Mbi konfliktin Ambasadës së SHBA me opozitën

Konflikti i ambasadorit amerikan me gazetën “Shekulli” nuk mund të mos të të tërheqë vëmendjen jo vetëm për peshën që ka në zhvillimet tona politike një ambasador i tillë, por edhe në kontekstin e klimës së nxehtë elektorale që po kalojmë, duke pasur parasysh se “Shekulli” njihet si gazeta më e afërt e Edi Ramës, çka e bën “Shekulli”-n edhe një zë të rëndësishëm të opozitës. Pra, është një ngjarje që nuk mund t’i shpëtojë komenteve.

Tri gjëra do të vija në dukje, duke dashur të bëj komentin tim për këtë ngjarje.

Së pari, kuptohet qartë se sulmi i “Shekulli”-t ndaj ambasadorit është shprehje e një pakënaqësie që ka opozita për qëndrimet e tij ndaj zhvillimeve politike në Shqipëri e që janë artikuluar kryesisht – por jo vetëm – nëpërmjet mediave afër saj, të cilat e akuzojnë ambasadorin si mbështetës i Berishës dhe maxhorancës në përgjithësi. Tek e fundit këtë bënte edhe “Shekulli” në shkrimin që u bë sebep i konfliktit. Po cili është qëndrimi politik i ambasadorit dhe a ka të drejtë opozita në nervozizmin e saj, që në rastin e “Shekulli”-t u shfaq në mënyrë të tillë, saqë Ambasada deklaroi ndërprerjen e marrëdhënieve me gazetën.

Thelbi i qëndrimit të ambasadorit amerikan, sipas meje, qëndron në atë se ai ngulmon për zgjidhje të konfliktit maxhorancë–opozitë (me të cilin ai u ndesh duke filluar me 21 janarin) në rrugë institucionale. Ndërkohë, opozita ka një qasje refraktare ndaj këtij qëndrimi, pasi gjykon se institucionet që duhet të luajnë rolin e arbitrit në Shqipëri nuk janë të pavarura, por janë të kapur nga Sali Berisha, prandaj dhe ajo ka preferuar ta zhvillojë veprimin e saj politik në kufirin midis institucionalizmit dhe antiinstitucionalizmit. Për shembull: lidhur me zgjedhjet, opozita deklaron se nuk i beson Komisionit Zgjedhor apo vendimeve të gjykatave dhe më në përgjithësi shtron çështjen nëse ia vlen të respektojmë edhe vetë institucionin e zgjedhjeve apo është më mirë t’i sabotojmë ato, sepse pastaj Berisha mund të na i vjedhë votat e nuk do të na mbetet shans tjetër? Prandaj ajo ka zgjedhur një rrugë që edhe të marrë pjesë në zgjedhje, por edhe të përgatisë mosnjohjen e tyre në rast humbjeje. E këtu del në pah roli i ambasadorit amerikan, dhe jo vetëm i atij, që thonë se duhet të hyni në zgjedhje, se duhet, gjithsesi, të respektoni institucionet dhe vendimet e tyre, çka e dëshpëron opozitën, e cila kërkon t’u mbushë mendjen ndërkombëtarëve se me Berishën nuk mund të ketë demokraci, prandaj dhe as zgjedhje të lira.

Personalisht nuk besoj se ambasadori ka ndonjë arsye antiopozitë për të mbështetur zgjidhjen institucionale. Nga sa kam pasur rastin ta ndjek në prononcimet e tij, duket sheshit se ai edhe i njeh problemet me institucionet, por, nga ana tjetër, është i bindur se rruga jashtë institucionale është më e rrezikshme dhe më me pasoja, ndërkohë që gjykon se opozita nuk i ka shanset të humbura me këto institucione edhe kështu siç janë. Po ashtu gjykoj, se duke parë sjelljen obstruksioniste dhe jodialoguese të opozitës, ai e ka vështirë të besojë se ajo i përket ndonjë kulture tjetër politike. Pra, ka bindjen se demokracia në Shqipëri nuk mund të vijë brenda një dite, por duke u forcuar institucionet pak nga pak nëpërmjet rrugëve institucionale. Personalisht kam shprehur dyshimin tim për optimizmin e ambasadorit në një shkrim të paradisakohshëm, duke e quajtur “fasadë” sistemin që ambasadori e quan “funksional” prapa të cilit, sipas meje, zhvillohet një luftë e egër midis dy bandash – çka më duket se e provojnë edhe sulmet që po pëson edhe vetë ambasadori – por, nga ana tjetër, më duket normale që në mungesë të diçkaje tjetër që të zëvendësojë këto dy banda e të mbushë vakumin që do të linte zhdukja e tyre njëherësh apo edhe e vetëm njërës ambasadori të kërkojë të bëjë politikë me to e nëpërmjet tyre. Si diplomat që është, edhe sikur t’i mendojë ato që shkruaj unë si gazetar për bandat dhe nevojën e shndërrimit të tyre nga banda në parti nëpërmjet forcimit të institucioneve që duhet të kontrollojnë ato dhe të nxisin demokratizimin e tyre të brendshëm, ai nuk mund t’i deklarojë këto hapur kurrsesi dhe as t’u deklarojë luftë atyre. Dhe, në këtë kontekst, duket se përpara bashkëpunimit dinak të Berishës dhe obstruksionizmit total të Ramës, ai preferon të parin. Të mos harrojmë, megjithatë, se ndërkohë që Berisha deklaroi se Prokurorja e Përgjithshme ishte një puçiste duke i vënë sipas meje minat çdo shprese për funksionim, qoftë edhe në minimum, të institucioneve, ambasadori i dha mbështetje Prokurores së Përgjithshme. Le të imagjinojmë për një çast se çfarë mund të kishte ndodhur në Shqipëri pas 21 janarit sikur, pas akuzave të Berishës ndaj Prokurores si puçiste dhe refuzimit të tij për të çuar gardistët në hetim, të mos kishin ndërhyrë ambasadori dhe ndërkombëtarët. Sipas meje rrezikonim shumë t’i hapej rruga konfliktit në rrugë midis dy bandave me pasoja të rënda për gjithë vendin. Dhe nuk di se kush mund të ishte fituesi midis të dyjave në këtë rast, por di me siguri që humbësit do të ishin shumica e shqiptarëve.

Së dyti, kuptohet pra qartë se ambasadori – dhe nga sa kam mundur të kuptoj edhe mjaft nga ndërkombëtarët që kam ndjekur e takuar personalisht – nuk mbështet obstruksionizmin dhe lëvizjen jashtë institucionale ku shket shpesh opozita. Në fakt, ka shumë që mendojnë edhe brenda vendit, duke përfshirë edhe autorin e këtij shkrimi, se lufta politike në Shqipëri midis këtyre dy forcave, duke pasur parasysh shumë faktorë, është më mirë të bëhet në rrugë institucionale dhe jo jashtë institucionale; se nuk jemi në një situatë si ajo e 97-s, kur opozitës i mungonte qoftë edhe një ekran i vetëm brenda vendit ku të shprehte mendimin e saj, kur nuk i lejohej as të demonstronte dhe kur nuk kishte deputetë në Parlament mjaftueshëm për të bërë opozitë të fortë. Zëra të tillë janë ngritur edhe brenda Partisë Socialiste (Blushi, Islami, Malaj). Ajo që më duket e rëndë, duke parë se si u reagua ndaj ambasadorit amerikan, është pikërisht delegjitimimi i këtyre kritikave në mënyrë totale nëpërmjet aplikimit të mendësisë staliniste “O me ne, o kundra nesh”, siç ka ndodhur gjerësisht edhe me tentativën e polarizimit të opinionit publik shqiptar edhe me intelektualët e gazetarët shqiptarë.
Pra, problemi i shpalljes armik të cilitdo që nuk është plotësisht me njërën palë, i shpërfilljes dhe demonizimit të çdo zëri që nuk bashkohet emocionalisht me liderin e njërës ose tjetrës palë, është shumë i rëndë dhe partitë politike shqiptare dhe mediat që janë në shërbim të tyre, duhet të ndiejnë përgjegjësi të madhe për këtë polarizim që i ka shkaktuar shoqërisë shqiptare dëme të jashtëzakonshme. Për të kuptuar këtë polarizim, mjaft të kesh parasysh se zërat kritikë si ndaj liderit Berisha në PD edhe ato ndaj Ramës në PD janë konsideruar nga këto media si “kolona e pestë” e armikut dhe madje janë përdorur e manipuluar në funksion të polarizimit. Rasti i sulmeve ndaj ambasadorit tregon se sa larg kemi shkuar në këtë fenomen.

