Si e mbështes protestën

Çdo qytetar, i ndodhur përballë protestës së opozitës, duhet të shtrojë pyetjen se cili është pozicioni i tij ndaj saj. E mbështet  apo nuk e mbështet dhe a duhet apo nuk duhet të shkojë tek çadra përpara kryeministrisë.

Po shpreh pozicionin tim në ditën që po shkruaj këto radhë.

Çadra për mua është si një anije që premton një udhëtim të vështirë, që kërkon kurajë dhe që, po arriti të lundrojë drejt atij premtimi, do të sillte një fitore për të gjithë. Kjo më bën ta ndjek me simpati dhe me ndjenjën se u duhet dhënë kurajë atyre njerëzve.

E megjithatë pozicioni im është një mbështetje nga larg. Figurativisht mund të shprehem duke thënë: i jap gjithë inkurajimin, e shtyj anijen, por pa hipur në të. Pse e inkurajoj? Sepse mbështes analizën që opozita i bën gjendjes dhe veçanërisht argumentet se nuk mund të hyhet në zgjedhje me këtë gjendje sepse kjo do të ishte të legjitimoje me duart e tua të keqen.

Kryeministri ka vërtetuar tashmë, pa lënë shteg dyshimi, se jo vetëm nuk ka ndërmend të bëjë divorc me njerëzit e krimit të kategorisë së Roshit, Prengës etj. por ka bërë pakt me ta kundër lirisë e dinjitetit të të gjithë shqiptarëve

Kryeministri ka treguar me prova të njëpasnjëshme se po inkurajon një ekonomi kriminale, të kanabizimit, të koncesioneve korruptive kundër lirisë e dinjitetit të të gjithë shqiptarëve.

Kryeministri ka treguar, me prova të panumërta, se institucionet e shtetit, me në krye policinë, nuk do ti lerë në rolin e tyre shtetëror, por t'i shndërrojë gjithnjë e më shumë në leva të partisë së tij shtet kundër lirisë e dinjiteti të të gjithë shqiptarëve.

Kryeministri ka vërtetuar tashmë se nuk ka ndërmend t'i lerë mediet të lira, por t'i kapë e manipulojë gjithnjë e më shumë kundër lirisë dhe dinjitetit të të gjithë shqiptarëve.

Në këto kushte të kërkosh largimin e këtij kryeministri dhe të njerëzve më të inkriminuar rreth tij nuk është thjesht të krijosh një mundësi për zgjedhje të lira, por edhe të krijosh një mundësi për të parandaluar dhunimin e mëtejshëm të lirisë dhe  dinjitetit të të gjithë shqiptarëve.

E mbështes pra protestën sepse gjuha dhe arsyetimi i opozitës përputhet me gjuhën dhe arsyetimin tim mbi këtë qeveri dhe se mjeti i protestës së vazhdueshme, deri në largimin e kësaj qeverie, si kusht për të hyrë në zgjedhje, më duket i drejtë.

***

Thënë kjo më duhet të shpreh rezervat se pse megjithatë nuk hipi në anije.

Arsyeja kryesore është se nuk e kam bindjen se kjo anije do të ecë në ujërat që premton duke na çuar në bregun e premtuar. Kjo, pasi përvoja na ka treguar tashmë mëse një herë, deri në dëshpërim, se çështje të drejta në këtë vendin tonë janë kalëruar për qëllime të mbrapshta nga njerëz të mbrapshtë. Që ta kisha besimin për të hipur në anije do të duhej të mos shihja në këtë anije njerëz që, kur kanë qenë në pushtet, kanë bërë edhe ata pakte me kriminelë për të vjedhur votën e lirë, kanë sponsorizuar me paratë publike mediet që sponsorizon sot kryeministri, që kanë grabitur e ndarë pronat e paratë publike me të njëjtët oligarkë me të cilët i ndan sot kryeministri dhe që institucionet e shtetit i kanë trajtuar edhe ata si leva partiake.

Dikush më ka thënë: hip në anije, - d.m.th. shko në çadrën përpara kryeministrisë, - dhe thuaji të gjitha këto. I jam përgjigjur se nuk më takon mua të bëj gjyqe në atë anije, madje se nuk gjykoj se është ky momenti për të bërë këtë gjyq. Do të kishte qenë mirë që opozita të kishte ardhur në këtë protestë pasi ta kishte pas bërë këtë gjyq.

Prandaj kam vendosur edhe ta mbështes protestën nga larg edhe të flas për rezervat ndaj saj, në tribunën e gazetarit, duke ruajtur kështu edhe pavarësinë e pushtetit të katërt dhe, mbi të gjitha, besueshmërinë e tij për të cilin ka aq shumë nevojë publiku në këto ditë të nxehta dhe të rëndësishme. (Panorama, 23 shkurt, 2017)        

Lu dhe dy metafora me peshq e peshkaqenë

Ambasadori Lu në një nga shfaqjet e  tij të fundit në publik ngriti pyetjen: “Si mund të çojë Shqipëria para drejtësisë peshqit e mëdhenj nëse nuk arreston dot Balilin? E si mund të pranohet kështu Shqipëria në komunitetin evropian...?”

Metafora e parë

Peshku i madh ha të voglin

S’ka shqiptar që nuk e di se Balili nuk arrestohet nga policia, apo nuk ndiqet nga prokuroria, jo pse “peshqit” e  vegjël të policisë nuk duan, por pasi nuk munden, ngaqë ai është peshk më i madh se ata. Pra jemi tek aplikimi i shprehjes së urtë popullore “peshku i madh ha të voglin” që nënkupton se peshku i vogël duhet të vrapojë të shpëtojë nga peshkaqenët, që të mos e hanë.

