Jemi apo jo më të lumtur se dje

Tema e shkrimit "Trashëgimia kulturore - kur mirëpasja shkatërron mirëqenien" (Panorama, 14 korrik) ka ngjallur reagime tek një numër lexuesish, që e kundërshtojnë thelbin e shkrimit, pasi kanë një prirje për të njohur gjithsesi zhvillimin i cili, sipas tyre, tek shqiptarët që dolën nga komunizmi, do të përqendrohej natyrshëm tek mirëpasja. Ndaj pyetjes: a janë shqiptarët gjithnjë e më të kënaqur nga jeta sot se në të kaluarën, ata përgjigjen “po” dhe gati nuk duan diskutime. Në fakt, diskutimi vjen e komplikohet edhe pasi e kaluara që merret si pikë referimi, për disa mbetet e kaluara komuniste, për të tjerë viti '97, të cilin një pjesë e quajnë "viti zero" dhe, kur ke parasysh këto dy momente, vështirë të thuash se sot shqiptarët ndjehen më keq. Ngulmoj gjithsesi se tema që kam prekur është e një rëndësie të madhe përtej krahasimeve me komunizmin apo vitin '97 dhe po ashtu përtej grindjeve të politikës (nëse ka krizë ekonomike apo jo e kush është fajtori), pasi ka të bëjë me prirjen për kah po shkon ekonomia jonë, me sistemin e vlerave që po kultivohen, me kulturën që po përcakton indin shoqëror të këtij vendi.
Atyre që ekzaltojnë progresin në krahasim me të kaluarën, duke përmendur infrastrukturën rrugore më të mirë apo strehimin e të tjera si këto që, tek e fundit, futen tek rritja e GDP për kokë, u kujtoj se matja me të kaluarën është edhe ajo komplekse dhe nuk mund të thuash se gjithmonë ka pasur një lloj zhvillimi që, edhe kur ka qenë i ngadaltë dhe plot vështirësi, ka qenë prapseprap hap përpara. Ja psh. në kohën e Hoxhës kishte një pikë referimi vitit 1939 dhe matej progresi në prodhime bujqësore e industriale e në numër shkollash e spitalesh, në krahasim me këtë vit, por, nga ana tjetër, njerëzit jetonin në një sistem që i bënte të ndjeheshin gjithnjë e më keq. Po ashtu, krahasimet nuk bëhen vetëm me të kaluarën, por edhe me pritshmërinë, edhe me gjykimin që kemi se ku po shkojmë a jemi pra në një rrugë premtuese, apo jemi futur në një tunel që bëhet gjithnjë e më i errët? Gjithsesi, çfarë kam dashur të shtroj është propozimi që të fillojmë edhe ne ta shohim me sy kritik idenë tejet të përhapur e me të cilën manipulohet shumë, se mirëpasja është baraz me mirëqenien pasi edhe në botën që kemi si pikë referimi vërehet se mirëpasja ka shkatërruar shumëçka nga ajo që quhet mirëqenie, kurse tek ne pasojat e këtij fenomeni janë dukshëm më katastrofike dhe jo vetëm përsa i përket trashëgimisë kulturore.
Në fakt shkencat sociale, por edhe ato ekonomike, ka kohë që merren me atë që mund të quhet lumturia e njeriut. Libri që kam përmendur në shkrimin paraardhës "Manifesto per la felicita. Come passare dalla societa del ben-avere a quella del ben-esere" (Manifest për lumturinë. Si të kalojmë nga shoqëria e mirë - pasjes në atë të mirë - qenies" (Stefano Bartolini, Donzeli Editore, Roma 2010) bazohet kryesisht mbi studime të realitetit amerikan. Përsa i përket lumturisë së amerikanëve, autori thekson katër faktorë të rëndësishëm që përcaktojnë të qenurit më i lumtur, apo më pak i lumtur. I pari është rritja e mirëpasjes - e cila në SHBA gjatë dekadave të fundit ka qenë në rritje. Po të tjerët, cilat janë? Vijon faktori që në shkrimin para këtij e kam quajtur "e mira relacionale", që bën pjesë në një koncept më të gjerë, që në shkencat shoqërore quhet "kapitali shoqëror" që janë lidhjet jo ekonomike të njeriut. E duket se në SHBA, në dekadat e fundit kurba e këtij faktori të lumturisë ka rënë. Së dyti, një faktor i rëndësishëm, edhe ai pjesë e kapitalit shoqëror, është besimi në institucionet. Edhe kurba e këtij faktori është në rënie tridhjetë vitet e fundit në SHBA. Besimi në institucione të tilla si Qeveria, Parlamenti, shtypi, televizioni, Kisha, shkolla, shkenca, mjekësia bankat, ndërmarrjet e mëdha, ka rënë. Ka mbetur po në të njëjtin nivel besimi në Gjykatën e Lartë dhe është rritur ai në forcat e ushtrisë. Së treti, është në rënie edhe kurba e atij faktori që quhet "krahasimi i gjendjes shoqërore": krahasimi me një grup të caktuar njerëzish që amerikani i mesëm i respekton dhe të cilëve synon t'u ngjasë. Këta persona, që quhen grupe referimi, përcaktojnë standardin e konsumit që amerikani aspiron të ketë dhe që, në një farë mënyre, konsiderohet si një nevojë. Edhe në këtë aspekt, amerikani ndjehet më pak i lumtur se më parë sepse polarizimi në shoqërinë amerikane ka ardhur në rritje. Pra, edhe nëse ka më shumë se dje, atij i duket se ka më pak sepse ata me të cilët ai krahasohet kanë më shumë.
Kur flitet për të mirat që masin këto tre kurba, studiuesit prej kohësh kanë tentuar të kalkulojnë edhe në terma monetare, vlerën e disa faktorëve që e bëjnë jetën më të lumtur apo më pak të lumtur. Për shembull, të jetuarit në një ambient ku tjetri/fqinji perceptohet si i ndershëm e solidar, apo i pandershëm dhe josolidar, bën një diferencë jo të vogël. Ata që jetojnë në një ambient ku ndjehen të rrethuar me njerëz/fqinj të ndershëm dhe solidarë janë më të lumtur sesa ata që jetojnë në një ambient të kundërt me këtë. Dhe për të arritur nivelin e lumturisë së të parëve, këtyre të dytëve u duhet të shpenzojnë më shumë. Kur ke fqinj të ndershëm, nuk ke nevojë të vesh kamera survejimi apo të ngresh mure a ku di unë, apo edhe të ndërrosh shtëpi. Kur ke fqinj solidarë psh. mund t'ua lesh fëmijën atyre pa merak e të bësh diçka tjetër, kurse kur nuk ke të tillë duhet të paguash baby siter. E njëjta gjë, kur je sipërmarrës në një ndërmarrje me punëtorë të cilëve u beson apo jo. E pra ekonomistët e lumturisë kanë kalkuluar se një amerikani të mesëm, që jeton në një vend ku nuk ndjehet i rrethuar me njerëz të ndershëm dhe solidarë, i duhet të shpenzojë (mesatarisht) disa dhjetëra mijë dollarë më shumë në vit, për të arritur nivelin e lumturisë së atij që jeton në një ambient me njerëz të ndershëm dhe solidarë. Po kështu edhe pasja ose mospasja relacione të mira familjare, shoqërore krijon diferenca në koston e jetës.
Rezultantja e kurbave të sipërpërmendura tregon që amerikani ndjehet më pak i lumtur se tridhjetë vjet më parë. Pra, rritja e kurbës së GDP për kokë, nuk ka krijuar më shumë lumturi, por më pak, mu pasi ajo është e lidhur me shkatërrimin e atyre të mirave që pasqyrojnë kurbat e tjera, që janë të rëndësishme për perceptimin e mirëqenies dhe, çka është më e keqja, sipas studimeve del se, në një rreth vicioz, këto mungesa stimulojnë, si nevojë kompensimi, rritje të mëtejshme të GDP dhe kjo rritje thellon këto mungesa.
Shpresoj se nuk e lodha lexuesin me këto të dhëna që i referohen një realiteti tjetër, por gjykoj se ato janë edhe universale dhe madje shumë të prekshme, kur analizojmë realitetin shqiptar. Aq më tepër po të kemi parasysh se prirja për t'iu referuar modelit amerikan, si më të përsosurit, është shumë e fortë tek ne.
Besoj se të gjithë jemi dakord se kurba e mirëpasjes, pra e GDP për kokë, është ngjitur lart në Shqipëri, edhe pse sipas meje në sajë të një ekonomie të paqëndrueshme dhe shpesh kriminale - çka duhet llogaritur mirë. Por nëse flasim për atë që mund t'i quanim kurba e të mirave relacionale, ajo e besimit në institucionet, ajo e perceptimit që kemi për veten, kur bëjmë krahasimin me ata që quhen pika referimi, apo edhe ajo e besimit se jemi të rrethuar me njerëz të ndershëm e solidarë apo jo, besoj se janë kokëposhtë dhe rezultantja e të gjithave, sipas meje, del kokëposhtë. Sigurisht dikush do të ngrejë pyetjen se ku do ta nisim pikën e fillimit të kurbave, duke bërë vërejtjen se po të marrim si pikë referimi kohën e Hoxhës, kur besimi në institucionet psh. ishte zero, ku marrëdhëniet midis njerëzve ishin të helmuara nga frika dhe një mosbesim i thellë i kallur nga Sigurimi etj. kurbat gjithsesi janë në ngjitje. Edhe unë besoj se është kështu, ndonëse një studim i detajuar mund të nxirrte të dhëna edhe kontradiktore, sikur të merreshin në analizë disa aspekte si psh. ato të marrëdhënieve shoqërore midis njerëzve të thjeshtë, që ndoshta nuk kanë qenë kaq të helmuara sa sot, të një lloj barazie që ekzistonte midis tyre, faktin se disa institucione si shkolla apo mjekësia ndoshta gëzonin më shumë besim se sot, se shumë gjëra që asokohe i kishim gratis, që nga ajri i pastër dhe uji i rrjedhshëm i pijshëm e deri te fushat e sportit, sot duhen blerë me para apo duke llogaritur edhe faktin se numri i të vdekurve nga shkaqe jo natyrore dmth. të tilla si mbytjet në kalimin e detit për të emigruar, ato nga shpërthimi i piramidave në vitin 1997, nga kriminaliteti është shumë herë më i madh sesa vdekje të tilla në regjimin diktatorial duke përfshirë edhe pushkatimet. Megjithatë, them se vlen të marrim si pikë referimi, jo komunizmin, por momentin kur u ndërrua regjimi, ato vite të para pas 90-tës me një fjalë. Po të ndjekim ecurinë e kurbave të sipërpërmendura, ç'prej asaj kohe përveç asaj të GDP për kokë të tjerat i shoh në rënie dhe ç'është më e keqja, sipas meje, prirja është edhe për më teposhtë. Kurbën e së mirës relacionale e shoh të komprometuar rëndë. Sot vështirë të gjesh jetë sociale të shëndoshë, qoftë edhe miqësira të shëndosha e të sinqerta. Shumëkushi mund të ketë sot shtëpira të bukura e të shtrenjta, por ka pak, në mos aspak, miq të sinqertë për t'i ftuar në to, qoftë edhe për arsyen se pasuria sot mbahet e fshehur pasi nuk deklarohet dot se si është vënë. Përsa i përket kurbës së besimit në institucionet besoj se është e tepërt të flasim: Qeveria, Parlamenti, maxhoranca, opozita, Presidenti, gjykatat, policia, ndërmarrjet e mëdha, shtypi, televizioni, shkolla, shkenca, mjekësia, nuk di se cili është sadopak më i besuar se tjetri. Korrupsioni kapilar ka prishur çdo besim. Le pastaj nëse i kthehemi atyre që i quajtëm grupe referimi, me të cilët shqiptari i mesëm kërkon të krahasohet për t'u bërë si ata sepse i sheh në gazeta, televizione, në revista vipash, apo majë vilash apo makinash, që janë edhe ato status simbol. Këtu tabloja është mëse depresive sepse të pasuruarit në Shqipëri brenda njëzet vjetësh ia kalojën në pasuri edhe atyre që në Perëndim janë pasuruar me breza. Por bëhet edhe më depresive, pasi shqiptarit që kërkon të krahasohet me ta i del se, në më të shumtën e rasteve, pasurimi i tyre nuk i ka sjellë ndonjë dobi shoqërisë pra edhe atij por buron, o nga lidhjet korruptive me institucionet tek të cilët ai duhet të ketë besim, o nga aktivitete të tjera edhe më kriminale e se, për të nuk ka shans të bëhet si ata, përveçse duke humbur ndershmërinë. Dhe krahasimi bëhet i rëndë, pasi shkon deri te fëmijët sepse fëmijët e këtyre modeleve shkojnë në shkolla të mira, ngasin makina të shtrenjta, shkojnë me pushime jashtë shtetit etj. Ndërkaq, përsa i përket gjetjes së hapësirave ku të ndjehet i rrethuar me njerëz të ndershëm dhe solidarë, ky është një luks prej të cilit shqiptari duket se ka hequr dorë me kohë. Maksimumi që kërkon është të kenë afër njerëz që s'i bien në qafë ditë përditë. Por edhe kjo është e pamundur sepse i gjithë ambienti ku ndërtohen marrëdhëniet midis njerëzve, qoftë ai i kohës së lirë, qoftë ai i punës, është ndërtuar në mënyrë të tillë që çdokush, për të hapur rrugën e tij, duhet t'i bjerë në qafë tjetrit/fqinjit/kolegut. Mungesa e respektit për tjetrin është normë mbijetese në Shqipërinë e ditëve të sotme. Nuk po zgjatem më shembuj e ilustrime sepse jam i bindur që këtë aspekt shqiptarët e kuptojnë mirë. Meqenëse jemi në verë, po ju kujtoj ata dasmorët që s'e kanë për gjë t'i prishin qetësinë një lagjeje të tërë me festën e tyre muzikore, apo ata pronarët e diskove në natyrë të hapur, që shkatërrojnë me decibelët e tyre, pa iu bërë syri tërr, kilometra të tëra katrorë gjumë.
Ky shkrim nuk bazohet në të dhënat e ndonjë instituti kërkimor i shkencave sociale apo ekonomike në Shqipëri dhe prandaj nuk ka pretendimin se po thotë, lidhur me palumturinë e shqiptarëve, gjëra të vërtetuara edhe nga kërkime shkencore në terren. Do të ishte mirë të fillonim të kishim edhe të tillë. Ai mund të ketë pasaktësitë e veta që vijnë nga mungesa e këtyre të dhënave, por edhe nga thjeshtëzimi teorik, edhe nga moscekja e mjaft faktorëve të tjerë që ndikojnë në të ndjerët e njeriut më pak a më shumë i lumtur. Por ai tenton t'i japë përgjigje, sigurisht jo shteruese, një perceptimi që e shoh mjaft të përhapur në një kategori jo të vogël njerëzish, që ndonëse kanë më shumë se dje, janë më të palumtur se dje, e të ngacmojë imagjinatën (përtej luftërave politike) për të ndryshuar diçka në vizionin tonë për zhvillimin si mirëqenie. (Panorama, 21 korrik 2010)