Së treti, por më e rëndësishmja, gjithë këto që shkrova më sipër mund të jenë të diskutueshme. Janë gjykimi im sot për sot mbi situatën që jam përpjekur ta argumentoj dhe që nesër, varësisht nga argumentime më bindëse apo zhvillime të tjera mund të më bëjë të ndryshoj mendim në favor të një tjetër mendimi. Por një gjë jam i bindur se do ta gjykoj njëlloj si sot, edhe nesër. E kam fjalën për mënyrën e sulmit me fyerje personale që arrijnë deri në racizëm që përdoren në gazetarinë tonë dhe që u përdor së fundi ndaj ambasadorit. Kjo është e patolerueshme për sot dhe për nesër dhe për këdo. Është shqetësuese se edhe njëzet vjet pas hapjes së Shqipërisë ndaj një bote që e ka dënuar me forcë këtë kulturë, për fat të keq, duket se ne nuk arrijmë as ta kuptojmë se jemi racistë, kur na duket normale t’i themi dikujt “kinez ”, “evgjit”, “çam”, “çifut”, “çoban”, “grek ”, “shkjah” etj., për ta sharë e ofenduar ngase kemi bindjen se këta janë racë inferiore ndaj sonës. Na duket normale t’i referohemi edhe Kadaresë – librit “Koncerti” të cilit i referohet autori i shkrimit kur e akuzon ambasadorin për « kinezëri » – duke mos qenë në gjendje as të vëmë re se shkrimtari ka qëndrime raciste të shumta në librat e tij e jo vetëm ndaj kinezëve, siç ka libri në fjalë. Këto janë harxhet e izolimit nacional-komunist. Kjo është kultura jonë e trashëguar. Nëse dikush nuk është me mua jo vetëm është kundër meje, por është edhe racë e keqe. Le të mos harrojmë se pikërisht si refleks i mendësisë staliniste “O me ne, o kundra nesh”, që degjeneron pastaj në dhunë fizike apo verbale ndaj “armikut”, ku futen pastaj edhe ofendimet raciste, medie në krah të Berishës kanë përdorur ofendime raciste ndaj ambasadorit Withers ngaqë e konsideronin pro opozitar, ndërkohë që kritikat e vërejtjet e tij qëndronin që ç’ke me të. Dikush do të thotë se, megjithatë, John Withers nuk ndërmori ndonjë veprim të tillë si ambasadori Arvizu që preu marrëdhëniet me gazetën. Jam i bindur se, megjithatë, Ambasada e ka të regjistruar qëndrimin tonë racist ndaj Withers dhe unë gjykoj se këtë reagim duhet ta vlerësojmë edhe si reagim në kontekstin e çfarë ka ndodhur më parë. Gjithsesi, do të ishte keqkuptim i madh që ta interpretonim këtë qëndrim të Ambasadës me ngjyra politike të kuqe apo blu, dhe jo ashtu sikurse mendoj se duhet ta interpretojmë: si një ballafaqim kulturor. (Panorama 18 prill 2011)

Pse është i pamundur dialogu

Para disa ditësh duke shëtitur në Parkun e Liqenit u bëra dëshmitar i një skene interesante. Tek Parku është shtuar mjaft numri i atyre që dalin e shëtisin atje me qenin e tyre. Nuk mund të mos të të bjerë në sy se shumica janë të rinj dhe  se këta shpesh mbajnë qenër race nga ata të tipit rotwailer që nuk e di pse janë aq të frikshëm, për shkak të historive që kemi dëgjuar për ta apo sepse vërtet janë racë më agresive. Duke shëtitur në një nga rruginat e Parkut më qëlloi për një copë here të eci përkrah një të riu  që kishte një qen të tillë. Në një moment ai u kryqëzua gjatë rrugës me dy të rinj që kishin edhe ata një qen të së njëjtës racë, tërë muskuj deri edhe në kokë, me ata veshët e shkurtër të ngritur përpjetë dhe bishtin e shkurtër. Dy qentë sikur tentuan të afroheshin ndaj njëri tjetrit, por dy padronët i tërhoqën. Dhe pastaj midis padronëve u zhvillua një bisedë. Ai që ishte në drejtimin tim i pyeti dy të tjerët për moshën e qenit që kishin me vete. Ata i thanë se ishte dy vjeç. Duket se rezultuan të së njëjtës moshë sepse ky i pyeti nëse e kishin vënë ndonjëherë të luftonte. Ata i thanë jo.  Atëhere ky u propozoi ta provonin një herë. Edhe dy të tjerët pranuan. Kështu i afruan të dy qentë drejt njëri tjetrit. Unë ndalova të shoh se çfarë do të ndodhte dhe u çudita kur pashë se të dy qentë në vend se të fillonin të gërmusheshin u afruan heshturazi kokë më kokë dhe filluan t’i marrin erë njëri tjetrit dhe të lëpiheshin. Ndoshta edhe ngase mund të ishin njëri mashkull tjetri femër. Mirëpo padronëve sikur nuk u pëlqeu kjo skenë. Pashë se filluan t’i cytin të dy kafshët që të ndesheshin. Kështu nuk vonoi shumë dhe filluan të lehurat e dy qenve kundër njëri tjetrit që shqetësuan tërë kalimtarët.


Ndoshta do të ishte më elegante ta lija me kaq këtë shkrim, sepse morali i fabulës është i qartë, por besoj se ia vlen edhe ta konkretizojmë. Ka kaq kohë që ata që shkurt i quajmë “ndërkombëtarët” (se për shqiptarët s’pyet njeri)  që më së fundi kanë emrat Fyle, Contrymen, ambasadori amerikan Arvizu etj. po na thonë që të ulemi të zgjidhim krizën me negociata apo me parlament se përndryshe do të rrezikojmë hyrjen në Evropë do të vonojmë ecjen tonë etj., etj. E megjithatë ndonëse ne e dimë se kjo na dëmton nuk e bëjmë dot, e kemi gati të pamundur. Dhe jo vetëm politikanët tanë, por besoj se meriton të themi “ne” sepse të gjithë, si shoqëri, mund të konsiderohemi të paaftë për të bërë debat e dialog e negociata derisa nuk jemi në gjendje t’ua imponojmë këtë politikanëve. Po pse vallë kjo pamundësi tragjike? 


Në shkrimin paraardhës me titull “Që zgjedhjet të mos jenë luftë finale” i kam mëshuar shumë njërit prej shkaqeve, atë që mund ta quaja kryesisht shkaku ekonomik: grupe rivale që janë vënë në luftë për jetë a vdekje, në situatën e krizës ekonomike që na ka pllakosur, për kontroll territori dhe ekonomie. Pa e mohuar këtë, gjithë duke ngulmuar se kjo është kryesorja, gjykoj se nuk duhet neglizhuar aspekti kulturor që mund të thuash se i vishet si propagandë kësaj lufte interesash, por që edhe vepron  pavarësisht prej tyre, si një mendësi dominante e shoqërisë sonë e trashëguar prej kohëve të regjimit nacional - komunist, por edhe e rifreskuar me penelata të reja. Një nga tiparet më të spikatura të kësaj kulture është fabrikimi i armikut në emër të krijimit të unitetit dhe kohezionit të grupit. Është një kulturë që dominon shoqërinë shqiptare në mënyrë të përgjithshme, jo vetëm në raportet midis forcave politike që fabrikojnë armikun e brendshëm, por edhe kur bëhet fjalë për nevojën e armikut të jashtëm . (Mjaf të kesh parasysh për këtë debatin mbi regjistrimin e pakicave etnike kur ndonëse tani jemi në Nato e flasim për marrëdhënie miqësie e për hyrje në Evropë “armiku i jashtëm” duket sikur është e vetmja mënyrë për të ndërtuar dashurinë për vendin.) 
  