Dhe për të vërtetuar se në Shqipëri kjo është loja që luhet na vjen në ndihmë edhe vetë Ambasadori. Shikoni çfarë ndodh: ndërkohë që, siç thashë, çdo shqiptar e di se gjyqtarët dhe prokurorët janë peshq më të vegjël sesa politikanët dhe banditët rreth tyre Ambasadori u heq vizën ca gjyqtarëve e prokurorëve dhe nuk ua heq peshkaqenëve më të egër të ujerave tona, me kryepeshkaqenin në krye që jo vetëm shkel përditë ligjet shqiptare, por ka shkelur edhe ligjet amerikane me ato 80 000 dollarët që ka paguar për të marrë një foto me Obamën.

Mund ta merrnim këtë si një naivitet, por ja që na del edhe fakti i ndërhyrjes së Ambasadorit për  Bankers Petrolium që flet për një sjellje puro peshkaqeni. Nuk ka shqiptar që nuk e di se Bankers po bën krim ndaj popullsisë në atë zonë dhe ndaj gjithë territorit të vogël shqiptar. Është e drejtë që ne të akuzojmë Prokurorin e Përgjithshëm që nuk e ka hetuar, por e ka mbyllur çështjen me ndërhyrjen e Ambasadorit  - sipas Prokurorit. Është e mundur që ndonjë prokuror t’i ketë kërkuar Bankersit ryshfet dhe ndonjë administrator të jetë ankuar tek Ambasadori. Por krimi i Bankersit është aty megjithatë, ulërit siç ulërinte për të edhe Rama kur ishte në opozitë. Prandaj Ambasadori nuk ka alibi për sjelljen e tij si një peshkaqen me peshkun në këtë rast dhe jo si një njeri që po kërkon me të madhe të vihet drejtësia në këtë vendin tonë të masakruar nga peshkaqenët?

Metafora e dytë

Peshq apo peshkaqenë

Duke tentuar të analizosh deklaratën e Ambasadorit mund të ngresh edhe pyetjen: Ky Balili është peshk i vogël apo peshk i madh? Ambasadorit duket se i del i vogël por, po të kesh parasysh paratë që demonstron pasuria e tij, ai duket si peshkaqen goxha i madh. E kam fjalën se, po ta krahasosh me një kryetar bashkie të Sarandës, apo një shef policie apo prokuror, nuk do të dija të thoja se cili është peshku dhe cili peshkaqeni. Mua më rezulton se ligjin në Sarandë e ka bërë më shumë Balili se sa kryetarët e bashkisë apo policët dhe prokurorët, se ai me familjen e tij të të fuqishme ka qenë gjithmonë aty kurse këta edhe janë ndërruar. Pastaj, fuqinë e pamat të krimit e sheh kushdo me sy të hapur edhe tek bumi i ndërtimeve në Sarandë, që s’mund të jenë bërë ndryshe veçse me para të pista.

Prandaj ndoshta metafora me peshq të mëdhenj e të vegjël duhet modifikuar një çikë, nëse duam t’i japim përgjigje pyetjes retorike të Ambasadorit. Unë do të thoja se metaforë më e goditur do të ishte përdorimi i fjalës “peshkaqen”, që në shqip përbëhet nga dy fjalë: “peshk” dhe “qen”. Në këtë rast Balili duhet parë vetëm si gjysma e peshkaqenit, sipas meje “peshku”, kurse gjysmën tjetër “qenin” e bëjnë politikanët me të cilët ka qenë apo është i lidhur. (E bëra ndarjen kështu duke pasur parasysh se qentë edhe lehin përveçse hanë kurse peshqit vetëm hanë, por metaforë është dhe si e tillë ka kufizimet e veta.) Të gjithë pra e dimë se Balili nuk arrestohet dot sepse peshku do të merrte me vete qenin. Prandaj, sipas kësaj metafore, pyetja e ambasadorit ndoshta duhej shtruar në një formë tjetër: si mund të bëhet që në Shqipëria të ndajmë peshqit nga qentë?

***

Përgjigja e Ambasadorit deri më tani është se me ndihmën e tij dhe të Vllahutinit në Shqipëri do përgatitet një grup i specializuar peshkatarësh që nuk do të lenë peshk e peshkaqen pa kapur në ujërat tona. Por më duket se me këto sjelljet e heqjes së vizave në mënyrë kaq selektive dhe arrogante, (që do s’do ambasadori fyen çdokend që ka një sens drejtësie dhe që na kujton madje edhe arrogancën e Trumpit në pezullimin e vizave për myslimanët e shtatë shteteve), me mbrojtjen e interesave të Bankers Petrolium kundër shtetasve të varfër shqiptarë apo dhe me Vllahutinin që shkon e ble 1.6 milion euro vilën në folenë e peshkaqenëve, ata po japin mesazhe të kundërta për peshkatarët. Më së shumti ata po japin sinjalin se i janë bashkuar tufës së peshkaqenëve më të egër të vendit dhe se po punojnë që tu hiqen dhëmbët ca peshkaqenëve më të dobët për t’i implementuar në nofullat e kryepeshkaqenit të vendit. Dhe kjo vetëm drejtësi dhe shpresë për drejtësi nuk është, përkundrazi jo vetëm që stimulon përvojën tashmë të njohur tonën se në Shqipëri ka dy drejtësi: një për peshqit dhe një për peshkaqenët, por parashikoj se do të  prodhojë padrejtësi edhe më të mëdha në të nesërmen. (Panorama, 6 shkurt 2017)

Fitorja e Trumpit dhe opozita

Partitë politike dhe mbështetësit e tyre mediatikë në Shqipëri e kanë pritur fitoren e Trumpit ndryshe nga ç'kanë pritur zgjedhje të tjera presidenciale në SHBA. Më parë të dyja palët, megjithë diferencat, kanë përshëndetur edhe fitoren e një demokrati edhe atë të një republikani, kurse kësaj here opozita duket mjaft më e ekzaltuar kurse maxhoranca mjaft më e heshtur. Kjo vjen kryesisht për arsyen se establishmenti amerikan dhe veçanërisht ambasada amerikane me Donald Lu janë identifikuar së fundmi fort si mbështetës të qeverisë shqiptare të Edi Ramës. Si pasojë, kush është në opozitë dhe vazhdon të besojë se fatet e pushtetit në Shqipëri vendosen nga të huajt, veçanërisht SHBA, sot ka shpresë se me ndryshimin e këtij establishmenti dhe ikjen e këtij ambasadori, mbështetja për këtë qeveri të korruptuar do të zhduket. Një qasje e tillë lidhet edhe me sulmet e opozitës ndaj miliarderit Soros, sponsorit kryesor të Clintonit dhe njëherësh mbështetës i njohur i klanit Rama.