Trashëgimia kulturore - kur mirëpasja shkatërron mirëqënien*

Këto ditë po lexoj një libër, nëntitulli i të cilit është: "si të kalojmë nga shoqëria e mirëpasjes, në atë të mirëqënies". Janë dy terma këta (mirëpasja dhe mirëqënia) që sot përdoren shpesh nga ata ekonomistë perëndimorë (ekonomistët e lumturisë i quajnë një pjesë syresh) që prej kohësh kanë ngritur çështjen se rritja e prodhimit, rritja e pasjes, nuk do të thotë automatikisht rritje e mirëqenies dhe e lumturisë, se kurba e asaj që quhet kurba e zhvillimit, e matur me prodhimin bruto (GDP) që, së paku deri tani, ka qenë në rritje dhe kurba e cilësisë së jetës nuk përkojnë; nëse në fillim kjo e dyta është ngjitur së bashku me të parën, tashmë, ndërsa GDP ka vazhduar e vazhdon të rritet cilësia e jetës ka filluar të bjerë. Dhe kjo matet jo vetëm me shkatërrimin që i ka bërë natyrës i ashtuquajturi zhvillim i mbiquajtur "i paqëndrueshëm", në armiqësi me ekosistemin, apo me polarizimin që ka krijuar ky lloj zhvillimi, por edhe me përjetimin subjektiv të individit perëndimor. Ka kohë që studimet në këtë fushë tregojnë se mirëpasja individuale gjithnjë e më shumë po bëhet instrument kompensimi i keqqënies shpirtërore të individit perëndimor. Njerëzit kërkojnë të kenë sa më shumë pasi u mungon gjithnjë e më shumë ajo që këta ekonomistë e quajnë "e mira relacionale", me fjalë të tjera e mira që buron nga dimensioni shoqëror i qenies njerëzore, Dhe kjo keqqënie në rritje dhe nevoja e kompensimit të saj, në një rreth vicioz, rrisin konsumizmin. Ne blejmë më shumë sende që të kompensojmë të mirën relacionale të munguar, pa arritur ta kompensojmë atë sepse këta sende nuk kanë shpirt, nuk na japin dot shpirtëroren që na mungon. Tema nuk është e re, ka shkruar Eric Fromi, një libër shumë të bukur lidhur me këtë: "To have or to be" (Të kesh apo të jesh).