Dihet se një nga ndjenjat që ka pushtetin më të madh tek njeriu, është urrejtja, kjo bijë e frikës dhe inat i të dobtëve, siç e quajnë të urtit. Është një ndjenjë që njeriu në shekuj ka arritur ta kontrollojë nëpërmjet eliminimit të shkaqeve të frikës dhe të dobësisë në shoqëritë ku jeton,  por edhe nëpërmjet njohjes dhe arësyes. Sa më shumë një shoqëri të jetë e  bartur me frikëra, dobësira dhe padituri aq më shumë kjo ndjenjë bëhet mbizotëruese. Fatkeqësisht ky është rasti i shoqërisë sonë. E këtu vijmë tek tema e këtij shkrimi që synon të shpjegojë pse ne e kemi aq të pamundur dialogun, negocimin ndonëse të gjithë na e kërkojnë, madje edhe vetë e dimë se vetëm ashtu mund ta kolojmë krizën. Problemi është se partitë tona janë ndërtuar dhe punojnë mbi bazën e fabrikimit të armikut të brendshëm nëpërmjet gjuhës së urrejtjes që zhvillohet e kultivohet nëpërmjet këtij fabrikimi. Gjatë veprimtarisë së tyre, veçanërisht elektorale, ato kryejnë një trushpëlarje të vazhdueshme ndaj elektoratin të tyre me mediat edhe gjithshka tjetër që kanë në dorë. Urrejtja sikur bëhet i vetmi motiv për t’u ndjerë bashkë e solidarë me njëri tjetrin e për të mobilizuar votuesit. Pa armikun dhe urrejtjen ndaj tij ato sikur nuk mund të ekzistojnë dot. Dëgjoni Sali Berishën dhe jo vetëm atë në PD, por edhe shumë më të rinj, se si vazhdimisht i thonë elektoratit, gati pa doreza fare, se lufta e tyre është me këlyshët e bllokmenëve që duhet të marrin mësimin final që të zhduken si racë nga faqja e dheut, duke harruar se vetë Saliu ka qenë komunist dhe se brenda partisë së tij ka edhe shumë komunistë të tjerë apo “këlyshë” komunistësh. Dëgjoni Edi Ramë e të tijtë se si tërë ditën nuk thotë gjë tjetër veçse se si e keqja vjen nga regjimi i kusarisë së Sali Berishës, se nuk do të lenë gur pa luajtur për ta hequr qafe këtë bandë kusarësh, duke harruar se në bashkitë kryesore të vendit, që janë nën kontrollin e PS, kusaria ka bërë e po bën kërdinë. Shkurt, pra, e gjithë strategjia elektorale, por edhe ajo e luftës politike në përgjithësi, është e ndërtuar mbi filozofinë e identifikimit të tjetrit kundërshtar me armikun dhe urrejtjen ndaj tij.  Dhe pyetja që ngrihet natyrshëm është: a ka mundësi të zhvillohet dialogu, marrëveshja me dikë kur atë e urren në një mënyrë kaq totale dhe betohesh se nuk do të lesh mjet pa përdorur për ta shkatërruar? Normalisht jo, është e pamundur.  Dhe ky është problemi i paaftësisë sonë për dialog e zgjidhje të krizës me bisedime. Politikanët tanë janë, kësisoj, në një skizofreni të plotë: më nja anë atyre u duhet t’u tregojnë ndërkombëtarëve se ata po bëjnë dialog, nga ana tjetër u duhet të ndërsejnë militantët dhe në përgjithësi elektoratin e tyre me ndjenja urrejtje totale ndaj armikut. Për hir të së vërtetës duhet thënë se PD-ja, ndoshta edhe pse është në pushtet e kërkon të reflektojë siguri, duket se ka ndërtuar një strategji disi mikste në këtë drejtim: ka dalë edhe me projekte për të ardhmen me gojën e Bashës veçanërisht. Por edhe këtë duket sheshit se e bën për të goditur kundërshtarin që, sipas saj, vetëm e demonizon. Ndërkaq elektorati është i qartë  se kjo është thjesht një lëvizje taktike më shumë, se nëse gjatë fushatës shfaqet edhe një retorikë që e ve theksin tek ndërtimi dhe jo tek demonizimi i kundërshtarit, duhet ta kuptojë se kjo është sa për të larë gojën me ndërkombëtarët, pasi poshtë saj gëlon urrejtja dhe mprihen thikat. 


Këtu vlen të shtrohet edhe një pyetje, megjithatë: a e urrejnë ata vërtet kaq shumë njëri tjetrin, apo thjesht ndërsejnë turmën në një si teatër kukllash? Kur Sali Berisha shpërtheu një herë në Parlament ndaj këlyshëve të bllokmenëve që “lehin, por nuk kafshojnë” e vazhdoi me akuzat aq të stërpësëritura se janë bij të etërve të tyre etj., etj. i thashë një udhëheqësi të PD, kur e takova rastësisht, se kjo gjuhë më dukej e papranueshme pasi, e para, është kundër parimeve bazë të të drejtave të njeriut që thonë se faji është individual dhe jo kolektiv apo familjar e se fajësinë familjare e ka pas aplikuar Enver Hoxha; e dyta, sepse edhe vetë PD është plot me komunistë apo ish komunistë e bij komunistësh. Përgjigja që më tha ishte: po ai nuk flet për njerëz si ty, ai flet për militantët dhe elektoratin e gjerë - a thua se këta duhen mbajtur në gjendjen e trushpëlarjes së përherëshme. Megjithatë kjo nuk do të thotë se gjuha e urrejtjes e përdorur për retorikë, e që ka prapa interesa e pazare banale njerëzish të vegjël, nuk prodhon urrejtje. Paçka se është një retorikë sipërfaqësore, që nuk buron nga ndonjë urrejtje e njementë në nivelin e lidershipit, efekti i saj psikologjik në shoqëri është shkatërrues edhe për ata që  nuk ndjehen pjesë e kësaj loje. Në këtë kontekst gjykoj se duhet parë edhe seriali i tentativave për vrasje të kohëve të fundit që dikush e interpreton me sfond politik dhe dikush me sfond ordiner, interesash dhe pazaresh të prishura. Sipas meje të dyja nuk e përjashtojnë njëra tjetrën përkundrazi e ushqejnë njëra tjetrën. Dhe kam frikë se jemi vetëm në fillimet e kësaj urrejtjeje në shpërthim që është pasqyrë e një frike dhe dobësie të madhe të klasës sonë politike. 


Si duhet të reagojë ndaj kësaj gjuhe urrejtjeje pjesa jo militante e elektoratit, që gjykoj se është shumica e shqiptarëve? Duke u dhënë sinjalin - sipas meje me abstenim, por jo vetëm: edhe duke votuar rast pas rasti sipas kandidatëve apo problematikës që jeton - se është më e vetëdijshme për realitetin që jeton dhe më e aftë për dashuri dhe dialog sesa qentë rotwailer të ngjarjes që tregova në krye të shkrimit. (Panorama, 6 prill 2011)

Që zgjedhjet të mos jenë luftë finale

 Nëse do të bënim një analizë të ftohtë të këtyre zgjedhjeve gjykoj se e para gjë që do të duhet të thonim është se këto janë zgjedhjet më të vështira që bën Shqipëria, ndoshta që prej vitit 1996. E them këtë pasi kam përshtypjen - që s’është vetëm e imja - se këto zgjedhje po përgatiten dhe përjetohen më shumë se të tjerat si lufta finale midis dy forcave politike të mbetura në fushëbetejë (PD – PS ) pasi kanë eliminuar tërë rivalët e mundshëm më të vegjël dhe më të mëdhenj.

Po pse luftë finale? Sipas meje nuk është thjesht dhe vetëm kultura totalitare, autoritare e trashëguar nga partia prej së cilës kanë dalë (PPSH) që i shtyn këto parti të sillen sikur po bëjnë luftë finale. Kjo kulturë ka qenë edhe më parë dhe do të thoja se edhe zgjedhjet e mëparëshme kanë patur goxha karakterin e një lufte finale. Por këto që po vijnë e kanë shumë më të theksuar këtë aspekt për shkak të zhvillimeve ekonomike, sociale e politike të vendit gjatë këtyre viteve të fundit, që po tregojnë gjithnjë e më shumë se dy partitë kryesore, pasi eliminuan të tjerat (ato që kanë mbetur janë thjeshtë fantazma të pluralizmit)  nuk kanë motive të mjaftueshme për ekzistencën e tyre si dy parti për shkak se, sa më shumë kalon koha, aq më pak ato përfaqësojnë shtresa të ndryshme social ekonomike apo kultura, histori e projekt - vizione të ndryshme për botën.