Do të thoja se logjika e këtij entuziazmi opozitar mbështetet më së shumti në atë thënien e vjetër "armiku i armikut tim është miku im" kombinuar edhe me mendësinë enveriste që gjithmonë e gjente të keqen tek bashkëpunimi i armikut të jashtëm me atë të brendshëm, që janë ndër faktorët kryesorë kulturorë që na kanë lënë në mjerimin ku jemi.

Problematika e fitores së Trumpit

Kush e ka ndjekur fjalimin e Trumpit ditën e betimit nuk mund të mos dallonte shtyllën kryesore të politikës së tij të ardhshme: "America first" (Amerika para së gjithash). Gjatë gjithë fjalimit, lakimi i këtij togfjalëshi nuk na dha vizionin e një Amerike si violinë e parë e një orkestre që do të vazhdojë të luajë simfoninë e bashkëpunimit me aleatët evropianë, por të një Amerike që kërkon të luajë solo, madje në kompeticion me të tjerët, madje madje edhe  duke fajësuar të tjerët se ata janë shkaktarët kryesorë të rënies amerikane, veçanërisht të varfërimit të shtresës së mesme.

Gjithashtu, po të vesh re, fjalimi i Trumpit në vende aleate evropiane si Franca, Italia, Gjermania u mirëprit nga partitë e ekstremit të djathtë antiestablishment pikërisht pasi këto parti kanë në projektin e tyre kthimin e vendimmarrjes në duart e shteteve të tyre kombe duke ia hequr atë Brukselit, madje dhe kthimin në monedhën e tyre kombëtare, sikurse edhe mbylljen e kufijve ndaj emigrantëve.

Pyetja e parë që duhet të shtrojnë partitë tona opozitare, duke parë këto zhvillime është: a kemi ne në programin tonë një premtim të tillë për Shqipërinë, të daljes nga projekti evropian dhe, a do të ishte më mirë për Shqipërinë një program i tillë? Çuditërisht dhe jo çuditërisht ato nuk e ngritën fare këtë pyetje. U mjaftuan me faktin që Trumpi është armiku i armikut të tyre.

***

 Pa dyshim kjo situatë krize është krijuar në Perëndim për shkak se i ashtuquajturi bashkëpunim nën emrin e globalizimit dhe liberizmit ka sjellë pasurimin e një grupi gjithnjë e më të vogël njerëzish në dëm të shumicës. Pa dyshim ai që quhet "establishment", si në SHBA edhe në Evropë, është përgjegjës për këtë krizë. Si nevojë e daljes nga kriza një numër gjithnjë e më i madh njerëzish në Evropë ka gjetur fajtorin tek establishmenti dhe shpëtimin tek kthimi në sovranitetin kombëtar, thuaj po deshe edhe solidariteti kombëtar. Partitë që i përfaqësojnë ata në Evropë kërkojnë shpërbërjen e perandorisë euro-atlantike që u krijua pas Luftës së Dytë dhe shkatërrimin e projektit të Bashkimit Evropian. Ata kanë  hedhur parullën që popujt duhet të rifitojnë lirinë nga zgjedha e Brukselit. Nuk mund mos të të vijë ndërmend shpërbërja e Perandorisë Austro-Hungareze e cila etiketohej nga lëvizjet nacionaliste të shek. XIX si "burg i popujve". Në këtë kontekst Trumpi nuk ngurroi që, në ditën e betimit, të deklaronte në prani të pesë ish presidentëve, se po fillonte një epokë e re historike ku pushteti zhvendosej nga Washingtoni tek populli. Është një parullë e bukur, por që e kemi parë të prononcohet nga shumë diktatorë gjatë shekullit XX.

***

Opinionet ndahen përsa i përket asaj se sa projekti i rikthimit në sovranitetin kombëtar, nëse realizohet, do të mund t'u sjellë të mira vendeve që po e promovojnë. Ky shkrim nuk i dedikohet kësaj teme. Këtu dua ta shoh këtë projekt në raport me projektet e partive tona dhe më gjerë me pasojat që mund të ketë realizimi i tij për ne.

S'është vështirë të kuptohet se në rrafshin ndërkombëtar Trumpi premtoi kthimin e supremacisë së zbehur amerikane ndaj të tjerëve. Në rrafshin kombëtar do të konstatosh se ai është mbështetur fort nga amerikanët e bardhë, që në një Amerikë të përmbytur nga emigrimi i të gjitha racave dhe popujve, e të tradhtuar nga të bardhët liberistë dhe globaliste, janë ndjerë gjithnjë e më të frustruar  e kërkojnë rimarrjen e pushtetit të humbur. Ndërkaq, terma të tilla si bashkëpunimi apo solidariteti, qoftë edhe përsa i përket rreziqeve të përbashkët si ato të ndotjes së planetit, nuk u dëgjuan fort në fjalimin e tij.

Edhe në Evropë partitë e djathta i mëshojnë më së shumti egoizmit kombëtar, supremacisë së më të fortit dhe më të suksesshmit, jo solidariteti apo bashkëpunimit.