Shoqëria jonë mund të shërbente si shembulli më grotesk i një vendi ku mirëpasja individuale është identifikuar me mirëqenien shpirtërore, ku prirja e individit shqiptar për të pasur sa më shumë për vete dhe shtëpinë e tij të vogël ka shkaktuar pasoja katastrofike në shtëpinë e tij të madhe, atje ku dhe zhvillohet ajo që ekonomistët e lumturisë e quajnë "e mira relacionale".

Gjykoj se fati i trashëgimisë kulturore është ilustrimi më domethënës i kësaj që thashë më lart. Nuk ka dyshim se trashëgimia kulturore është një nga burimet e asaj që e quajta e mira relacionale, e mira shpirtërore e njeriut. Muzeumet, qendrat e sheshet historike të qyteteve, kishat, xhamijat, por edhe shtëpitë private që kanë një histori edhe peisazhet apo parqet natyrore, edhe ajo që quhet trashëgimia kulturore e luajtshme, siç është trashëgimia muzikore etj., bëjnë pjesë në atë të përbashkët që prodhon të mira relacionale. "Çfarë është e shenjta?" - pyet Gëtja. "Ajo që bashkon shumë shpirtra", - përgjigjet. Trashëgimisë kulturore i shkon shumë ky përkufizim i së shenjtës.

Sot nuk ka më kurrkush dyshim se çfarë ka ndodhur ndaj kësaj të shenjte në Shqipërinë tonë është një masakër e vërtetë. Trashëgimia në të gjitha format e saj, të lëvizshme dhe të palëvizshme, është sulmuar me babëzinë përdhosëse të njeriut të ri të kapitalizmit shqiptar, që kujton se i mjafton të ketë mirëpasjen e tij private, që të jetë i lumtur.

Kur shtrohet pyetja se çfarë mund të bëjmë për të shpëtuar çfarë ka mbetur pa u shkatërruar, ne ballafaqohemi me mendimin se kjo është një punë kulture të mangët: këta janë shqiptarët, se, po të ishin shqiptarët të tjerë, nuk do të bëhej kjo masakër. Unë gjykoj se nuk është tamam kështu. Ndaj pyetjes: a kemi pasur ne një vetëdije për vlerat e trashëgimisë sonë kulturore, do të jepja një përgjigje kontradiktore. Do të thosha, edhe "po" edhe "jo". Për të argumentuar këtë, dua të sjell ndërmend se para dhjetë vjetësh, kur unë dhe Artan Shreli kemi shkruar librin që u përmend këtu, "Trashëgimia kulturore shqiptare në rrezik" kryetari i Bashkisë së Tiranës, Edi Rama, i fitoi zgjedhjet e para duke pasur në qendër të parrullave të fushatës së tij "kthimin në identitet". Kam gjithashtu parasysh edhe se në atë fushatë elektorale, kundërshtari i tij, kandidati i Partisë Demokratike, Besnik Mustafai, kishte në program ruajtjen e shtëpive të vjetra të Tiranës. A do ta kishin këta kaq të rëndësishme frymën e ruajtjes së trashëgimisë në fushatën e tyre, sikur tiranasit të ishin të pandjeshëm. Them se jo. Le të kujtojmë edhe se, kur filloi të duket sheshit ajo që quhet masakra urbane në Tiranë, Sali Berisha, atëherë në opozitë, filloi të fliste për vlerat kulturore, deri shtëpitë me qerpiç që duheshin ruajtur, çka e harroi shumë shpejt kur mori pushtetin. Prandaj them: po, ka pasur, një vetëdije për këtë trashëgimi, se përndryshe nuk do të përdoreshin këto argumente në fushata elektorale. A ka qenë kjo e mjaftueshme? Jo. Gjykoj se dëshira për mirëpasje materiale ka qenë shumë më e fortë sesa ajo për mirëqenie kulturore e shpirtërore te shqiptarët, sa për shkak të varfërisë materiale që u la komunizmi aq edhe të izolimit. Megjithatë, problemi sipas meje mund të shtrohet më drejt kështu: pse në vend të "po"-së triumfoi "jo"-ja dhe pse sot e kësaj dite, në vend që të rritet "po"-ja, po rritet "jo"-ja për të ardhur pastaj tek çështja se si të ndalojmë rritjen e mëtejshme të saj. Për të gjetur përgjigjen, duhet të ndalemi e të flasim për rolin negativ dhe përgjegjësinë e institucioneve në këtë rritje të "jo"së. Shkaku kryesor i shkatërrimit të trashëgimisë kulturore, sipas meje, nuk është mosvetëdija, por stimulimi dhe inkurajimi dhe manipulimi nga institucionet i pjesës më të keqe të vetëdijes së njerëzve. Kanë qenë institucionet që në vend se të zhvillojnë këtë vetëdije e të mbrojnë shpirtëroren që përfaqëson trashëgimia kulturore i vunë kazmën asaj e bashkë me këtë ulën edhe më nivelin e kësaj vetëdije. Dhe kjo u bë nëpërmjet kapjes së tyre nga një kategori, që ishte një pakicë e gatshme të shkatërronte çdo gjë për hir të fitimit, mirëpasjes individuale. Një pjesë e kësaj kategorie u vu direkt në krye të institucioneve, të tjerë i kapën ata indirekt nëpërmjet forcës së parasë së bardhë dhe të zezë, por ku, sipas gjykimit tim, ka dominuar paraja e zezë e ekonomisë kriminale.

Pazolini, në vitet '50, duke paralajmëruar për rrezikun e shkatërrimit të trashëgimisë kulturore italiane, nga bashkëkombasit e tij, injorantë e në kulmin e kultit të modernitetit të atyre viteve thoshte: kemi vetëm një shpëtim, varfërinë, pasi gjykonte se, me atë gjendje të italianëve dhe institucioneve të tyre, po të kishin para, ata do të shkatërronin shumëçka. Fjalët e tij sot konsiderohen profetike për vetë Perëndimin, në kuptimin e pasojave që ka shkaktuar përsa i përket trashëgimisë kulturore dhe asaj natyrore, me homologimin që ka prodhuar, moderniteti kapitalist, shoqëria e konsumit. Dhe ne s'kemi të krahasuar me Italinë. Kur ke parasysh se sa para e zezë e prodhuar nga ekonomia kriminale mafioze është derdhur në Shqipëri, për të shkatërruar dhe jo për të ndërtuar këtë vend, mund të thuash pa frikë se vendi ku profecia e Pazolinit është manifestuar në mënyrën më tragjike, është Shqipëria. Dhe për fat të keq procesi s'ka mbaruar. Të kap tmerri kur dëgjon se do të hapen rrugë se në vend të mirëqenies ato sjellin shkatërrim. Kur dëgjoja për zgjerimin e rrugës në Jug, më kapte tmerri sepse përfytyroja shkatërrimin që do t'i sillte vendit ai që na e shesin si zhvillim i turizmit. Me mbarimin e saj ju siguroj se bukuria e fshatrave të Jugut, sëbashku me vlerën e tyre kulturore e turistike, do të varroset nga çimentoja e betoni i ri që do të ngrenë rrotull këtyre perlave, por edhe brenda tyre edhe në peizazhin e virgjër të ruajtur deri më sot pasunarët e rinj me të ashtuquajturit fshatrat dhe hotelet e tyre turistike. Ja, sapo mësuam se vazhdimi i kësaj rruge në formën e një autostrade do të shkatërrojë edhe Parkun e Butrintit. Para disa ditësh bëra një udhëtim në të ashtuquajturën autostrada e Kombit. Ajo është një ilustrim, për mua, se si ideja e zhvillimit shkatërron mirëqenien e njerëzve ku kalon ky zhvillim. U tmerrova nga pandjeshmëria që është treguar ndaj shkatërrimit të peizazhit e të fshatrave anës saj. Male të tëra të gërryera që të kujtojnë peizazhin marsian, pa llogaritur pastaj se sa shtëpi e kulla të vjetra kanë përfunduar nën trasenë e saj e sa të tjera dukeshin të pikërruara në bukurinë e tyre përpara stërmadhësisë së saj homologuese. Dhe e keqja është se numri i atyre që kanë një lloj vetëdije për këtë problematikë bëhet gjithnjë e më i vogël, në krahasim me ata që i gëzohen këtij çimentifikimi e homologimi mu për shkak të triumfit të kulturës që promovojnë institucionet që marrin vendimet që këto bëma të kryhen.

Kështu, kur na lind nevoja të përcaktojmë nëse është vetëdija e kultura e dobët që na pjell të keqen që materializohet nëpërmjet institucioneve vendimmarrëse apo është kjo e keqe institucionale që gjeneron këtë vetëdije e kulturë të dobët vijmë, sipas meje, në një rreth vicioz. Është i njëjti rreth vicioz që përjetojmë edhe kur shtrojmë çështjen e mungesës së moralit në krejt sjelljen tonë në përgjithësi. Ne e dimë se nuk duhet të vjedhim se nuk duhet të bëjmë korrupsion, se nuk duhet të japim e marrim ryshfet e megjithatë e bëjmë. Nuk është thjesht çështje vetëdije kjo, por sepse kemi krijuar një sistem ku nuk jeton dot pa vjedhur, pa bërë korrupsion dhe ky sistem, pastaj, në rreth vicioz, krijon një bjerrje edhe më të madhe të vetëdijes e të moralit.

