhet më së pari me historinë e vlerat e trashëgimisë kulturore të qytetit. Tiranës këto kanë ardhur duke iu pakësuar dita-ditës edhe në sajë të punës shkatërruese që ka bërë kryetari aktual. Aq e vërtetë është kjo saqë nëse në dy fushatat paraardhëse është folur për ruajtjen e tyre (në të parën Rama hodhi idenë e kthimit të qendrës historike në identitet, kurse kundërshtari Mustafaj foli gjatë për ruajtjen e shtëpive të vjetra të Tiranës, kurse në të dytën kandidati kundërshtar i Ramës, Ngjela, i mëshoi shumë shkatërrimeve të vlerave historike) në këtë fushatë të tretë të Ramës dhe Olldashit nuk flitet fare për ruajtjen e vlerave historike që kanë mbetur. Një qytet, përveç pasurisë arkitektonike që lidhet me historinë e tij, mundet të jetë turistik edhe për kulturën që mbart brenda, ku, mbi të gjitha, kam parasysh muzeumet e ndryshme si ato etnografike, arkeologjike e me radhë apo muzeume të artit të këtij vendi. Edhe në këtë aspekt Tirana është qyteti më joturistik në Ballkan. Ishte domethënës fakti që ndërkohë që studentë e pedagogë të Universitetit të Tiranës, me në krye Rektorin, protestuan disa ditë më parë kundër një projekti që parashikon prishjen e Muzeumit të Shkencave të Natyrës, të dy kandidatët mbajtën heshtje varri ndaj kësaj proteste. E pra bëhet fjalë për një ndër muzeumet e pakta që i kanë mbetur kryeqytetit, ku gjendet flora dhe fauna e Shqipërisë. Por duket se përbindëshi katërkëmbësh shkatërrues i qytetit që ka funksionuar këto 15 vjet: sekser - pronar - Bashki - ndërtues, e ka planifikuar shkatërrimin e tij, cilido qoftë kryetari i ardhshëm.

Mërëpo, duke i dikur këto, Rama kërkon të na mbushë mendjen se qyteti do të bëhet i veçantë dhe më turistiku i Ballkanit në sajë të ngjyrave që do t'u veshë ai ndërtesave të kohës së Hoxhës. Megjithëse bir skulptori, ai harron, ose bën sikur harron, se arkitektura është një art që afrohet më shumë me skulpturën sesa me pikturën, që flet me format e volumet e ndërtesave, me raportet dhe dritëhijet midis tyre, me materialin me të cilin ndërtohen më shumë sesa me ngjyrën me të cilën lyhen ato. E këto, siç e thashë më sipër, janë në gjendje katastrofike. Nuk gjen një grup ndërtesash në Tiranës që të qëndrojë mirë estetikisht. Qyteti edhe estetikisht, pra, është bërë më i shëmtuar sesa çka qenë edhe në kohën e Hoxhës. Për shembull e gjithë zona e asaj që quhej Tirana e Re e ndërtuar kryesisht në kohën e komunizmit jo vetëm është bërë e pabanueshme nga pikëpamja e funksionalitetit, por edhe estetikisht është një shëmtirë. Poende, ne e kemi provuar tashmë lyerjen e qendrës dhe s'kemi parë ndonjë sukses turistik, megjithë mobilizimin propagandistik të kryetarit në botë me artistë dhe intelektualë të vënë në shërbim të tij. Për këtë do të duhet që kryetari të bëhet edhe më i famshëm nga ç'është bërë, aq i famshëm si artist, saqë e tërë bota të vijë në Tiranë për të parë ngjyrat e tij dhe të grupit rreth tij. Por fatkeqësisht ai ka marrë përsipër të drejtojë Partinë Socialiste dhe vështirë se problemet e shumta që ka ajo parti do t'i lenë kohën, qetësinë dhe frymëzimin e duhur për të arritur këtë nivel të lartë artistik. Aq më tepër po të kemi parasysh se ky art i tij është në luftë me natyrën sepse shirat dhe dielli i kanë përvjellur tashmë ngjyrat e qendrës. Jo vetëm kaq, por sipas mendimit tim, kjo puna e lyerjes së ndërtesave të Hoxhës me ngjyra-ngjyra mund të jetë e suksesshme në ndonjë bllok, por lyerja e tërë qytetit ashtu e karikaturizon qytetin. Madje-madje një turist serioz dhe i kulturuar edhe kur bëhet fjalë për ndërtesat e komunizmit do të ishte i interesuar t'i shihte ato në identitetin e tyre të asaj kohe dhe jo të karikaturizuara sipas shijeve të një njeriu që kërkon të bëjë njëkohësisht edhe artistin edhe kryetarin e Bashkisë edhe kryetarin e Qeverisë.

Në fakt Tirana është dhe do të mbetet një qytet shumë më pak turistik jo vetëm në raport me shumicën e qyteteve të Ballkanit, por edhe më pak se shumë qytete të tjera të Shqipërisë. Ajo është më pak turistike sesa Gjirokastra, Berati, Korça Shkodra, Durrësi, Kruja, Elbasani mu pse i është shkatërruar historia dhe kultura që ka trashëguar nga dyndjet e vazhdueshme të barbarëve injorantë që e kanë pushtuar atë ndër të cilët, fatkeqësisht, bën pjesë edhe kryetari në fjalë. Ndoshta ajo mund të tërhiqte vëmendjen e specialistëve të urbanistikës me shëmtinë e saj, për ta treguar si shembull fatal se si mund të zhvillohet një qytet në një shoqëri të mbetur në izolim kulturor dhe të paaftë për të ndërtuar shtet edhe demokraci njëherësh. Sa për turistët kryetari duhet t'i harrojë. Turisti nuk mund të mendohet veçse si një këmbësor që shëtit me aparat në dorë në qytet kurse Tirana është një qytet ku qytetari nuk mund të ecë dot më në këmbë për shkak të kaosit urban, trafikut të çmendur, pluhurit, plehrave e kutërbimin e tyre e mungesës dramatike të zonave të gjelbra. Qytetari tiranas kur del jashtë nxiton të kthehet në shtëpi ose të futet në kafene se s'ka ku të rrijë tjetër e jo të kundrojë ngjyrat e kryetarit. Prandaj projekti për Tiranën do të ishte mirë të fillonte nga një ide e thjeshtë: si ta bëjmë qytetin tonë për ne qytetarët e saj pak më të ecshëm më këmbë që kështu edhe të mund të shijonim ndonjë bukuri të saj. (Gazeta Korrieri, e Marte, 06 Shkurt 2007)

Read More......