Problemi për ne është se, nëse do të përpiqemi t'i gjejmë një vend vetes në një Evropë që e ndan botën në shtete më të fortë dhe shtete më të dobët, në popuj superiorë dhe inferiorë, nuk do të duhej assesi ta duartrokisnim këtë politikë. Sepse, pavarësisht retorikëve lavdimadhe me të çilat na ka ushqyer ideologjia nacional - komuniste e Hoxhës dhe që i kemi ruajtur në diskurset brenda vendit, historia jonë tregon se jemi ndër ato vende evropiane që kanë dëshpërimisht nevojë për solidaritetin e mbështetjen e vendeve të tjera. Kjo vërtetohet edhe me faktin se megjithë vetëmburrjen  e ekzagjeruar, paradoksalisht, gjithmonë kemi ekzaltuar "vëllamin e madh" që na mbështet. Veçanërisht klasa politike që kemi sot, që aplikon politikën "ne vjedhim shqiptarët ju na mbështesni të rrimë në pushtet" s'do të dinte as se si të sillej po t'i thuhej: tani s'të mbështes më, as do të merrem më me ty, merri të gjitha përgjegjësitë vetë.  Madje kemi vendosur të mbyllim edhe kufijtë tanë për shqiptarët e vjedhur.

Duke e parë klasën tonë politike si përfaqësuesen më të denjë të popullit, do të thoja se një fitore e projektit Trump do të ishte për shqiptarët sikur të na hiqeshin më në fund patericat me të cilat kemi ecur këtë çerek shekulli. Pyetja që duhet të shtrojmë  është: a mund të na ndihmojë kjo që, më në fund, të mësojmë të ecim vetë apo do të rrëzohemi e do të thyejmë qafën?

 Do të ishte mirë që partitë tona opozitare të thelloheshin në këtë problematikë. Kurse të reagosh sikurse reaguan ato është njëlloj sikur brenda ekuipazhit të një anijeje të bëhet luftë se kush do të marrë drejtimin e saj dhe askush të mos shohë se, ndërkaq, anija është duke shkuar drejt theqafjes. (Panorama, 25 janar 2017)

Mediat si instrument i fashizmit ekonomik

Kur mora vesh lajmin e shkarkimit  të gazetarit Armand Shkullaku (drejtor i ABCnews) dhe të mbylljes së kontratës së Alfred Lelës (drejtor i gazetës Mapo) për "mosndjekje të politikave editoriale të pronarit" e kapa veten gafil duke menduar: a përbën ky një lajm, për të cilin duhet të ulem të shkruaj, apo jemi në rutinën e rëndomtë të gjërave në mediet tona, për çka kam shkruar dhe rishkruar aq sa s'ka më kuptim fjala? 

Pas disa ditësh, duke ndjekur edhe komentet e shumta, vendosa të shkruaj edhe për t'iu kundërvënë kësaj plogështie të vullnetit, por mbi të gjitha pasi më duket se fenomeni "i rëndomtë" po manifestohet në një kontekst të ri me agresivitet të ri.

Fenomeni i rëndomtë

Të gjithë ne që njohim sektorin, madje edhe vetë pronarët, nuk e kemi të vështirë të imagjinojmë bisedën e kryer apo të nënkuptuar të pronarëve me drejtorët e tyre miq apo ish miq apo pseudomiq: "Shiko, unë këtë media e kam hap për hallet e mija. Por po vazhdoi kështu unë s'paguaj dot as rrogat, se ju e dini se si funksionon këtu. Po s'e pata mirë me këta unë nuk zgjidh dot as hallet e mija as nxjerr dot rrogat tuaja. Prandaj, nëse doni t'i bini burimit të lekëve, gjeni vend tjetër."

Sigurisht ky mund të jetë dialogu në këtë rast të veçantë pasi rëndom kjo bisedë nuk zhvillohet pasi "politikat editoriale" për të zgjidhur "hallet" e pronarit, - që do të thotë për të marrë ndonjë leje ndërtimi, ndonjë tender apo hequr qafe ndonjë media rivale, - janë bërë në harmoni të plotë pronar-drejtor. Kjo ngjarje bën lajm pasi është një thyerje që prish rendin e gjërave në mediet tona. Është një përjashtim pra, që, siç thuhet, përforcon rregullin. Por, si i tillë na vlen për të shtruar pyetjen: si është e mundur që kemi arritur në këtë pikë sa të na duket "rregull" që pronarët e medieve tona të pasurohen nëpërmjet një gazetarie që punon në të kundërt të parimeve që përcaktojnë se si duhet të punojë një media në demokraci dhe treg të lirë? Sepse, po të ishte një biznes tjetër si p.sh. biznes prodhimi marmelate kjo do të ishte  sikur produkti të dilte gjithnjë e më mut dhe megjithatë, në vend se të falimentonte, pronari të pasurohej. Mirëpo ja që kjo po ndodh?  Po pse? Sepse dikush ia ble mutin ngaqë i duhet për t'ia dhënë ta hajë mileti si dhe për të lyer kundërshtarët. Dhe që të realizojë këtë i duhet, mundësisht, që në treg të ekzistojë vetëm ky lloj malli edhe ky lloj prodhuesi. Dhe kështu ka ardhur ky moment kur njerëzit nuk e ndjejnë më erën e tij të keqe, aq sa nuk shtrojnë më disa pyetje elementare që, mesa kujtoj, kur lindën mediet private rreth 15-20 vjet më parë, kanë qenë në rend të ditës.

Janë pyetje të tilla si: Ore, ç’kuptim ka kjo "e shkarkoi pronari"? Po a kemi parë ndonjë media në botën demokratike që të mos ketë filtër midis pronarit dhe gazetarëve që do të thotë borde që bëjnë politika editorale? A ka kund raste që një pronar të deklarojë publikisht, pa i bërë syri tërr, se politikat editoriale i bën ai vetë? A kemi parë e dëgjuar kund që universitetet private të kenë gazeta të përditshme e televizione që bëjnë politikë? Po si ka mundës që e harruam fare konfliktin e interesave të pronarëve të medieve për të cilin është folur aq shumë dhjetë vjet më parë? Si ka mundësi që lejojmë që dy mediet private kombëtare i kemi thjesht e vetëm biznese familjare të lidhura me qeverinë? Si ka mundësi që askush nuk kujtohet më tu thotë këtyre se frekuencat kombëtare janë pronë publike jo private, dhe nuk u janë dhënë për t'i keqpërdorur duke disinformuar e deformuar publikun, por për ta informuar sa më drejt atë.