Megjithatë, vlera e kësaj tryeze organizuar nga Lamja nuk do të qëndronte aq në analizën pse erdhëm deri këtu sesa në atë se ç'mund të bëjmë për të shpëtuar, ç'mund të ketë mbetur e që mund të shpëtohet. Personalisht ndjehem në këtë takim si një ushtar i dorëzuar. Para dhjetë vjetësh, kur bëja luftë me Kryetarin e Bashkisë së Tiranës për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore të Tiranës, Lamja shkroi një shkrim ku më krahasonte me atë ushtarin japonez që jetonte në xhungël dhe nuk e dinte se Lufta e Dytë kishte mbaruar dhe bënte pyetjen se ku do ta gjenin gjeneralin që t'i thoshte ushtar Lubonjës të dorëzohej. Në fakt kishte të drejtë. Lufta kishte mbaruar: e kishin fituar ushtria e mirëpasjes. Fakti që këtu nuk kanë ardhur institucionet është shenjë se ne nuk llogaritemi më si zëra në kapitull. Edhe kjo është shenjë e degradimit të vetëdijes.

Megjithatë, mendoj se ia vlen të luftohet edhe si i dorëzuar, qoftë edhe për të shpëtuar një pemë të vetme apo një shtëpi të vjetër të vetme. Fati që janë mbledhur aq njerëz këtu tregon se puna ka arritur atje ku s'mban më, se ata që pandehin se kanë fituar luftën ndoshta po vetëdijësohen se kanë fituar vetëm një betejë si të Pirros.

Gjykimi im lidhur me atë çka mund të bëjmë synon të përqendrohet tek institucionet. Pra, sipas meje, duke pasur parasysh atë që thashë më lart, duhet tentuar të ndryshohet diçka në mënyrë të atillë që të goditet rrethi vicioz i institucioneve të mbrapshta që prodhojnë kulturë të mbrapshtë dhe anasjelltas, që institucionet, pra, të mos sillen vetëm si pasqyrë e pjesës më të pandërgjegjshme të kësaj shoqërie. Propozimi që u hodh këtu, që të bëhemi palë akuzuese si shoqëri civile në ndonjë gjyq, për të mbrojtur nuk di se cilin objekt të trashëgimisë kulturore në rrezik do të ishte gjëja më e mirë që do të mund të bëhej për të rritur presionin mbi këta institucione, që ata të pasqyrojnë edhe shqetësimin tonë. Do të ishte një shembull frymëzues e inkurajues. Problemi që shoh është se me hapin e parë që do të hidhet, do të lindë përçarja: pse këta zgjodhën këtë apo atë objekt, sepse duan t'i shërbejnë Berishës apo Ramën? Kështu do të ndodhë, siç ka ndodhur që shumë individë ndryshe flasin kur janë shoqëri civile e ndryshe kur marrin pushtet. Kjo tregon se sa e rëndësishme është që shoqëria civile të mos jetë pjesë e pushtetit, të mos blihet nga pushteti, qendror apo lokal, siç ka ndodhur fatkeqësisht tek ne. Por besoj se, megjithatë, mund të gjenden raste apo të zgjidhen objekte që të na bashkojnë përtej interesave të lidhura me njërën apo tjetrën forcë politike. Jo më larg se njëqind metra në vijë të drejtë prej këtu,ku jemi mbledhur, ndodhet një nga të vetmet monumente që mund t'i tregosh ende me krenari si bukuri të këtij qytetit, Sarajet e Toptanasve, për mua më e bukura ndërtesë në mënyrë absolute e Tiranës. Ajo edhe është edhe nuk është monument kulture. Ose më saktë në letër është monument kulture, kurse në realitet është monument i injorancës së institucioneve tona sepse, po të hysh brenda, do të shohësh se ajo po rrënohet dita-ditës. Thuhet se institucionet shtetërore i pengon privatizimi, sepse ajo tashmë i është thyer pronarëve. Por, kur ke parasysh se sa pallate janë ndërtuar në këtë kryeqytet, jam i bindur se vetëm me një pjesëz shumë të vockël të taksave të marra prej tyre do të mund të ishte blerë nga shteti kjo ndërtesë e të bëhej një muze etnografie a i historisë së Tiranës, a ku di unë. Për mua ajo është lënë ashtu në degradim, pasi institucionet po punojnë që ta pushtojë ushtria e mirëpasësve për të na ndërtuar ndonjë monstër tjetër si këto që ka ndërtuar e po ndërton rreth e rrotull saj. A mund të bëjmë gjë për ta shpëtuar atë?

Dy fjalë edhe për ligjin që po hartohet mbi trashëgiminë për të cilin, nga sa kuptoj, askujt prej nesh, si përfaqësues të shoqërisë civile dhe si njerëz që kemi shfaqur interes e shqetësim publik për trashëgiminë kulturore, nuk i është marrë ndonjë mendim. Për mua edhe kjo është provë se janë institucionet që e promovojnë të keqen. Ligji i ri thuhet se do ta centralizojë vendimmarrjen lidhur me trashëgiminë kulturore. Kjo ngre çështjen e debatuar e të debatueshme centralizim - decentralizim. Për mua të dyja kanë të mirën e vet, ashtu sikurse rrezikun e vet. Varet nga konteksti. Centralizimi të krijon përshtypjen se nëpërmjet tij mund të mbrohet më mirë trashëgimia, pasi nëpër rrethe feudalët e vegjël injorantë mund të bëjnë kërdinë në mungesë të kontrollit nga lart, siç dhe ka ndodhur. Por, centralizimi mund të ketë edhe të këqija të mëdha: së pari, se po u vu një idiot apo i korruptuar në krye të institucionit qendror, ky mund të bëjë hatanë në shkallë kombëtare. Së dyti, sepse është antidemokratik sepse nuk kultivon përgjegjësinë e njerëzve në terren, të cilët, po ashtu, mund të jenë edhe më të ndjeshëm e më të kujdesshëm ndaj pasurive të tyre lokale. Në kontekstin ku ndodhemi sot vë re se maxhoranca po ka një prirje centralizuese, në funksion të forcimit të pushtetit të vet, që kam frikë se do të politizonte edhe trashëgiminë kulturore me pasoja të rënda edhe për këtë. Prandaj jam më shumë për një decentralizim, të cilit nuk do t'i mungonin mekanizmat kontrollues nga qendra përsa i përket zbatimit të ligjit e ruajtjes së atyre vlerave të trashëgimisë për nevojën e regjistrimit e klasifikimit të të cilave në nivel kombëtar, u fol me të drejtë në këtë takim.

A do të na pyesë kush edhe për këtë ligji. Kam frikë se jo apo se do të ndodhë siç ka ndodhur: individë të shoqërisë civile nuk thirren për oponencë, por si gjethe fiku për të mbuluar të keqen. Megjithatë le ta forcojmë edhe ca projekt promemorien që ka hartuar Lamja, duke e bërë sa më denoncuese dhe le t'ua nisim sa më parë institucioneve. (Panorama, 14 korrik 2010)

*Tekst i ndërtuar mbi fjalën e mbajtur në tryezën "Trashëgimia kulturore e rrezikuar", si dhe diskutimet e bisedat gjatë e pas saj (5 korrik, 2010).

Autostrada Rrëshen - Mars - Kalimash

Do të pyesë lexuesi pse ky titull; ç'punë ka Marsi në këtë itinerar?  