Pa mohuar përkatësinë e ndryshme, përsa i përket historive familjare të votuesve në kohën e Hoxhës, gjykoj se ata që diktojnë realisht politikat e këtyre dy partive janë gjithnjë e më shumë të ngjashëm me njëri tjetrin si dy pika uji, në mos qofshin edhe të njëjtët persona në shumë raste. Që të dyja përfaqësojnë interesa të së njëjtës shtresë ekonomiko shoqërore, që janë oligarkët e vendit, të cilët nuk kanë ndonjë interes të veçantë që të jenë në dy parti të ndryshme përveçse për të marrë kontrollin e plotë të territorit e të ekonomisë në duart e tyre. Jo vetëm, por midis tyre është edhe një kategori e tretë, shumë e gjerë, që i paguan të dyja partitë gjatë fushatave dhe që gjithnjë e më shumë bëhet e vetëdijshme se nuk ka ndonjë interes që ta bëjë këtë.

Duke marrë parasysh edhe krizën ekonomike që duket sheshit nëpër dyqanet e supermerkatot bosh, apo në apartamentet e shtëpitë e papërfunduara apo të pashitura, ka shumë më tepër arësye që lufta politike e këtyre  grupeve për të marë kontrollin përfundimtar të territorit e të ekonomisë nëpërmjet marrjes së kontrollit të politikës, të përjetohet si luftë finale apo për jetë a vdekje. Pra në këtë kontekst kjo luftë finale vjen edhe si tregues i dështimit në shumë aspekte të ndërtimit të demokracisë në Shqipëri, të ndërtimit e kultivimit të diversitetit politik kulturor dhe të përfaqësimit të shtresave të ndryshme të popullsisë.

Në kushtet e kësaj lufte finale ne ndodhemi përpara dy skenarësh ose më saktë përpara dy rreziqesh. Rreziku i parë është ai që PD-ja të fitojë këtë zgjedhje me çka kuptohet edhe fitorja e Tiranës. Rreziku i madh i kësaj është që, në këtë rast, të mbetemi nën diktatin e një partie të vetme me një opozitë, të mbetur vetëm te PS, që në këtë rast do të implodojë edhe për shkak se sponsorët e saj ose do të  falimentojnë ose do të shkojnë të gjithë afër PD-së. Kjo do të ketë pasoja të rënda të lidhura me rritjen e autoritarizmit dhe arrogancës së PD-s, të shpërdorimit të pushtetit dhe të parave të shqiptarëve që Berisha i ka manifestuar pa kursim edhe me ekzistencën e një opozite të rëndësishme çka do të thotë se do të na mrrudhen e kërcënohen edhe mjaft të drejta e liri të shprehjes e me rradhë.

Rreziku tjetër është që PS të fitojë zgjedhjet dhe atëhere kjo do të konsiderohet prej saj, siç dhe ka premtuar, jo si një fitore e pushteti lokal, por si një fitore politike, që do të interpretohet pastaj prej saj edhe si një delegjitimim i zgjedhjeve të 2009. Pra, pas kësaj fitoreje do të ndodhemi nën rrezikun e një lufte të përditëshme civile pa armë midis dy forcave kryesore që do të vazhdojë deri në vitin 2013 nëse Berisha reziston. Me shumë gjasa sipas këtij skenari në periudhën 2011 - 2013 do të kemi një PS që arrin fitoren finale me të njëjtat pasoja si ato që parashtrova në rastin e fitores së PD më 2011.

Shkurt pra, përjashto militantët që ëndërrojnë pa dilema fitoren përfundimtare të palës së tyre, ne të tjerët, që mendoj se jemi shumica e shqiptarëve dhe, sipas meje, edhe të papërfaqësuar nga asnjëra nga këto parti, ndodhemi përpara rrezikut të një fitoreje finale të PD më 2011 me instalimit e pushteti të Sali Berishës dhe të një fitoreje finale të PS në periudhën kohore 2011 - 2013 me instalimit të pushteti të Edi Ramës me pak mundësi ndryshimi të kësaj situate për një kohë të gjatë.

Ndërkaq nuk duhet të harrojmë se demokracia është bash e kundërta e fitoreve finale. Ajo do të thotë pushtet i popullit jo thjeshtë si retorikë, por në kuptimin që pronar i karrikes së pushtetit është populli i cili ua jep si të thuash me qira, dhe me kontratë, për përfitimet e tija, këtë karrike partive të ndryshme, por kurrsesi përgjithmonë.

Çfarë duhet bërë që të shpëtojmë nga rreziku i këtyre dy skenarëve që do të thotë, metaforikisht, të kalojmë midis Shillës dhe Karridbës pa rënë viktima të asnjërës prej tyre. Sot për sot shqiptarët, për fat të keq, kanë në dorë për këtë vetëm një instrument: votën e tyre. Sipas meje më i suksesëshmi për të dhënë mesazhin se karriken e pushteti nuk mund ta fitojë kurrë përgjithmonë asnjëri do të ishte bojkotimi masiv. Në mungesë të këtij, pa hyrë në hollësira, do të thoja se përdorimi sa më i zgjuar i kësaj vote duhet të jetë ai që do t’ i bënte të dyja palët të mos ndjeheshin të sigurt se e kanë fituar betejën përgjithmonë. (Panorama, 31 mars 2011)

Rrugëtimi pa lavdi i Ilir Metës

Sot një nga pyetjet që shtrohet është: a duhet më Ilir Meta dhe partia e tij LSI në politikën shqiptare? Në prag të zgjedhjeve kjo pyetje shtrohet edhe në formën: pse duhet votuar Ilir Meta?

Duhet ta pranojmë se Ilir Meta e ka pasur një karizëm si politikan që e ka veçuar disi prej shumë të tjerëve. Po ku qëndronte kjo karizëm? Shpejt e shpejt do të thoja se antropologjikisht ishte më i ngjashëm me liderët karizmatikë Berisha, Nano, Rama: ambicioz për të qenë i parë si ata, i aftë për të bërë njerëz pranë vetes si ata, i aftë për të korruptuar si ata, energjik dhe kurajoz për të ndërmarrë veprime si ata, ndoshta edhe më realist edhe më i aftë për të dëgjuar të tjerët se ata, autoritar më me lezet se ata  gjithashtu. Tek e fundit “burrë shteti” sipas një modeli që ne kemi trashëguar nga regjimi autoritar i Hoxhës. (Së fundi kam lexuar me dhe pa çmeri se ish presidentit Moisu ka thënë se kryeministri më i sukseshëm që ka pasur Shqipëria ishte Mehmet Shehu!)

Ilir Metën, edhe pse i ngjizur sipas këtij modeli autoritar, e kanë mbështetur jo pak njerëz për disa arsye ku do të rendisja tre më kryesoret: së pari, mu pse qe një më shumë si Berisha e Rama ai krijonte shpresën se do të qëndronte dhe do të krijonte ca hapësira më të mëdha lirie me ambicien e tij për të thënë se është edhe ai në politikë si gjeneral dhe jo si ushtar. Së dyti, në krye të herës Ilir Meta mblodhi rreth LSI ata politikanë të PS që, për shkak të rritjes së autoritarizmit dhe delirit të Nanos më herët dhe të Ramës më pas, ndjenë se në Partinë Socialiste do të depersonalizoheshin gjithnjë e më shumë, dhe kjo krijoi përshtypjen e një partie me personalitete, gjithsesi. Së treti, Ilir Metën, me meritë apo pa meritë, e kanë mbështetur të gjithë ata socialistë dhe jo që u zhgënjyen me socialistët e korruptuar dhe të papërgjegjshëm, por që kurrsesi nuk mund të shkonin tek Berisha. Këto tre arsye bënin që ai të shihej si një mundësi ekuilibrimi dhe moderimi në politikën shqiptare, duke patur parasysh konfliktualitetin e fortë PD – PS.