Nuk ia vlen të zgjatem më me këto pyetje muti që janë bërë mullar prej kohësh. Le të shohim më mirë se çfarë po ndodh me mullarin në këto ditë të ftohta dimri

Agresiviteti i ri

.

Gjykoj se dekompozimi erëkeq i mullarit ka hyrë në një fazë të re. Kjo fazë ka një anë pozitive dhe një tjetër shumë negative. Ana pozitive ka të bëjë me lindjen e portaleve online që, sadokudo, sjellin ajër të ri që ndikon që receptorët e hundëve të qytetarëve të mos bukosen krejtësisht, por të arrijnë të ndjejnë erën e keqe. Gjithnjë e më shumë portalet po shërbejnë tashmë si pika referimi për një pjesë gjithnjë e më të madhe qytetarësh për të kuptuar degjenerimin e medieve tradicionale.

Por kjo anë pozitive është një ngushëllim i vogël përpara të keqes së madhe që po ndodh duke marrë parasysh se shumica e shqiptarëve ushqehen ende kryesisht me mullarin.

Vini re: si asnjëherë tjetër, që kur kanë lindur mediet private, po jetojmë një situatë mediaike ku thuajse të gjithë  pronarët kanë vendosur të bëjnë politika editoriale pro qeverisë. Ç'do të thotë kjo? Le ta analizojmë fenomenin pak më thellë. Disa i quajnë mediet tona private si shprehje e zhvillimit të kapitalizmit liberal. Mirëpo, ajo çka shohim, është bash e kundërta e tregut të lirë. Sepse ky bazohet mbi larminë e produkteve, larminë e konsumatorëve dhe shijeve si dhe konkurrencën me produktin më të mirë dhe më të lirë. Kurse mediet tona na del se duan të prodhojnë të gjitha një mall të vetëm: politika editoriale pro qeverisë, dhe, ç'është më e keqja, duke larguar profesionistë dhe duke i zëvendësuar ata me lakej apo deri me familjarë. Po ashtu, kjo vënie e medieve në shërbim të qeverisë bije ndesh me një parim themelor të liberalizmit: atë të pronës private si garant të mbrojtjes së lirisë së individit ndaj rrezikut që paraqet shteti kur mbijetesa e qytetarit varet vetëm prej tij. Sipas këtij parimi edhe bizneset edhe mediet private duhet të ishin mbrojtëse të lirisë veçanërisht në vende me të kaluar apo prirje autoritare. Kurse këtu po bëhen të gjitha me qeverinë.

Nuk do shumë mend për të kuptuar se sistemi që kemi ngritur sa më shumë kalon koha aq më shumë po merr tiparet e atit që e ka pjellë: regjimit të djeshëm që ishte kapitalizëm shtetëror (jo liberal) ku një tufë banditësh, duke vendosur monopolin e ekonomisë, media dhe politikës, u sollën si pronarë të vendit, duke e vënë gjithë popullin të punonte si argat për të. Në regjimin e sotëm, në thelb, po ndodh e njëjta gjë me trajtimin e pasurive të vendit dhe të njerëzve, Ndryshimet në egërsi, në metoda shfrytëzimi apo faktit se nomenklatura dje i kishte vilat shtetërore kurse kjo e sotmja i ka private janë dytësore përpara thelbit të ngjashmërisë. Edhe synimi për t'i dhënë të gjithë konsumatorëve të njëjtin mall mediatik rilindës mban erën e trushpëlarjes së atij regjimi ashtu sikurse edhe zëvendësimi i politikës me propagandë.

Siç e kam shprehur në një shkrim të paradokohshëm, me rilindësit kemi hyrë në fazën kur "pluralizmi oligarkik", që shërbente si maskë demokratike e sistemit, po degjeneron në fashizmin ekonomik. Me këtë kuptoj grumbullimin e të gjithë oligarkëve rreth një partie të vetme, që në vendimmarrje s'pyesim më as për opozitë dhe as për interesa të tjera përveç atyre të vetave dhe që si mjet kryesor sundimi kanë kontrollin e bukës së gojës së njerëzve. Ajo që po ndodh me mediet tradicionale të oligarkëve është prova më eksplicite e kësaj.

Pse po ndodh kjo dhe jo e kundërta, kalimi në më shumë demokraci? Është e gabuar të mendosh se kjo vjen thjesht nga ndryshimi midis Ramës dhe Berishës, me idenë se ky i dyti, po na del sot si më i hapur për të bashkëjetuar me mediet kundërshtare se sa i pari. Arsyet e kalojnë kulturën dhe sëmundjen e liderit narçizist të PS, që kërkon të thyejë edhe më të voglën pasqyrë që nuk ia nxjerr surratin ashtu siç e trukon ai.  Kjo nuk do të mund të bëhej kurrsesi faktor po të mos kombinohej me një sërë faktorësh të tjerë. Kombinohet me faktin se jo vetëm fytyra e Ramës, por edhe fytyra e qeverisjes së tij ka gjithnjë e më shumë nevojë për trukim për të mbuluar dështimin. Kombinohet edhe me krizën ekonomike që ka shtuar rivalitetin midis oligarkëve dhe ka bërë që peshqit e mëdhenj pranë qeverisë të hanë ata më të vegjlit. Kombinohet edhe me faktin se kjo krizë ka bërë të zhvillohet gjithnjë e më shumë ekonomia kriminale, e cila, për të lulëzuar, ka nevojë për bashkëpunim me pushtetin. Kombinohet po ashtu me faktin se populli tashmë e ka mësuar përmendësh këngën e opozitave që sapo vijnë në pushtet punojnë për të njëjtët oligarkë, pasi janë pjesë e sistemit, dhe sillet ftohtë ndaj saj duke i bërë oligarkët të mos kenë frikë nga rotacioni që i shtynte të paguanin të dy palët. Por mbi të gjitha kombinohet edhe me një faktor që mua më rezulton më dramatiku: ulja gjithnjë e më poshtë e nivelit arsimor dhe kulturor të njerëzve në përgjithësi që i bën të mos kenë zgjedhje dhe mendim të pavarur por t'i nënshtrohen më të forti e më të pasurit për një kothere.