Më në fund mu dha rasti të kaloj nëpër autostradën e famshme aq të përfolur dhe më erdhi natyrshëm ky asociacion, që pastaj, sa më shumë e mendoja, aq më i goditur më dukej.  Më erdhi nëpërmend Marsi sepse në shumë segmente të kësaj autostrade pata ndjesinë se nuk po udhëtoja në Tokën tonë, por nëpër truallin e planetit Mars, ku s'ka as gjelbërim, as pemë, as bar, por një peizazh pa jetë, vetëm me gurë minerarë apo vullkanikë në ngjyra të çuditshme. Kjo për shkak të shkatërrimit katastrofik ekologjik që ka shkaktuar ajo autostradë. Udhëtimi im zgjati deri në Fan dhe, e përsëris: ishte tronditës numri i maleve të zhveshur që më panë sytë, ku në vend të pishave dhe barit dhe bimësisë që ka ekzistuar aty, tani syri të shihte një shkreti/shëmtirë ku natyra dhe peizazhi janë vrarë në kuptimin më mizor të fjalës. E di që shumica do të qeshin me këtë vërejtje dhe do të më flasin për cilësinë e asfaltit e shpejtësinë me të cilën arrihet Kukësi. E di që një pjesë, janë edhe të sinqertë kur të flasin me entuziazëm për këtë autostradë si arritje. E di, po ashtu, që një pjesë nuk e kanë fare atë ndjenjë dhimbjeje ndaj peizazhit të vrarë edhe kur nuk janë nga ata që sytë u shohin vetëm para dhe gëzimin e udhëtimit në makina luksoze. Por, duke e ditur se edhe këta marrin si pikë referimi shpesh të huajt perëndimorë, edhe pse nuk më pëlqen kjo formë dhënieje argumentesh, po ju them se isha duke udhëtuar edhe me një të huaj, perëndimore madje, shumë më të shëtitur se unë madje, artiste madje. Dhe ajo më tha se në jetën e vet s'kishte parë një autostradë më të shëmtuar nga pikëpamja e shkatërrimit të natyrës dhe peizazhit. Dhe kjo, sipas saj, nuk lidhej thjesht me faktin se është çimentifikuar tërë ajo natyrë e më the të thashë, por sepse dukej sheshit se nuk ishte bërë asnjë studim për të ruajtur këtë natyrë e peizazh, kur ishte bërë projekti sepse - më tha gjithmonë ajo - tek ne, edhe kur bëhen autostrada të tilla, nuk pritet dhe nuk zhvishet mali kështu siç e kanë bërë këta, por preferohen më shumë gjysmë tunele, ku natyra sipër mbetet dhe pastaj, atje ku s'është e mundur, firmat janë të detyruara ta riveshin malin.

Së dyti, thashë "Mars" sepse, duke përshkuar atë autostradë, nuk mund të mos më binte në sy kotësia e saj nga pikëpamja e funksionalitetit. Ajo mbizotëronte në atë peizazh me male të shkretë, si një luks absurd kur ke parasysh vendin dhe nevojat e tij. Mjaft të kesh parasysh gjendjen e rrugëve në zonat e tjera të vendit, faktin se, ndërkohë që prej kryeqytetit e deri në Rrëshen, ku trafiku është tejet më i dendur, ka vetëm ca copa autostrade, ajo fillon atje ku syri të shihte një numër krejt të vogël makinash. Apo faktin se një rrugë e tillë nuk ka shkuar dot ende deri në Vlorë. Pra nuk mund të thuash kurrsesi se ajo ka qenë një prioritet i Shqipërisë. Rruga që vazhdon nga Miloti për në Rrëshen, që është sa gjysma e autostradës, do të ishte plotësisht e mjaftueshme të paktën (sipas gjykimit tim intuitiv sigurisht) edhe për njëzet vjet.

Së treti, thashë "rrugë marsiane" sepse, kush kalon nëpër atë autostradë, nuk mund të mos i bjerë në sy një gjë që e kam trajtuar edhe në një shkrim tjetër, lidhur me këtë rrugë, të titulluar "Gjethe pa trung dhe trung pa gjethe" (Korrieri, 22 qershor 2009). E kam fjalën për faktin se ajo e ka izoluar Veriun, në vend se t'i shërbejë atij. Edhe në fshatrat atje afër saj, binte në sy ky izolim; edhe për ata nuk ishte parashikuar ndonjë dalje a afërt. Të paktën nga Rrësheni në Fan, që është një distancë jo e vogël, nuk kishte asnjë dalje. Dukej sikur ajo të mos jetë bërë për njerëzit, por për një gjë (disa e quajnë"komb") abstrakte. Duke përshkuar atë, nuk mund të mos mendoje se me të hollat që janë shpenzuar aty mund të ishin hapur rrugë të vogla apo të shtroheshin rrugë të vjetra në formën e degëzimeve në të gjithë Veriun e Shqipërisë, në Dukagjinin e parrugë, çka do të bënte që në trupin e Veriut të lëvizte sërish limfa e jetës e cila, në gjendjen që kemi sot, është përqendruar e po asfiksohet përditë në gjethnajën e madhe pa trung, qytet-fshatin gjigand, Tiranë-Durrësin e supershëmtuar. Nuk mund gjithashtu të mos bëje kalkulimin se sa shkolla e kopshte do të mund të ishin ndërtuar me ato të holla; sa rroga mësuesish e mjekësh do të ishin ngritur, ashtu që puna e tyre të fitonte dinjitetin e nëpërkëmbur nga varfëria; sa monumente kulture mund të ishin restauruar, sa shumëçka tjetër më prioritare mund të ishte bërë për të përmirësuar jetën e njerëzve. Ja pse edhe në këtë aspekt, ajo ishte një autostradë marsiane.

Kundërargumentet kryesore që dëgjoj kur them këto që thashë më sipër, janë disa. Së pari ato patriotike: "rruga e kombit" të thonë. Besoj se nuk ia vlen të trajtohet në këtë shkrim ky argument sepse për çdo shqiptar normal, tashmë është e qartë se, që kur është krijuar Shqipëria e këtej (më duket se kjo ka filluar të vlejë edhe për Kosovën) fjala që u shkon më për shtat politikanëve tanë ka qenë e mbetet ajo, sipas së cilës, nacionalizmi është streha e fundit e horrave dhe, sipas gjykimit tim, edhe kjo rrugë, mu për ato çka thashë më sipër, por edhe për akuzat e shumta që qarkullojnë për përdorimin e saj për një superkorrupsion, është ilustrim i qartë i dashurisë së rrejshme  të politikanëve tanë për këtë vend dhe njerëzit e tij.

Një argument i dytë që dëgjoj më shpesh është se kjo do të bëjë të mundur zhvillimin e ekonomisë, kryesisht për transportin e mallrave. Por a nuk do të ishte më mirë që rruga të rritej duke u rritur prodhimi. Sepse, cilat janë këto mallra që prodhokemi ne dhe kosovarët që paskan nevojë për këtë rrugë kaq të gjerë? Malli kryesor që transportojmë ne është droga dhe ajo nuk ka nevojë për autostradë. Disa të tjerë të flasin për lumin e turistëve kosovarë, që do të vërshojnë nga ajo autostradë për të na sjellë fitime. Por a nuk do të kishte qenë më mirë (për shembull) që një pjesë e parave të autostradës të ishin shpenzuar për të hequr ujërat e zeza nga derdhja në det më së pari, për të shembur e pastruar ndërtimet pa leje që kanë shpërfytyruar shumëçka në bregdet më së dyti e të tjera e të tjera, kurse pjesa tjetër për të zgjeruar e rregulluar mirë e bukur rrugën e vjetër?  Sepse personalisht do t'u thosha turistëve kosovarë dhe jo vetëm: nëse doni të shihni Shqipërinë, zgjidhni rrugën e vjetër se do të shihni një Shqipëri shumë më të bukur edhe në kuptimin natyror, por edhe historik e kulturor. Unë në një fragment në kthim mora rrugën e vjetër, me idenë që t'i shpëtoja shëmtisë së peizazhit marsian të autostradës së re. Dhe u kënaqa shumë më tepër sesa në vajtje ndonëse, fat të keq, edhe atje nuk i shpëtova dot një shëmtie tjetër të dorës shqiptare: në shumë fragmente kishin vjedhur mbrojtëset prej alumini në krah të rrugës.

Shkurt, për ta mbyllur, udhëtimi nëpër autostradën Rrëshen-Kalimash ishte për mua një zhgënjim, një tjetër shenjë e dukshme dhe dramatike e delirit (dhe jo vetëm) të politikës sonë, që tregon se sa e shkëputur është klasa jonë politike nga hallet e vërteta të këtij vendi, por edhe nga vizioni i sotëm në botë për zhvillimin e qëndrueshëm e në harmoni me natyrën, prandaj dhe futa Marsin në itinerarin Rrëshen - Kalimash. (Panorama, 7 korrik 2010)

Vizat dhe rreziku i dështimit të Evropës

Kush i ndjek lajmet shqiptare nëpërmjet medias së shkruar dhe elektronike, nuk mund të mos verë re se propaganda (kështu meriton të quhet) e maxhorancës është e lidhur kryesisht me heqjen e vizave. A thua se heqja e vizave do të ishte kusht i mjaftueshëm që shqiptarët të bindeshin se në këtë republikën tonë, nën udhëheqjen e saj, çdo gjë shkon si në më të mirën e botëve. Duket se edhe opozita ka qenë dhe është mjaft e shqetësuar për këtë "heqje" sepse e përjeton si një "shtesë" fuqizimi të maxhorancës, duke na lënë të kuptojmë se i vetmi shans i saj për të ardhur në pushtet nuk ndërtohet mbi një alternativë, edhe më e mirë që na ofron, por thjesht dhe vetëm te dështimi sa më i shpejtë e më i rëndë i maxhorancës.