Pyetja që shtrohej që në fillim ishte: a mjaftonte kaq për të krijuar një parti të re që do të mund të konkuronte me dy partitë e mëdha? Koha provoi se jo. Pyetja që shtrohet sot është: a ishte i qartë Ilir Meta që në fillim, duke patur parasysh edhe përvojën e ish Aleancës Demokratike të Cekës e Imamit apo të Social Demokrates së Gjinushit e Milos se kaq nuk mjaftonte? Ndoshta edhe jo, por një gjë është e sigurt: se tashmë ai duket se e ka mësuar mirë se me kaq mund të krijosh një grup shokësh e miqsh e klientësh e të rrish për një kohë të mjaftueshme në pushtet sa për të zgjidhur problemet e pasurimit personal e të klientëve të grupit; se Ilir Metën dhe partinë e tij do ta votojnë sot vetëm ata që kanë përfituar apo presin të përfitojnë direkt, duke gjetur punë e mbështetje. Nuk di të them se sa janë këta, por di të them se, ndonëse nuk duhet ta mohojmë se partitë janë edhe në vende demokratike një mundësi karriere dhe punësimi për militantët e vet, ato duhet të kenë edhe diçka më shumë për t’u quajtur parti e për të mbijetuar si parti. Sepse ndjenja e përkatësisë në një parti nuk mund të jetë e barabartë me atë të përkatësisë në një ndërmarrje biznesi aq më pak kur ky merr edhe forma kriminale. Një parti, që të mos falimentojë si një biznes i pasuksesshëm dhe kriminal,  duhet të krijojë edhe një aureolë besimi dhe shprese tek ajo. Kjo u mungon të gjitha partive tona dmth. edhe atyre të mëdhave, por mbi të gjitha i mungon partisë së Ilir Metës. Sepse Partia Socialiste, përtej asaj që mund të quhet bërthama e saj e pushtetit, që është ajo e biznesmenëve të lidhur me Ramën, ruan sadokudo një aureolë në të cilën vazhdojnë të notojnë shumë nga ata ish komunistë që shohin tek ajo kush Enver Hoxhën, kush të kaluarën, kush të vetmen forcë që mund t'i kundërvihet Berishës që kërkon t’u shkatërrojë edhe çfarë u ka mbetur. Po ashtu PD, përveç asaj bërthame që gjeneron politikën e saj, që është edhe ajo e lidhur me bizneset e fuqishme dhe shpërndarjen e punëve të shtetit për njerëzit e saj, ruan edhe ajo një aureolë që ia ka krijuar lëvizja antikomuniste e viteve 90 - 91 që e bën ta votojnë të gjithë ata që tek Partia Socialiste shohin persekutorët e tyre të djeshëm.

Ilir Meta dhe LSI nuk e ka këtë aureolë dhe as nuk e ka krijuar dot. Ai kishte një hapësirë për krijimin e saj nëpërmjet krijimit të një të majte të re shqiptare, evropiane, antienveriste, me ndjeshmëri ndaj ambjentit, ndaj politikave sociale, barazisë së mundësve, publikes, por ky është një projekt që s’ka kuptim të diskutohet me Ilir Metën dhe LSI e tij.

Problemi është se Ilir Meta ka humbur sot edhe shansin e fundit pse mund ta votonin: atë që të qëndronte si balancues për të mos lejuar dy partitë e mëdha të kalonin në ekstreme me polarizimin shkatërrues që po përjetojmë.  Pas publikimit të videos ai po sillet si një kamikaxe i gjeneral Brishës duke mos llogaritur as atë se, në rast të një fitoreje, këtij do t’i leverdiste ta hiqte qafe sa më shpejt. Por edhe rrugë kthimi për tek PS-ja Ilir Meta nuk ka përveçse si një mercenar i Ramës.

Duke patur parasysh se Ilir Meta iku nga Ministër i Jashtëm i Nanos me ambicien për të ruajtur pavarësinë dhe personalitetin e tij të nëpërkëmbur nga ish kryeministri pyetja që shtrohet sot është: në ç’qafë doli Meta pas këtij rrugëtimi të shkurtër pa lavdi?  Për mua ai është ilustrimi më i mirë i asaj se ku të çon konceptimi i politikës thjesht si një mundësi për të zgjidhur problemet e pasurimit personal e të klientëve të grupit në të cilin bën pjesë. (Panorama, 26 mars 2011)

Pse jam pro regjistrimit

Çështja nëse duhet apo jo dhe si si duhet të jetë e rregulluar me ligj e me gjykata njohja e etnisë dhe e fesë së qytetarëve të një vendi më duket e diskutueshme, por ama është e padiskutueshme se një shoqëri që pretendon të bëhet demokratike, me liri shprehjeje dhe me multikulturalizëm  -  si shumica e shteteve evropiane ku aspirojmë të bëjmë pjesë – duhet të ketë dijeni dhe trensparencë mbi atë se cili është numri i individëve me përkatësi të ndryshme etnike apo me përkatësi të ndryshme fetare në të. Jo vetëm kaq, por, në një shoqëri demokratike, apo që pretendon të bëhet e tillë, është normale, madje e domosdoshme, të dihet shumë më tepër se sa etnia dhe feja e pjesëtarëve të saj. Ajo duhet të dijë edhe se sa emigrantë ka, edhe se sa prej tyre kanë ndërruar shtetësinë, edhe se sa analfabetë e të arsimuar ka, madje sipas shkallës së arsimimit; edhe se sa të sëmurë kronikë ka, madje sipas sëmundjeve; edhe  se sa homoseksualë ka; edhe se sa të burgosour ka, e me rradhë.  Do të thoja gjithashtu se ajo ka nevojë të dijë edhe se sa janë pjestarët e saj që kërkojnë të ndërrojnë përkatësinë etnike. Vetëm një njohje e tillë do t’i lejonte asaj të njihte vetveten dhe, në bazë të kësaj njohjeje, të organizonte sa më mirë tërë ato shërbime e struktura që, varësisht nga diferencat, rregullojnë dhe harmonizojnë jetën e saj. Nëse ka grupime shoqërore që nuk guxojnë ta shpallin përkatësinë e tyre apo që nuk lejohen ta shpallin atë, apo që mbahen të fshehura atëhere ky është problem i kësaj shoqërie ashtu sikurse është problem i saj edhe mbajtja në kaos dhe terr i këtij informacioni që kryesisht nënkupton mungesë demokracie dhe rreziqe abuzimesh të maxhorancave ndaj minorancave të çfarëdolloji qofshin këto.

Është e çuditëshme se si po i nëpërkëmb këto principe bazë të demokracisë sot në Shqipëri, njëzet vjet pas rënies së regjimit totalitar, histeria kolektive e ngritur kundër regjistrimit etnik e fetar. Një histeri e cila po aq sa nuk i shkon kohës kur jetojmë aq edhe flet, sipas meje, për krizën e demokracisë së kësaj shoqërie.

Është e qartë se shqetësimi kryesor vjen nga një frikë e vjetër nacionaliste e shqiptarëve: i ashtuquajturi pretendim grek për Vorio Epirin. Me fjalë të tjera ata që argumentojnë kundër regjistrimit të përkatësisë etnike e fetare, edhe pse nuk e thonë krejt hapur, kanë frikë se mos dalin më shumë minoritarë grekë se ç’janë,  apo se ç’dëshirojnë ata të jenë, duke u nisur edhe nga fakti se shumë shqiptarë, për nevojë, kanë ndërruar përkatësinë e tyre etnike. Pra skenari që ata përfytyrojnë është një rritje e numrit të minoritetit grek aq sa ky të arrijë një “masë kritike” që t’i lejojë minoritarët të kërkojnë një lloj autonomie të një pjese të Jugut dhe pastaj, nga kjo autonomi, të kalohet në kërkesë pavarësie dhe bashkimi me Greqinë (pak a shumë një skenar si ai i Kosovës). Po ashtu, kjo frikë për regjistrim më në përgjithësi artikulohet edhe si frikë e humbjes së kohezionit, si shpërbërje apo dizintegrim i shoqërisë. E në emër të këtyre frikërave propozohet që të mos dimë se çfarë jemi dhe se sa jemi çka do të nënkuptonte se, kështu siç jemi, kemi perceptimin se jemi të gjithë shqiptarë të pastër, me pak minoritarë në disa fshatra të Jugut, dhe le të presim sa të forcohemi ca më shumë si trup që një ditë ndoshta të fillojmë të numërohemi.

Çështja nëse frika nga Greqia është frikë e bazuar apo një frikë iracionale apo e stimuluar nga pseudopatriotë për të mbuluar dështimet e tyre në punët e shtetit shqiptar që kanë mbuluar apo mbulojnë, apo për të mos u marrë me problemet e vërteta që po e shkatërrojnë vendin, mund të hajë diskutim. Për mua ndërrimi i etnisë edhe tani, pas 20 vjetësh rënie të komunizmit, për të marrë, siç thonë disa, 300 euro në muaj, apo vazhdimi i emigrimit dhe i ndërrimit të kombësisë së shqiptarëve, duhen parë kryesisht me shqetësimin e paaftësisë për të ndërtuar një shtet. Një lexues, pas shkrimit “Gërdeci kombësia dhe Kreshnik Spahiu” më shkuante: “Kujt i duhet ky shtet që e ka detyruar 1/3 të ikë dhe të mos ketë plan të kthehet, se ku po kthehet?” Një tjetër nga Kanadaja më shkruante se numri i shqiptarëve që kanë marrë shtetësi kanadeze para katër vjetësh ishte 22957. Pra gati 20 herë më shumë sesa ata (1500) që sipas Spahiut paskan ndërruar përkatësinë etnike në Shqipëri. Dhe kujtoj se kanadezët kanë zgjedhur pjesën më të shkolluar. Si në shkrimin e sipërpëmendur ringulmoj se kjo rrjedhje e trurit, kjo dobësi e jashtëzakonshme e shtetit duhet të jenë preokupimi dhe alarmi ynë e jo mbulimi i tyre me tamtame pseudopatriotike dhe me flamuj kuq e zi.  Për mua skenari grek që përmenda është fantapolitikë, por gjithsesi, përtej këtij skenari, refuzimi i regjistrimit më duket politikë struci e mbarsur me shumë rreziqe dhe, ndryshe nga ç’mendohet, nuk i shërben as kohezionit dhe harmonisë shoqërore në vend, por përkundrazi, e minon atë.