Në këto kushte është  e lehtë t'i bësh mediet të funksionojnë si organet e shtypit në kohën e komunizmit kur edhe Zëri i Popullit, edhe Bashkimi, edhe Zëri i Rinisë, edhe TVSH, edhe, edhe bënin të gjitha politikën editoriale të partisë-shtet.

A mund të zgjasë shumë kjo gjendje dhe a mund të shkojmë edhe më keq? Gjykoj se katër vjet të tjera me këta banditë injorantë dhe të papërgjegjshëm në drejtim të politikës, ekonomisë dhe medieve të vendit janë të paparashikueshme përsa i përket shkallës se ku mund të arrijë fashizmi ekonomik i tyre. Nuk e di se mund të zgjasë kjo. Por e sigurt është se sa më shumë të zgjasë aq më shumë dëme do të bëjë, aq më me turp do të përfundojë dhe aq më e vështirë do të jetë kthesa për mirë. (Panorama, 18 janar 2017)

Tirana dhe merimanga e droguar

Dje pasdite, për të përshkuar me makinë rrugën  nga një pikë brenda Tiranës për në shtëpinë time, që rëndom e kam kryer për 10 -15 minuta, mu deshën 45 minuta. U gjenda në mes të një lumi makinash që ecte me shpejtësinë e breshkës. I shikoja shoferët dhe pasagjerët të strukur secili në makinën e tij duke thithur tym karburanti pafund me detyrim dhe përcaktim. Ishte mbrëmje dhe të gjithë mezi prisnin të mbërrinin në shtëpi të lodhur pas pune. Jam i bindur se, ashtu si unë, të gjithë turfullonin me vete për shkakun e kësaj pengese dhe stresi që u shtohet streseve dhe pengesave që shoqërojnë ditën e shqiptarëve në këtë vend ku duket se çdo hap i njërit është pengesë e tjetrit.

Të vinte të mendoje për një çast se gjithë ata njerëz, në atë lum makinash, sikur të bëheshin bashkë, të zbrisnin nga makinat e tyre mund të bënin çudira. Për shembull, mund t'i flaknin tej pengesat prej llamarine me të cilat ua kanë bllokuar rrethrrotullimin e qendrës pa i pyetur, për ta kthyer në një shesh pedonal absurd, e tu japin kështu një mësim këtyre maskarenjve që as nuk i provojnë këto mundime, sepse ua hapin rrugën me skorta arrogante e të dhunshme. Por jo. Në atë ecje prej breshke ndjehej edhe një nënshtrim i madh ndaj fatit. Ashtu si kanë duruar që maskarenjtë tua kthejnë qytetin nga këmbësorësh në qytet makinash duke ua bërë trotuaret vetëm gjysëm metri, tani u duhet të durojnë kur u thonë "nuk na rruhet për makinat tuaja, ecni më këmbë!" Më shumë se gjithçka tek shoferët ndjehej kujdesi se mos i gërvishtje makinën tjetrit - se atëherë do të bëhej nami, - se dihet se për një makinë të gërvishtur shqiptarët janë gati të ulërasin pa fund, paçka se mund të ecin me vite pa bërë zë në rrugë gjithë gropa, që ua bën copë makinat, apo në situata si kjo që po përshkruaj.  Në fakt, ecja me makinë ndaras nga njëri-tjetri në kushtet e ditës së mbrëmshme është ndoshta metafora më e goditur e ecjes së shqiptarit këta 25 vjet. Çdo shofer kujdeset vetëm që  t'i hapë rrugën ndonjë më të forti e se si t'ia hedhë ndonjë më të ngathëti që ka përpara, për ta kaluar, por kurrsesi për të ndërtuar rrugë ku të gjithë të ndjehen mirë e të respektuar. Secili ecën në trajektoren e vet absurde, dhe pa lidhje me tjetrin. Është ecja në rrjetën e merimangës së droguar.

Ç'është kjo merimanga e droguar dhe ç'lidhje ka me Tiranën? - do të pyesë lexuesi që ka parë titullin e këtij shkrim. Ja, po e shpjegoj. Më së pari dua të them se nuk është gjetje e imja. Diku e kam lexuar, apo ma kanë treguar, shumë kohë më parë dhe i kërkoj ndjesë autorit që nuk i kujtoj emrin. Më duket se është holandez apo gjerman.

Sipas autorit Tirana është projektuar nga urbanistët italianë mbi konceptin e rrjetës së merimangës. Në fakt, po ta shikosh planimetrinë e vjetër të Tiranës, ajo i shëmbëllen vërtet një rrjete merimange. Nga qendra, ku fillon rrjeta, dalin vertikalet më të trasha si rruga e Kavajës, rruga e Durrësit (të cilat janë projektuar që të dyja që të shohin simbolet e qytetit, Xhaminë e Et'hem Beut dhe Kullën e Sahatit), dy bulevardet, rruga e Dibrës, rruga midis Pallatit të Kulturës dhe Xhamisë,  të cilat, pastaj, përshkohen e lidhen  me tërthoret më të holla në formë unazash koncentrike, të cilat, nga ana e tyre, lidhen me kapilarët, rrugicat.

Sipas studiuesve rrjeta e merimangës e ndërtuar kështu ka racionalitetin e vet, sepse evolucioni i ka mësuar merimangës se kjo është mënyra më e shkurtër dhe më efikase për t'u ndërtuar një rrjetë duke nisur nga qendra e duke u zgjeruar. Mirëpo, çfarë kanë bërë shkencëtarët - gjithmonë sipas autorit holandez apo gjerman. Ata kanë marrë një merimangë dhe i kanë dhënë të marrë pak drogë. A e dini çfarë ka ndodhur? Merimanga nuk e ka humbur instinktin për të ndërtuar rrjetën, që është edhe mënyra e saj e mbijetesës, por, në vend të rrjetës racionale funksionale ka ndërtuar një rrjetë të çmendur, kaotike dhe jo funksionale.