Nuk mohohet se heqja e vizave është një gjë e mirë përtej luftës politike midis dy partive. Së pari ajo është një çlirim psikologjik për tërë ata shqiptarë që ndjehen ende si në një lloj burgu, pa një nga të drejtat themelore të njeriut aq të reklamuar nga Perëndimi në kohën e Luftës së Ftohtë, atë të lëvizjes së lirë. Po ashtu ajo do të lehtësojë një numër jo të vogël njerëzish në lidhjet me familjarët e tyre. Për një pjesë ndoshta do të jetë edhe një mundësi punësimi në të zezë për dy tre muaj, ndoshta edhe për të mbetur klandestinë në Europën Perëndimore. Por nga kjo deri te shitja e heqjes së vizave, si realizim i ëndrrës shqiptare për Europën e Bashkuar, sipas meje, ka një hendek të madh dhe, të mos e shohësh atë, më duket sa jo serioze aq edhe një shpëlarje e pastër trush.

Në këtë shkrim nuk dua të ndalem në tema që i gjen tashmë, sadokudo, në shtypin tonë si stërfryrja e meritave dhe e avantazheve të heqjes së vizave, ndërkohë që e vërteta është se meritat nuk janë ashtu dhe aq të mëdha dhe se nuk do të ndryshojë ndonjë gjë e madhe; tema e servilizmit ndaj Perëndimit bashkë me atë të vënies së vlerësimit të të huajve mbi atë të shqiptarëve, apo tema e shitjes me çmim të lirë të Shqipërisë të huajve për të marrë mbështetjen e tyre politike. Nxitoj të them këtu (pak si jashtë teme, por brenda shqetësimit më të thellë që do të shprehë ky artikull) se dhënia e 300 hektarëve pyll të Krastës për një megafabrikë çimentoje është një krim i paparë në historinë e Shqipërisë që nesër do të futet në listën e të zezë të krimeve më të mëdha që i kanë bërë politikanët shqiptarë këtij vendi.)

Në këtë shkrim dua të cek një çështje që, pikërisht për shkak të demagogjisë që bën politika ditë e natë, mungon thuajse krejt në debatin shqiptar mbi Europën.

Një nga treguesit më të rëndësishëm të atij që e quajta rrezik i dështimit të projektit europian janë rezultatet e zgjedhjeve në shumë vende europiane. Nuk do shumë vëmendje për të parë se partitë e ashtuquajtura të ekstremit të djathtë, që mbështesin politika kundër projektit europian, kundër futjes së "mishit të huaj' në Europë, madje deri edhe projekte separatiste brenda vetë vendeve europiane, janë në fuqizim e sipër. Para pak javësh në zgjedhjet në Belgjikë partia separatise (e moderuar) flamande doli parti e parë në Flandër. Dhe, po të vesh re programin e saj, ai synon ndarjen nga Belgjika frankofone e Flandrës dhe është i mbështetur në ndjenjën popullore të atyre flamandëve (gjithnjë e më të shumtë) që i quajnë belgët frankofonë dembelë dhe të korruptuar. Në Itali, Lega Nord gjithnjë e më e suksesshme në elektorat, aq sa në zgjedhjet e fundit vendore ka fituar thuajse gjithë veriun, akuzon pjesën e jugut të Italisë për hajdutëri dhe korrupsion e kërkon edhe ajo (në mitingje hapur, kurse institucionalisht nëpërmjet reformave federaliste), ndarjen nga Italia të asaj që ajo e quan Padania. Në Hollandë ekstremi i djathtë vazhdon të përparojë mbi programe që i japin rëndësi sigurisë së hollandezëve ndaj rrezikut të të huajve. Po ashtu, në shumë vende të rëndësishme europiane shihet se fuqizimi i partive të tilla ka vënë në rrezik qeverishmërinë, për të mos folur për orientimin për kah qëndrime gjithnjë e më afër këtyre partive të partive të mëdha.

Kriza ekonomike e financiare që lindi në SHBA ra mbi Kontinentin e Vjetër, duke e thelluar këtë problematikë. Ajo që bie në sy në të gjithë këtë panoramë është refuzimi i më të pasurve të Evropës, që të ndajnë fatet e tyre me më të varfrit të cilët, në kushtet e krizës, nënkuptojnë për ta më shumë sakrifica, më shumë pasiguri, më shumë papunësi. Mjaft të kesh parasysh debatet e ashpra që lindën mbi Greqinë deri me propozimet për përjashtimin e saj nga zona Euro. Vetë Euro është në vështirësi, aq sa po flitet deri edhe për nevojën e rikthimit, paralel me ekzistencën e saj, të monedhave kombëtare. Pas dështimit të Kushtetutës Europiane e pas kalvarit që kaloi Traktati i Lisbonës, në sytë e shumë analistëve perëndimorë duket se Bashkimi është në rrezik shpërbërjeje. Në këto kushte, ndërtimi i një qeverie të përbashkët të ekonomisë së Evropës, që monopolet ekonomike duket se nuk e kanë shumë qejf, po bëhet gjithnjë e më i vështirë. Ndërkaq, analistët venë re se prania e europianëve në skenën botërore është reduktuar në minimum. Obama preferon marrëveshjet me Kinën. Turqia, që një herë e një kohë lutej të futej në BE, kërkon një rol të vetin autonom në Mesdhe. Rusia e trajton Europën sikur ta ketë nën vartësi, veçanërisht duke pasur parasysh burimet e gazit, pa të cilat kjo nuk jeton dot. Izraeli i injoroi protestat e Europës për sulmin ndaj anijeve turke, që ishin drejtuar në Gaza duke parë edhe se, në Kombet e Bashkuara, europianët u ndanë në tre pjesë ndaj mocionit që e dënonte këtë: në favor, kundër dhe abstenues.

Në fakt sot e gjithë ditën në Europë flitet për një klasë politike mediokre, në nivele kombëtare që po kërkon të kompensojë mungesat në ide dhe frymëzim duke braktisur projektin europian. Projekti i Europës së Bashkuar ka qenë i vetmi propozim politik serioz në gjysmë shekullin XX pas Luftës së Dytë. Mbi atë u ndërtuan sukseset e partive demokristiane që e krijuan, të partive liberale që e mbështetën, por edhe ato të social demokratëve, që e përqafuan me vonesë, por me entuziazëm më të madh. Tani që ky projekt duket i varrosur, i harruar, i ndryshuar, forcat politike tradicionale nuk kanë më një propozim të besueshëm dhe legjitim për elektoratin. Dhe qytetarët, të gjendur përballë kësaj paqartësie e vështirësive që përmenda, kanë filluar të rizbulojnë shijen e atdheve të vegjël, të separatizmave, të populizmave të votave të protestës.

Nuk do shumë mend se ne nuk duhet të bëjmë sikur nuk e shohim këtë dramë që po përjeton projekti europian e të ndërgjegjësohemi edhe për përgjegjësitë tona, edhe për vendin tonë, edhe të ardhmen tonë në të, edhe për faktin se, paradoksalisht, projekti europian vihet në rrezik pikërisht nga ata që flasin më shumë për të, siç bëjnë politikanët tanë. Realiteti është se klasa jonë politike, ndërkohë që europianëve ua shet punën për projektin europian vetëm në letra dhe shqiptarët me heqjen e vizave, realisht punon kundër tij në shumë aspekte. Me konfliktualitetin ekstrem dhe miop që i buron nga babëzia për pushtet dhe para, me korrupsionin dhe klientelizmin e pafre, me lidhjet me krimin e organizuar, me politikat që e katandisin Shqipërinë në një kosh plehrash të të huajve, me premtime iracionale për megaprojekte e të tjera e të tjera, ajo, kur u premton shqiptarëve Europën e Bashkuar të kujton atë anekdotën që qarkullonte në kohën e komunizmit, sipas së cilës kur e pyetën dikë "si e imagjinon ti komunizmin?" ai u përgjigj: "si horizonti, që sa më shumë i afrohesh aq më shumë largohet."