Nëse do ta ekstrapolonim idenë e rrezikimit të kohezionit që kanë promovuar me këtë rast një numër jo i vogël shqiptarësh - me në krye nënkryetarin e Këshillit të Lartë të Drejtësisë Kreshnik Spahiu, i cili ka filluar të japë edhe intervista ku thotë se këta që duan regjistrimin e etnisë kërkojnë të na e kthejnë Shqipërinë në një shtet multietnik, çka, sipas tij, do të ishte shpërbërje e shteti shqiptar,  - atëhere do të duhej që, në emër të kohezionit, edhe të mos i lejonim minoritarët të mësonin në gjuhën që ata kanë si gjuhë të mëmës, por as të kishin partinë apo organizatat e tyre e, më tej akoma, edhe ne të gjithë të mos kishim shumë parti, por një të vetme, të mos kishim as organizata të ndryshme, por vetëm leva të kësaj partie, të mos kishim as komunitete të ndryshme fetare, as dialekte të ndryshme: me fjalë të tjera të ktheheshim tek uniteti i popullit rreth partisë së vetme. Kjo ide, pra, të çon bash tek një remineshencë e kohëve nacionaliste e nacional – komuniste të aplikuara jo vetëm në Shqipëri, që nacionalizmin e shndërruan në fe mbizotëruese dhe që e aplikoi Enver Hoxha  në mënyrën më radikale duke i eliminuar në emër, gjoja të unitetit të popullit, krejtësisht fetë dhe duke asimiluar thuajse krejtësisht grupet e ndryshme etnike në vend. Një “kanibalizëm kulturor” ky për pasojat negative të të cilit duket se shoqëria nuk është ende e vetëdijshme.  Kam frikë se kjo histeria e sotme, po të vazhdojë kështu, nën mbështetjen edhe të atyre tifozëve kuq e zinj që shoqërojnë Spahiun, mund të krijojë një klimë ku të mos guxojë më kush të deklarojë etninë e ndryshme nga ajo shqiptare e pastaj edhe fenë që nuk i përshtatet shqiptarisë së promovuar nga këta patriotë e që pastaj mund t’i bënte homoseksualët e romët apo “të përzjerët” të kishin frikë se mos shpalleshin shqiptarë të dorës së dytë apo të padenjë për emrin shqiptar.

Problemi është se demokracia është pikërisht e kundërta e këtij lloj kohezioni që kërkojnë patriotët tanë. Menaxhimi i saj është më i vështirë sesa menaxhimi i një garnizoni ushtarësh të veshur të gjithë njëlloj, nën një komandë të vetme dhe nën një flamur të vetëm. E kjo që po ndodh reflekton një krizë jo të vogël të ndërtimit të shteti demokratik shqiptar njëzet vjet pas rënies së shtetit totalitar. Për mua kjo histeri është bash tregues i krizës sonë të shkaktuar nga paaftësia për të menaxhuar demokracinë dhe lirinë.

Dikush argumenton se mosnjohja e grupeve të ndryshme etnike i shërben ndërtimit të qytetarisë. Pra se ne duhet të ndërtojmë një shtet shqiptar ku të ketë shumë më tepër rëndësi qytetaria shqiptare se sa etnija të cilës i përkasim. Mbi këtë ide Halil Matoshi e përshëndeste inisiativën e një pjesë të elitës shqiptare që e kundërshton regjistrimin duke sjellë shembullin e Kosovën ku njohja e grupimeve të ndryshme etnike nuk do të lejojë, sipas tij, ndërtimin e një ndjenje qytetarie kosovare për të gjithë banorët e atij shteti, qofshin të etnisë shqiptare, serbe apo të etnive të tjera të përfaqësuar me gjashtë yjet e flamurit të Kosovës. Pa dyshim ndërtimi i një qytetarie sipas shtetit-komb në të cilin jeton e punon, ku të gjithë banorët ndjehen mirë dhe të plotë më së pari si shtetas të atij vendi është gjë tejet e rëndësishme. Por çfarë duhet bërë që të ndryshojë ai realitet që ekziston në shtetet tona ku etnija (që jo rastësisht sipas meje ne e quajmë kombësi) është më e rëndësishme se shtetësia apo qytetaria, që personalisht preferoj ta quaj kombësi: si tregues i përkatësisë në një shtet-komb? A mund të arrihet kjo epërsi e përkatësisë qytetare mbi përkatësinë etnike duke reduktuar multiidentitetin dhe multikulturalizmin e individëve të një shoqërie, apo nëpërmjet të kundërtës: duke krijuar në shtetin tonë mundësitë për shprehjen e identiteteve të ndryshme të individëve. Historia tregon se nëse rruga e parë është tipar i shteteve diktatoriale, të centralizuara e nacionaliste e dyta është tipar i shteteve demokratike dhe të decentralizuara e multikulturalistë. Dhe sfida e botës ku jetojmë, veçanërisht e Evropës ku aspirojmë të hyjmë, qëndron pikërisht në refuzimimin e kthimit në kohën e shteteve që ruajnë me fanatizëm e dhunë kufijtë dhe identitetet e ashtuquajtur kombëtarë (që imponojnë identitetin dhe kulturën e maxhorancës etnike të këtij shteti) dhe në promovimin e një shteti e të një shoqërie ku diversiteti jo vetëm lejohet, por edhe shihet si pasurim për të gjithë dhe jo si kërcënim. (Panorama, 21 mars 2011)

Pushka bam e Muçua tutje

Më shkruante një lexues pas shkrimit "Parlamenti si elektroshok" (Panorama, 1 mars 2011): “mendoj qe sikur shqiptarët ta kuptonin mirë që gjysma e fitores është e garantuar duke patur një gjyqësor dhe polici të shëndoshë, që nuk trembet përpara oligarkëve, do të ishin të gatshëm të manifestonin me këmbëngulje dhe pa u lodhur që në krye të këtyre institucioneve të vendoseshin njerëz të ndershëm dhe të guximshëm për t’i shkuar deri në fund kauzës së një shteti ligjor.
A ka ardhur ndoshta koha që gazetarët dhe figurat me integritet të ndryshojnë gjuhën ndaj popullit, duke e paralajmëruar rreptësisht se jemi në një moment fatal dhe duhet të levizim qoftë një herë të vetme për një shtet ligjor dhe jo për partitë?”

Kam përshtypjen se ideja se një pluralizëm partik pa drejtësinë nuk mund të jetë kurrë demokraci ka zënë vend në vetëdijen e shqiptarëve, shumë më tepër sesa në fillimivitet ‘90 kur gati e identifikonim demokracinë me pluralizmin partiak. Kjo ndoshta edhe pse dëmi që kanë krijuar partitë  e pakontrolluara nga pushtete të tilla si ai i gjyqsorit është bërë shumë evident. Por, sikurse e tregon edhe çka shkruan ky lexues, vlen të shtrohet pyetja se ku jemi në këtë proces ndarjeje të pushteteve? A kemi bërë hapa para apo prapa? Dhe, në kontekstin e sotëm, të procesit ndaj 21 Janarit, a mund të presim një forcim të gjyqsorit dhe prokurorisë? Ç’duhet të bëjmë për të sensibilizuar edhe më publikun për këtë nevojë?