Besoj se lexuesi, veçanërisht banorët e Tiranës, tani e kuptojnë se ku e kam fjalën. Tirana e projektuar sipas një urbanistike për të qenë, nga pikëpamja e sistemit rrugor, e ngjashme me rrjetën e merimangës, ka kaq kohë që ka rënë në duart e një merimange të droguar nga pushteti dhe nga paraja. Rezultatin e provon çdokush përveç merimangës që vazhdon të punojë e  droguar. Rrjeta është bërë e po bëhet gjithnjë e më kaotike, më e çmendur, e më jofunksionale.

Sigurisht kjo është një metaforë dhe si çdo metaforë ka edhe kufizimet e veta. Merimanga e droguar me një rrjetë të çmendur jo funksionale ngordh. Ose e ç’droguar fillon ndërton një rrjetë tjetër.  Po ne çfarë do të bëjmë kur shohim se kjo e jona nuk jeton dot pa drogë? Do të ngordhim së bashku me të apo do gjejmë rrugë për ta shpëtuar qytetin (dhe gjithë Shqipërinë) nga kthimi në një rrjet të çmendur dhe vrastar merrimangash të droguara? 

Postdemokracia italiane dhe parademokracia shqiptare

Kryeministri italian Mateo Renzi pësoi një humbje të rëndë në referendumin e 4 dhjetorit. Italianët i thanë “jo” ndryshimeve kushtetuese që propozonte qeveria e tij dhe kjo e detyroi atë të jepte dorëheqjen. Ishte një humbje e rëndë për Renzin, që është komentuar shumë edhe në Shqipëri, qoftë për arsyen se shqiptarët ndjehen më pranë Italisë se çdo vendi tjetër, qoftë për faktin se dy kryeministrat tanë kanë pasur marrëdhënie të afërta, ndoshta më të afërtat në historinë e marrëdhënieve të paraardhësve të tyre. Kjo ka bërë që një pjesë analistësh tek ne ta shohin humbjen e Renzit edhe si parathënie të humbjes së Ramës, i cili, sipas tyre, po i humbet një nga një udhëheqësit mbështetës të tij në Perëndim.

Po a është ky një parashikim i drejtë?

Për t’i dhënë përgjigje kësaj pyetjeje le të ndalemi në krahasimin midis Italisë së Renzit dhe Shqipërisë së Ramës, në  ngjashmëritë dhe diferencat midis tyre.

Nuk ka dyshim se nëse do të kërkojmë ngjashmëritë ato do t’i gjejmë si në tipologjinë e të dy liderëve (më së shumti), edhe në disa tipare të përbashkëta të sistemeve që vijnë nga fakti se Italia ka qenë veçanërisht model i Shqipërisë post komuniste.

Përsa i përket tipologjisë së dy liderëve do të theksoja disa ngjashmëri të dukshme, që nuk burojnë vetëm nga karakteret e dy personave në fjalë, por janë edhe reflektim i një modeli politikani të kohës.

Së pari, edhe Renzi edhe Rama akuzohen në vendet e tyre për personalizim të politikës, për prirje të theksuar për t’iu imponuar institucioneve.

Së dyti, që të dy akuzohen si politikanë me lidhje me ato që në Itali i quajnë “poteri forti” (pushtete të forta) apo më saktë si përfaqësues të interesave të tyre dhe, më në përgjithësi, të kastave të vendeve të tyre.

Së treti, edhe Renzi ashtu si Rama shquhen për prirjen për ta zëvendësuar politikën e aksioneve të mira me propagandë mediatike dhe akuzohen se kanë vënë në kontroll mediat kryesore (Renzi veçanërisht RAI-n çka ra në sy si asnjëherë tjetër gjatë kësaj fushate për referendumin.)

Përsa i përket sistemit politik ekonomik do të veçoja faktin se edhe Italia vuan nga partitokracia që pengon forcimin e shtetit të institucioneve, në favor të shteti të klientelave të partive, si dhe modelin Berlusconi të konfliktit të interesave për shkak të përqendrimit të pushteteve politike, ekonomike dhe mediatike në të njëjtat duar.

***

Shkaqet e humbjes së Renzit në 4 dhjetor janë komentuar në Itali nga shumë këndvështrime. Ka pasur nga ata që e konsideruan  referendumin më shumë social, sesa kushtetues, në kuptimin se “po”-ja dhe “jo”-ja ndau shtresat më në gjendje ekonomike dhe në moshë më të madhe, nga shtresat më të varfra dhe në moshë më të re. Ka pasur të tjerë që e kanë vënë theksin tek evroskepticizmi në rritje, i italianëve i lidhur edhe me problemin e ndalimit të emigracionit. Por të gjithë komentatorët, edhe mbështetësit e Renzit madje, vënë në dukje se “jo”-ja që triumfoi në 4 dhjetor ishte, mbi të gjitha, një shuplakë që italianët i dhanë arrogancës së një kryeministri që, nëpërmjet ndryshimeve kushtetuese, kërkonte të rriste fuqinë e tij e të partisë që drejton, duke dobësuar instrumentet mbrojtës të demokracisë që Italia ka ngritur pas dramës së fashizmit. Një tentativë të tillë, të propozuar në emër të qeverisshmërisë dhe semplifikimit, italianët ia refuzuan edhe Berlusconit në vitin 2006, po nëpërmjet një referendumi. Kësaj here, të majtë dhe të djathtë, evroskeptikë dhe evropianistë,  ish partizanë dhe pasardhës së Movimento Sociale-s,  sëbashku me konstitucionalistë dhe intelektualë të njohur krijuan frontin e “Jo”-së që fitoi me 60%, duke e çuar Renzin në shtëpi.