Ka qarkulluar prej kohësh edhe një anekdotë e pas komunizmit për Europën e Bashkuar, sipas së cilës në momentin kur në të hyjnë të gjithë shtetet që parashikohen d.m.th. edhe Shqipëria, vendet themeluese kërkojnë njëri pas tjetrit të dalin. Gjykoj se për Shqipërinë humbja e shpresës për të vazhduar ky projekt do të ishte një gjë shumë e rëndë; fati i shqiptarëve do të bëhej shumë i errët, me pasoja të paparashikueshme madje. Por kjo s'do të thotë që të besohet në këtë projekt në mënyrë të verbër dhe jokritike dhe aq më pak që të manipulohet me të. Gjykoj se më e keqja mund të evitohet vetëm nëse do të shohim përgjegjësitë tona, në kontekstin e ruajtjes së këtij projekti dhe do të punojmë për të seriozisht, duke synuar ndryshimin e gjendjes brenda vendit dhe jo nëse do të vazhdojmë të lëkundemi në demagogjinë e politikanëve tanë, por edhe europianë, që me heqjen e vizave na premtojnë një Europë që nuk ekziston. (Panorama, 30 qershor 2010)

Futbolli dhe politika si llotosport

Lexova para disa ditësh shkrimin e Besnik Disdarit “Përse kam frikë të shkruaj për Kampionatin Botëror”. Nuk mund veçse të solidarizohem me ndjenjën e dhimbjes së gazetarit, që si pakkush e njeh sportin botëror dhe kombëtar, kur konstaton se ndërkohë që mediat tona kanë një hipertrofizim grotesk në paraqitjen e Kampionatit Botëror të futbollit nuk thuhet një fjalë për sportin tonë, për Kampionatin e Atletikës që sapo u zhvillua etj.. Por nuk mund edhe të mos ngre pyetjen: pse po ndodh kështu? Çfarë po ndodh në shoqërinë shqiptare? Pse kur futbolli ynë është në mjerim ne kemi emisione që ndjekin e komentojnë Kampionatin Botëror, disa herë më shumë sa edhe vetë vendet pjesëmarrëse?

Gjykoj se kemi të bëjmë me një tjetërsim të sportit si shprehje të një tjetërsimi shumë më të gjerë të njeriut shqiptar në tërësi. Çfarë është sporti në thelbin e vet? Sporti në thelbin e vet është një formë edukimi fizik e mendor më së pari, është një formë shoqërizimi e rinisë, edukimi të shpirtit të skuadrës, është një formë krijimtarie, është një formë argëtimi po ashtu, çlirimi të energjisë në mënyrë pozitive. Pra sporti i vërtetë nuk është thjesht një punë spektakli apo mall konsumi ku një numër i vogël bëjnë aktorin në skenë dhe paguhen për këtë kurse të tjerët spektatorin dhe paguajnë për këtë. Sporti i vërtetë është një edukim i shumicës ku ata që kanë më talent apo më pasion, pastaj, veçohen arrijnë e dalin në skenë, por dalin pikërisht sepse ekziston i gjithë ky edukim sportiv. Dhe vetëm ata që e kanë jetuar e ushtruar sportin kësisoj nesër mund të jenë edhe sportistë edhe spektatorë e tifozë të mirë.

Kurse në rastin në fjalë kemi të bëjmë me tjetërsimin e futbollit në spektakël konsumi dhe më keq akoma, bixhozi. Është evidente se “spektakli” ynë futbollistik tenton të imitojë atë perëndimor, veçanërisht atë italian. Nuk mund të mos vihet në dukje se fenomeni i tjetërsimit të futbollit në spektakël me yje e superyje me të cilët, nëpërmjet mediave, merremi jo vetëm me ç’ka bëjnë në fushë, por edhe se çka bëjnë në jetën private, se me kë martohen e me kë ndahen, se çfarë veshin e çfarë hanë etj. është një fenomen që na është induktuar nga shoqëria perëndimore e konsumit. Edhe llotosporti po ashtu. Por, le të vëmë në dukje diferencat e mëdha. Së pari, në Perëndim ky është një fenomen i parë gjithë ditën me sy kritik nga pjesa më e mençur e më e ditur e shoqërisë. Së dyti, kush ka pasur mundësi ta jetojë Italinë dhe Perëndimin jo thjesht nga ekranet televizive apo dhomat e hoteleve turisike ka pasur rastin të shohë edhe numrin e pafund të shesheve të lojërave e të fushave të futbollit, në shkolla e jashtë tyre, ku njerëzit merren me sport në kuptimin primar që i dhashë atij. Së treti, vërtet edhe në Itali ka abuzim me kohën televizive në televizionet që transmetojnë kampionatin, por ky kurrsesi nuk arrin nivelin e lavazhit të trurit që bëjnë mediat tona dhe, për më tepër, kurrsesi nuk arrin skizofreninë që na krijojnë mediat tona në kuptimin e ndarjes nga realiteti sepse, një vend si Italia, tek e fundit, është kampionia e botës në fuqi, është katër herë kampione e botës dhe dy herë finaliste, dhe po ashtu futbolli në Itali është gjithsesi, një industri e madhe fitimi, kurse tek ne thuajse nuk ekziston si realitet jashtë ekranit. Tek ne ekziston vetëm trushpëlarja, nëpërmjet ekranit, me futbollin ndërkombëtar. Dhe në degradimin që sjell kjo trushpëlarje nuk mund të mos bjerë në sy jo vetëm se njerëzit kanë gjithnjë e më pak kulturë sportive për ta shijuar e komentuar futbollin, por edhe se gjithnjë e më pak gjen atë që mund të quhet tifozëri në kuptimin e lidhjes me një skuadër për shkak të vlerave që ajo parqet apo të shijeve personale; pasi gjithnjë e më i madh po bëhet numri i atyre që i ndjekin ndeshjet e sportit në të famshmet bare llotosporti ku “tifozllëku” nuk lidhet as me filan skuadër as me filan lojtar, por me bastin që kanë vënë. Dhe më e tmerrshmja është se pothuajse në të gjitha emisionet e shumta të organizuara nga kanalet e ndryshme televizive jepet kuotat e basteve dhe bëhen thirrje që të vihen baste.

Në thelbin e vet kemi të bëjmë, pra, me një nga shprehjet e asaj katandisjes së njeriut shqiptar në një qenie që thuajse nuk ka emocione të tjera në jetë, përveç atyre që i jep paraja e fituar lehtë pa punë dhe pa djersë dhe të shpenzuara po kaq lehtë.

Ka kohë që kjo gjendje shpirtërore e kulturore është për të vënë alarmin, por cilës kambanë t’i biesh kur sheh se edhe politika dhe mediat promovojnë të njëjtën kulturë, se ato jo vetëm nuk i shqetëson kjo situatë, por edhe e stimulojnë. Në shkrimin “Ja na erdhi Kampionati Botëror”, duke shkruar për kthimin e politikës në spektakël, në thelb kam shkruar për të njëjtin tjetërsim si atë të futbollit. Në vend që politika të jetë një dimension i çdo qytetari nga i cili të dalin pastaj politikanët e karrierës, ajo ashtu si ky lloj futbolli, është kthyer në një grup njerëzish që japin spektakël në media kurse të tjerët në spektatorë pasivë të tyre.

Dikush do të më thotë se e ekzagjeroj, sepse ne jemi mbytur deri në fyt me politikë, madje mirë që erdhi kampionati që të çlirohemi paksa prej saj. Të kuptohemi, nuk e kam fjalën për atë se sa merremi dhe as me atë se nuk thuhen mjaft gjëra që kanë të bëjnë me problemet e vërteta të vendit: ato që lidhen me korrupsionin, votën e lirë, varfërinë, papunësinë, shkollimin e spitalet që janë për ibret etj., por se si dhe ku thuhen. Problemi është se vendi ku thuhen, mënyra se si thuhen dhe, mbi të gjitha, mungesa e punës serioze bën të qartë për këdo se politikani ynë nuk i ndjen seriozisht si probleme të vërteta të vendit dhe nuk punon seriozisht për to; se fjalët që nxjerr nga goja në spektaklet mediatike janë kthyer në daulle boshe, pa përmbajtje. Shikoni lajmin e fundit: dy partitë kryesore paguajnë shifra të majme për kompani të huaja që të bëjnë promovimin e tyre jashtë. Nuk ka rëndësi puna, pra, rëndësi ka të jesh në skenë e mundësisht të marrësh nga ndërkombëtarët ndonjë reklamë të mirë për shfaqjen, që të ndikosh me këtë mbi spektatorin tuhaf shqiptar. Janë shenja të dukshme të tjetërsimit, të spektaklizmit të politikës. Sepse puna e vërtetë nuk bëhet para kamerave, bëhet në heshtje me përqendrim dhe djersë. Ndryshimi midis një filmi të vërtetë dhe Big Brodherit është se për të bërë një film të vërtetë duhet shumë punë e mund e djersë prapa kuintave, kurse aktorët e Big Brodherit futen direkt në skenë, pasi i aprovon një juri, dhe bëhen të famshëm. Dhe për ta nuk ka rëndësi shumë se çfarë thonë në skenë, mjafton të bërtasin sa më shumë, të tërheqin vëmendjen sa më shumë, të shajnë sa më shumë në mënyrë që pjesa më e madhe e më banale e shoqërisë të ndjehet e identifikuar me ta. Kështu, edhe politikanët tanë. Ndërkaq fusha e punës së politikës nuk është ekrani, por mbi të gjitha, çfarë qëndron prapa ekranit. Nuk di të jetë ulur ndonjë grup politikanësh ndërkohë që bëhej show i madh, greva në bulevard, dhe të punonte seriozisht psh. për një Kod Zgjedhor e për propozime serioze që në Shqipëri të ketë më shumë transparencë në gjithçka që ka të bëjë me res publica (gjënë publike). Edhe kjo puna e vizave që e stërfryn maxhoranca është bërë aq e rëndësishme në mendjen e njerëzve për hir të këtij spektakli, sepse heqja e vizave nuk është më e rëndësishme sesa punësimi brenda vendit psh..