Në përpjekjen për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeve nuk mund të mos vish tek  ideja se zhvillimi i demokracisë nënkupton zhvillimin e krejt institucioneve të saj dhe se ky zhvillim mund të krahasohet me ecjen e një flote. Pra se prokuroria dhe drejtësia jonë nuk mund të veçohen nga ecja e demokratizimi i brendshëm i partive politike, nga pastrimi nga korrupsioni i institucioneve shtetërore, nga pavarësimi i mediave etj.. Ato janë pasqyra të njëra tjetrës dhe mjaft të shikosh njërën për të gjykuar nivelin e të tjerëve. Por, megjithatë, kur kemi parasysh një flotë këtë mund ta imagjinojmë si një flotë ushtarake që ka rregulloren e vet, pra se është dikush që komandon dhe janë të tjerët që ndjekin, ose si një flotë më e lirë ku sejcila   nga këto "anije" veç e veç mund ta stimulojë ecjen përpara apo mund ta frenojë këtë në një kompeticion të ndërsjelltë. Kjo e dyta i shkon më shumë demokracisë përderisa flitet edhe për pushtete të pavarur nga njëri tjetri. Pra, çdonjëra nga anijet, sipas këtij konceptimi, mund të marrë inisiativën ta nxisë flotën të ecë më përpara, varësisht nga individët që janë në krye të tyre, nga pushteti që kanë, nga vështirësitë që dalin nga rrethanat edhe nga presioni.

Në thelb kriza që po përjetojmë sot vjen për shkak të dy partive kryesore që prej vitesh kanë bllokuar ecjen përpara të demokracisë/flotës duke i rreshtuar institucionet e tjera, si në një flotë ushtarake,  prapa dhe në funksion të tyre duke i bërë njëherësh edhe të pafuqishëm për të kontrolluar pushtetin e tyre korruptues dhe të korruptuar.

Le të shohim se si ka qenë pozicioni i anijes së sistemit të drejtësisë në këtë flotën tonë këta njëzet vjet, për të ardhur tek ajo që po ndodh sot.

Në vitet e para të qeverisjes Berisha u shfaq menjëherë prirja për ta vënë drejtësinë prapa hullisë së partisë së re shtet që filloi të ndërtojë Berisha. Mjetet që përdori ishin kryesisht dy: kërcënimi i gjyqtarëve dhe prokurorëve me të kaluarën si dhe - lidhur me këtë - përgatitja e gjyqtarëve të rinj me kurse gjashtë mujore. Kjo prirje hasi në një farë rezistence - mjaft të kujtojmë dorëheqjen e Prokurorit të Përgjithshëm Maks Haxhia apo të kryetarit të Gjykatës së Lartë Zef Brozi, por në tërësinë e vet roli i këtyre institucioneve në ato vite mund të përcaktohet si një anije ecja e së cilës mbeti e dominuar nga pushteti politik dhe e instrumentalizuar prej tij.

Lidhur me vitin 97, që shënon ardhjen e socialistëve në pushtet, së pari duhet thënë se drejtësia u komprometua edhe më rëndë nga politika në këtë vit pasi, megjithë tërë ato krime që ndodhën, nuk pamë asnjë politikan përgjegjës t'i hapet proces. Në vend të kësaj politika ndërtoi një komision parlamentar me në krye Spartak Ngjelën që e dha ai vendimin në vend të drejtësisë për krimet e 97-tës e që, në fakt, mund të thuhet se inauguroi periudhën e impunitetit të politikanëve tanë.

Këtu duhet theksuar edhe një fenomen tjetër që kishte filluar që më herët, me Berishën, por që doli gjithnjë e më në pah në këtë periudhë: korrupsioni në këta institucione, çka, midis të tjerash, nënkupton edhe pafuqi morale të prokurorëve dhe gjyqtarëve për të vepruar në emër të drejtësisë e ligjit.

Mosgoditja e atij që, shumë më tepër se ky i 21 Janarit 2011, mund të quhet grusht shteti - atëhere kur më 1998 njerëzit e Berishës sulmuan Kryeministrinë dhe pushtuan edhe Radio Televizionin - shënoi edhe një akt tjetër kapitullimi të Prokurorisë e Gjyqsorit ndaj politikës që forcoi edhe më impunitetin e politikës.

Gjthsesi për kohën e socialistëve mund të thuhet se tendenca për instrumentalizimin e drejtësisë për të goditur armikun, kundërshtarin ose për ta vënë atë nën kontroll erdhi duke u zbehur. Ajo njeh një pikë ashpërsimi kur nëpërmjet Rakipit që njihej si njeri i Nanos politika kërkoi të godiste për korrupsion njerëzit e Metës (madje, me sa kujtoj, bash Dritan Priftin), por kjo shkaktoi bashkimin e Metës me Berishën  dhe heqjen e Rakipit.

E këtu nuk mund të mos vihet në dukje fakti se ndonëse Gjykata Kushtetuese e deklaroi të paligjshëm shkarkimin e Rakipit ai nuk u kthye dot në postin e tij, shenjë kjo e nënshtrimit total të organeve të drejtësisë nga politika.

Periudha e Thodhori Sollakut mund të pëcaktohet si periudha kur tashmë Prokuroria dhe drejtësia jonë kanë hequr dorë nga marrja me politikanët e të dy krahëve dhe atë pak pushtet që kanë e përdorin pikërisht për të mos ndërhyrë atëher kur, për arsye politike, u kërkohet nga njëra palë apo tjetra instrumentalizimi; aq sa për Sollakun filloi të qarkullojë thënia anakdodike se kur e kishin pyetur se si do t’ia bënte në këtë klimë akuzash e kundërakuzash për korrupsion ishte përgjigjur se do të vepronte si Muçua dmth. sipas asaj thënies: « Pushka bam e Muçua tutje.»

Këtë filozofi filloi të praktikojë menjëherë edhe ajo që nga Berisha u quajt Silvia Conti e Shqipërisë, kryeprokurorja Ina Rama. Mirëpo, për dreq, asaj i plasën në derë dy pushkë më të mëdha nga ç’mund ta priste: Gërdeci  dhe tani së fundi, skandali i kasetës Meta - Prifti që u pasua me katër vrasjet e  21 Janarit e që e vunë nën presionin e fortë të politikës.

A ka shanse në këtë kushte, duke patur parasysh edhe mbështetjen amerikane për hetimin e 21 janarit, që Prokuroria dhe Gjyqsori të përjetojnë një moment pjekjeje dhe forcimi. A do të munden ato të marrin një rol shtytës përpara të flotës për të cilën bëra fjalë më lart? Përpara disa kohësh faktin që Prokuroria e çoi kasetën Meta - Prifti në Ambasadën Amerikane, e kam komentuar si shenjë dramatike të impotencës së saj duke shtuar se, me këtë rast, Ina Rama mund të bënte mirë të jepte dëroheqjen të paktën. Kjo tregonte edhe mosbesimin tim se do të kishim, më në fund, një akt pjekurimi dhe pavarësimi nga ana e Prokurorisë. Pas disa ditësh mora një telefon konfidencial ku m’u tha se Prokuroria e kishte çuar tek Ambasada Amerikane kasetën sepse, përndryshe, do të ishte e detyruar ta çonte tek Ministria e Rendit pasi laboratori i ekspertizave është atje dhe kjo do të thoshte ta çonte në duart e Berishës.  (Edhe një provë kjo se si flota nuk mund të ecë veçmas pasi institucionet janë të ndërlidhur me njëqind fije njëri me tjetrin.)

Pastaj ndodhi 21 Janari, pamë Berishën ta akuzojë Kryeprokuroren si pjesë e puçit meqënëse po kërkonte të hetonte gardistët që kishin shtënë duke dhënë kështu një frenim të fortë çdo përpjekjeje të Prokurorisë për të vepruar jashtë hullisë së anijes së politikës dhe pastaj marrjen e Prokurorisë nën mbrojtjen e Ambasadorit Amerikan. Gjykoj se edhe këtë mbrojtje duhet ta interpretojmë më shumë si një akt politik, si ndërhyrje “in extremis” të të huajve për të  ruajtur të paktën fasadën e shtetit dhe sëbashku me këtë edhe një farë stabiliteti sepse një nxjerrje jashtë loje e institucionit të Prokurorisë, siç donte të bënte Berisha, do të ishte një degradim total i shtetit.