***

Pyetja që shtrohet, kur e ballafaqojmë këtë realitet italian me realitetin shqiptar, është: të ndodhur përballë një kryeministri që dukshëm po shfaq, madje në masë shumë më të ekzagjeruar, tiparet e arrogancës dhe personalizimit të Renzit, e që, po ashtu, ka prapa “pushtete të forta” shumë herë më agresive se në Itali, a do të mundnin shqiptarët, të frymëzuar edhe nga italianët, t’i jepnin një mësim kryeministrit Rama? Apo do të  vazhdojmë të zhytemi gjithnjë e më shumë në pasivitet dhe nënshtrim përballë arrogancës në rritje të Ramës dhe të “pushteteve të forta” që e mbështesin atë?

Personalisht, përtej ngjashmërive që përmenda, shoh ndryshime të mëdha midis dy realiteteve që nuk më lenë shumë vend për optimizëm.

Ndryshimi thelbësor qëndron në faktin se nëse Italia e Renzit sot mund të konsiderohet një “postdemokraci” - në kuptimin që i jep Colin Crouch kalimit të shumë vendeve perëndimore nga vendimmarrja e popullit në vendimmarrjen e “pushteteve të forta” - Shqipëria e Ramës është një parademokraci, që do të thotë se nuk e ka njohur ende demokracinë.

Nëse do të përdorja një metaforë, për të bërë dallimin midis postdemokracisë dhe parademokracisë, do të thoja se post demokracia nënkupton se më parë e ke provuar demokracinë, çka do të thotë se ke kaluar një sprovë/ethe antiautoritare që të ka krijuar një lloj imuniteti. Kurse parademokracia nënkupton se ky imunitet të mungon pasi sëmundja nuk të ka kaluar ende dhe mund të përkeqësohesh shumë lehtë.

Në fakt Shqipërisë nuk i mungon një përvojë e refuzimit të prirjeve autoritare. Ajo ka arritur të kryejë tre rotacione pushteti në këta 25 vjet ku, pa dyshim, ka ndikuar edhe refuzimi i prirjeve autoritare të liderëve të radhës e, më gjerë, prirja e partisë më të madhe për t’u bërë e vetmja parti-shtet. Por kaq nuk mjafton për të thënë se e kemi imunitetin që treguan italianët ndaj sëmundjes së autoritarizmit, i cili shfaqet sot në formën e një regjimi më soft, që nuk ushtron dhunë policore, por dhunën strukturore të sistemit - quaje po deshe mediatik, plutokratiko–oligarkik, i totalitarizmit të parasë. Ne jemi ende në fazën e arrogancës së pushtetit që synon ta verë poshtë përfundimisht parademokracinë shqiptare, pa na lënë ta krijojmë antikorpet imunitarë ndaj saj. Në një shkrim të disa viteve më parë sëmundjejen që s’na le të ndërtojmë demokracinë e kam krahasuar me sëmundjet autoimunitare si SIDA, viruset e të cilave prodhojnë trupa që vrasin antikorpet imunitar të organizmit. Këta antikorpe në demokraci duhet të jenë një gjyqësor vërtet i pavarur, një medie vërtet e pavarur, një shoqëri civile vërtet kundërpart i pushtetit e të tjera vlera si ato që tregoi se i ka në masën e duhur kritike postdemokracia italiane për të mos lejuar synime si ato të Renzit. Psh. në Italinë e sotme gjen një respekt për ligjin dhe opinionin publik që e bën të pamundur edhe ta imagjinosh se aty mund të ndodhin akte të tilla si ato që bën kryeministri ynë përditë kur u jep koncesione miqve apo sponsorëve të partisë së tij, apo kur shemb stadiume e prish sheshe pa bërë merak as që të respektojë ligjin, lëre pastaj opinionin. Në Itali gjen një ekonomi që, megjithë vështirësitë që ndesh, është shumë e larmishme dhe njëmijë herë më e pavarur nga shteti e nga krimi, duke i bërë njerëzit, kësisoj, shumë më të pavarur nga kërcënimet e taksidarëve, policëve e kriminelëve të tij. Por mbi të gjitha ndryshimin e gjen tek kultura dhe morali i njerëzve. Në Itali gjen pa numër njerëz që mendojnë me kokën e tyre dhe jo sipas liderit të radhës apo ambasadorit të radhës. Edhe Renzi shkoi në SHBA e mori mbështetjen e Obamës, kishte edhe mbështetjen e Merkelit, por 60% e italianëve nuk deshën t’ia dinin për këtë. Po ashtu, në sajë të një sistemi arsimor dhe edukativ që ka ende në krye njerëz seriozë dhe të përkushtuar dhe jo batakçinj e mashtrues  të paturp, në sajë të intelektualëve të shumtë që e përqeshin dhe përçmojnë servilizmin ndaj pushtetit, dija dhe vlerat intelektuale e shpirtërore të njerëzve në Itali vazhdojnë të kultivohen si në botën laike dhe në botën fetare duke bërë që njerëzit të kenë më shumë respekt për veten, prandaj dhe për tjetrin, më shumë solidaritet, ndjeshmëri ndaj ruajtjes së natyrës kundër agresionit të industrisë së përfitimit etj.. Është pikërisht ekzistenca e këtyre antikorpeve ndaj arrogancës ajo që i dha mësimin e duhur Renzit më 4 dhjetor.

Në Shqipëri njerëz si kryeministri dhe ata të pushteteve të forta rreth tij (që deri dje rrethonin kryeministrin paraardhës), ashtu si viruset e sëmundjeve autoimunitare, punojnë përditë për t’i mbytur antikorpet e pakët imunitare që ka prodhuar shoqëria parademokratike shqiptare. Prandaj sot mund të thuash se parademokracia në Shqipëri është e shtrirë përtokë. Edhe vetë fakti që njerëzit shpresojnë se kjo gjendje mund të ndryshojë duke e hequr një arrogant si Rama me ndihmën e Trump-it apo udhëheqësve evropianë që mund të zëvendësojnë Renzin apo Merkelin janë shenjë e sëmundjes. Më parë se të ndodhë kjo mund të ndodhë  që sëmundja të avancojë derisa të vrasë edhe viruset  e së keqes dhe gjithçka të fillojë nga e para. (Panorama, 13 dhjetor 2016)