Për t’u kthyer tek shqetësimi i lexuesit tim, që më duket se është një shqetësim qytetar me rëndësi,  më duhet t’i them se megjithë ndjeshmërinë në rritje të qytetarëve për drejtësinë koha që njerëzit të dalin e të protestojnë përpara pallateve të drejtësisë për zbatimin e ligjit, për dënimin e të korruptuarve duket ende shumë e largët. Ja tani hymë në zgjedhjet lokale dhe vrasjet e 21 Janarit, bashkë me Prokurorinë si protagonste të zbardhjes së tyre, thuajse kanë dalë jashtë vëmendjes. Edhe vetë Ambasadori Amerikan po na udhëzon tani kandidatët të dalin të bëjnë debate. Politikanët përsëri kanë uzurpuar skenën me protagonizmin dhe arrogancën e atyre që s’kanë frikë nga ligji, por vetëm nga më i forti. Njerëzit po ashtu, ndryshe nga ç’kërkon lexuesi im, janë përqendruar në luftën “për partitë”. Edhe gazetarë e intelektualë gjithashtu. Prokuroria e Gjyqsori do të presin të shohin se cili do të jetë fitimtari, dhe do të veprojnë varësisht nga kjo gjithë pa rrezikuar, e kurrsesi pa marrë në dorë përgjegjësitë që u takojnë. “Pushka bam e Muçua tutje” do të vazhdojë të jetë filozofia e jetës e veprës së prokurorëve dhe gjyqtarëve tanë si për të provuar ata profetë që thonë kjo “flotë” duhet të shkojë drejt mbytjes e tëra. (Panorama, 11 mars 2011)

Parlamenti si elektroshok

Ndoqa para disa ditësh debatin parlamentar lidhur me heqjen e imunitetit. Dua të veçoj diçka që më ra në sy kësaj here ndoshta më shumë se kurrë. E kam fjalën për atë alternim të frikshëm sulmesh tek podiumi ku flasin deputetët, si kurrëndonjëherë më parë, ndoshta pse kemi kohë që s'e kemi parë Parlamentin të funksionojë si i tërë, por edhe pse polarizimi ka arritur pika kulminante. Pashë të dilte një deputet i PD, të merrte mikrofonin dhe ta drejtonte si grykë topi nga krahu i majtë i sallës dhe të qëllonte ndaj tyre me një batare retorike "kusarë", "vjedhës" "plaçkitës", duke marrë në shenjë liderin e PS që nuk ishte aty; pas atij dilte ai i PS e drejtonte topin në krahun i djathtë dhe lëshonte edhe ai bataretë me "kusarë", "vjedhës" "plaçkitës", duke marrë kryesisht në shenjë kryeministrin që s'ishte edhe ai aty. Asgjë tjetër nuk e prishi këtë alternim sulmesh delegjitimimi reciprok, asnjë parti sado e vogël, asnjë individ  qoftë që t'u thoshte psh. se të dy palët janë "kusarë" e "vjedhës", të korruptuar e ilegjitimë, se Prokuroria duhet të hetojë për të dy palët.

 Ç'lidhje ka elektroshoku me këtë do të pyesë lexuesi që ka parë titullin e këtij shkrimi. Le ta shpjegoj. Unë gjykoj se pjesa më e madhe e popullsisë - mbi 50 përqind sipas meje, - mendon, ashtu siç mendoj edhe vetë,  se të dy palët janë të korruptuar, se të dy palët janë përgjegjës për shumë bëma që i kanë ndodhur këtij vendi duke përfshirë edhe 21 Janarin, se të dy palët e kanë humbur legjitimitetin. Ndërkaq jo vetëm nuk e gjejmë veten të përfaqësuar, por jemi të detyruar të përjetojmë përditë këtë tension alternativ PD - PS, që, në raste të tilla si ky i kësaj mbledhjeje, na vendoset aq shumë dhe aq përdhunshëm mbi kokë nëpërmjet mediave që e japin "Live", saqë, personalisht, e përjetova si një elektroshok.

Problemi është se ka kohë që shoqëria është nën efektin trullosës të këtij tensioni alternativ, të këtyre elektroshokëve herë më të fortë e herë më të butë aq sa, në një farë mënyre, shumëve ose u është deformuar truri duke u bërë të paaftë për të kuptuar se gjendja normale e trurit, që mund të prodhonë atë që quhet gjykim i shëndoshë, është diçka tjetër, ose rrinë jashtë këtij tensioni në formën e indiferentizmit. Në fakt rryma alternative "O me PS, o me PD", "O me Sali Berishën o me Edi Ramën", si variant i stalinistes "O me ne, o kundra nesh"  është një dhunë psiqike e fizike, por edhe ekonomike, aq shkundëse sa duhet të jesh shumë i fortë që edhe të rrish nën efektin e saj edhe të ruash trurin e moralin nga dëmtimi i pakthyeshëm.

Ja të jap një shembull nga Parlamenti i asaj dite: thuajse njëri në dy deputetë të PD-së, kur foli, ngriti me forcë akuzën se kryetari i PS dhe i Bashkisë Edi Rama  rezulton i treti nga fundi në botë përsa i përket korrupsionit me lejet e ndërtimit. Ndonëse e besova sepse të gjithë kemi qenë dëshmitarë të aplikimit shkatërrues mbi qytet të politikës "një pallat një votë" të Kryetarit, si gazetar nuk mund të mos më tërhiqte vëmendjen fakti se na qenka bërë një studim vetëm për kryeqytetet e botës ashtu sikurse edhe fakti që autorësia nuk u citua nga asnjëri prej folësve. Kërkova pra ta gjej këtë informacion dhe më doli se e vërteta ishte ndryshe. Ekzistonte vërtet një studim i bërë nga një shoqatë "Doing Business" (e sponzorizuar nga Banka Botërore) ku bëhej fjalë edhe për korrupsionin me lejet e ndërtimit në mbi 170 shtete të botës, por aty nuk bëhej fjalë për Tiranën si e 170-ta, por për gjithë Shqipërisë si e 170 - ta. Dhe kush ka sy në ballë e ka të qartë se ky është problem i të gjithë Shqipërisë i të dy qeverisjeve po ashtu, i të dy bandave po ashtu - mjafton të shohësh masakrën që kanë bërë e po vazhdojnë të bëjnë rrotull Tiranës kryebashkiakët PD-istë.

E pra, ndonëse  kjo akuzë u ngrit aq shumë nga deputetët e PD në atë seancë të Parlamentit, askush për besë, as nga socialistët, nuk u ngrit në atë sallë të thoshte, atë që më duket gjëja më normale që duhet thënë, se ky nuk është thjeshtë problem i Edi Ramës dhe kryebashkiakëve socialistë, por edhe i Sali Berishës dhe i kryebashkiakëve demokratë e se rruga për zgjidhjen e tij nuk gjëndet nëpërmjet këtyre akuzave të ndërsjellta, por nëpërmjet rrugësh të tjera nëpërmjet të cilave edhe dënimi i të gjithë atyre që janë përgjegjës për faktin se jemi të 170-tët në nivelin e abuzimit me atë që deri dje ka qenë shtylla e ekonomisë sonë: ndërtimi. Pra, në vend së të dëgjojmë në Parlamentin, për të cilin pauajmë si taksapagues, të paktën qoftë edhe një pakicë vërejtjesh të mënçura kësisoj ne na ofrohet elektroshoku trushpëlarës "O me PD, o me PS" që amplifikohet edhe më tej nga altoparlantët e këtyre dy partive: mediat e klientëve të tyre. Rezultati është i qartë, në realitetin virtual që çdo ditë e më shumë po na imponohet, nëpërmjet elektroshokut parlamentaro mediatik dhe demostratave e manifestimve të inskenuara, si realiteti që duhet të jetojmë, duket sikur nuk ka asnjë mundësi që të dëgjojmë zëra të tjerë, dhe ky si hap për të na bindur nesër se këta zëra as nuk ekzistojnë fare.  Çmenduri totale!

Në një shkrim të para disa ditëve kam thënë se është më mirë të pësojmë këtë variant të politikës së vjetër "o me ne o kundra nesh" sesa të bijem nën thundrën e një tensioni të vazhdueshëm të një bande të vetme. Vazhdoj t'i qëndroj kësaj, por kjo s'do të thotë që të mos veme re efektin shkatërrues të kësaj politike elektroshoku si dhe nevojën urgjente (që e kam thënë e stërthënë gjithashtu) për të forcuar tërë ato institucione që këtë tension alternativ shkatërrues të mund ta kontrollojnë, përmbajnë e ta kthejnë më pas në energji ndërtuese. Përndryshe, kjo politikë, kështu shkatërruese siç është, herët ose vonë, duam apo nuk duam, do të na çojë nën thundrën e një bande të vetme, çka është edhe ëndrra finale e  atyre që e gjenerojnë. (Panorama 1 mars 2011)