Ndërkaq prapa kësaj paranoje mediatike vetëm një gjë reale ndodh: pasurimi i një numri të vogël njerëzish dhe varfërimi i shumicës, jo vetëm material. Por edhe shpirtëror e intelektual; e njëjta që ndodh me kazinotë e llotosportit në futboll, ku fitojnë vetëm grushti i menaxherëve dhe pronarëve të llotosportit.

Sipas gjykimit tim, ky tjetërsim i njeriut shqiptar nuk është një fenomen i ri, është një formë e re e shfaqjes së një kulture të vjetër të trashëguar nga komunizmi: hipokrizia, mashtrimi, simulimi, propaganda, demagogjia vazhdojnë të jenë një mënyrë jetese në shoqërinë tonë, dmth. një kulturë ndarjeje e njeriut nga realiteti i tij, nga e vërteta; një kulturë sa e politikës që ia transmeton shoqërisë aq edhe e kundërta.

Më duket e tepërt të them se politika ndryshe do të fillojë pikërisht kur ajo nga mashtrim dhe hipokrizi mediatike të kthehet e të bëhet një punë e vërtetë, serioze, që kërkon mund e djersë dhe që si kompensim nuk të jep kënaqësinë e pushtetit e famës, as të suksesit në daljet e pareshtura nëpër ekrane, por mirënjohjen e vërtetë të njerëzve. As edhe se pa një shoqëri që bart këtë kulturë ndryshe vështirë se do të kemi një politikë kësisoj. Më duket sikur po them një gjë të vjetër sa Dhjetë Urdhëresat apo si ai mësimi i urtë që thotë “bëj një të mirë dhe hidhe në det” ndaj të cilës të gjithë qeshin me qesëndi si për një gjë ideale, që s’arrihet kurrë. Por pa u thënë këto zgjerohet hendeku i mashtrimit dhe hipokrizisë, siç e tregon edhe kjo ndarje kaq e pashembullt e futbollit e politikës në ekranin e llotosportit tonë nga realiteti i politikës e futbollit tonë. (Panorama 23 qershor 20101)

Ja na erdhi Kampionati Botëror

Para pak kohësh, kur greva e urisë së socialistëve ishte në vazhdim e sipër, i ndodhur në një tryezë ku bisedohej se si do të shkonte fati i saj, se çfarë do të ndodhte, si do të mbyllej, kur, etj., dikush më befasoi kur tha: “ja, sa të fillojë Kampionati Botëror i Futbollit dhe s’do ketë më njeri mend për grevën” ...Pasi greva u mbyll te “Krokodili” në Bruksel, afrimin e Kampionatit Botëror e pashë të evokohet përsëri, në një nga gazetat afër maxhorancës, ku kishte një shkrim me titull pak a shumë të tillë: “Edi Rama pret Kampionatin Botëror, për t’iu harruar dështimi i grevës”.

Dhe më duhet të pohoj se këto batuta janë gjetje që godasin. Por edhe se prapa tyre qëndron një e vërtetë dramatike: ajo se politika është bërë e po bëhet dita-ditës më shumë një spektakël mediatik me të cilën njerëzit duhet të merren në kohën jashtë punës, ashtu siç merren me futbollin, për t’u mbushur me emocione dhe ndjenja tifozërie, për të vrarë pra kohën, siç i thonë, e ku politikanët janë ata që na ofrojnë në ekrane spektaklin e radhës.
Ka kohë që është kështu, madje mund të them se modelin e kemi marrë nga bota që duam të imitojmë, por doza e kthimit të politikës në spektakël sikur po shtohet dita-ditës dhe ndërkaq është pikërisht imitimi ai që e bën këtë tonin një karikaturë të Perëndimit, bashkuar me faktin se ne s’kemi asgjë tjetër përveç këtij spektakli. Në të gjithë botën ka Big Brodher, por vetëm tek ne personazhet e tyre mbushin faqet e para të gazetave. Vetëm tek ne gjen kombinime titujsh të vendosur krah për krah me të njëjtën stërmadhësi gërme e fotosh të tipit: “Albani fiton Big Brodherin, Adelës i mbetet Bjordi”/”Rama e  Berisha, peng emrat e kandidatëve për deputetë”; “Si vdiq në Gërdec baxhanaku i Berishës”/”Aurela: “Tani jam në kontakt me seksin, po mendoj martesën”. “Albani dhe Adi nga Big Brodher në listat e deputetëve”.
Duket sikur e gjithë jeta jonë është katandisur në një Big Brodher të madh, që e ndjekim nga ekrani apo shtypi ku ndërrojnë vetëm skenografitë dhe aktorët.
Duhet thënë se me grevën e urisë spektakli mediatik arriti kulmin. Në fakt hapja ose mbyllja e kutive ishte dhe mbetet një skenar i gjetur për të emocionuar e për të arritur në një pikë kulminante si greva. Merita e regjisorit Rama për këtë është e pamohueshme. Edhe vendosja e kampingut të çadrave në mes të Bulevardit, para Kryeministrisë, ishte një gjetje. Duhet thënë po ashtu se kundërpërgjigja e regjisorit Berisha, se opozita synon të pengojë shtyrjen e vizave (edhe kjo punë e vizave e hipertrofizuar për hir të spektaklit) apo se grevistët shohin nga frëngjitë e çadrave të grevës dritaret e baballarëve kriminelë në ish Komitetin Qendror me ëndrrën që të kthehen në ato zyra, e pasuroi dramacitetin e shfaqjes edhe me retrospektiva plot emocione. Darka te “Krokodili”, pastaj, u ndoq nga gjithë shqiptarët “live” e shoqëruar me komente. Gazetarët e gdhinë duke pritur se çfarë do të thuhej. Pastaj na u ofrua edhe dy javë suspens, puntata të reja, sepse u shfaq në skenë ultimatumi i ndërkombëtarëve. Analistët e krahasuan gjendjen me Rambujenë, duke na thënë se kush nuk do të firmoste do të bombardohej. Çfarë emocionesh! Dhe ja ku na erdhi Kampionati Botëror i Futbollit. Sa jam i gëzuar. E kush është si ne. Tamam kur na mbaroi adrenalina e politikës na erdhi Botërori. Për të rritur adrenalinën duhet shtuar doza. Overdozë. Futbolli është një overdozë e mirë. Të gjithë lokalet janë të mbushur me ekrane, qendrat e basteve janë plot, megjithë krizën, apo ndoshta pikërisht për shkak të krizës. Dhe më e bukura është se nuk shohim futbollistët tanë në ekrane, pasi futbolli ynë është një mjerim. Shohim futbollin e huaj. Tani jemi pjesë e një Big Brodheri gjigand, botëror. Ashtu si edhe në Itali edhe në mediat tona duket të fillojnë komentet se cili nga futbollistët është më i bukuri e cili më i shëmtuari në çdo skuadër që luan. Çfarë trushpëlarje e mrekullueshme!
Dhe s’ka pse biem në dëshpërim edhe duke imagjinuar fundin e Botërorit. Pas këtij spektakli të madh, sigurisht nuk do të vonojë edhe ai tjetri, i lojtarëve të politikës. Ata po presin sa të mbarojë Botërori, ndoshta edhe pushimet e verës për t’ua rizënë vendin e parë futbollistëve në vëmendjen e spektatorit. Tryezat e specialistëve të futbollit do t’ua lënë vendin shpejt atyre të specialistëve të politikës. Dhe gjëra edhe më të bukura e më emocionante se Greva e urisë dhe Krokodili na presin. (Panorama, 16 qershor 2010)

Berisha, Rama dhe ne

Gjatë kohëve të fundit, që e kanë polarizuar shoqërinë shqiptare në ekstrem, në debatet midis njerëzve kam hasur, gjithnjë e më shpesh, polemika të mbërthyera tek binomi Berisha-Rama. Ndërkohë që fanatikët, militantët e servilët e të dy palëve i kam parë të verbuar edhe më në dashuri-servilizmin për liderin e tyre karizmatik, ata më racionalët e të zhgënjyerit jo rrallë i kam parë të debatojnë edhe ata me emocione të polarizuara mbi këta dy personazhe, rreth temës se cili prej të dyve është më i rrezikshëm për demokracinë dhe lirinë, madje duke u shtyrë deri edhe në peshimet se cili ndër të dy është më delirant, paranojak, mitoman e megaloman.

Argumentet që jepen në favor të Berishës në këtë lloj polemike janë pak a shumë ato se ai është diktator, por është diktator i vjetër që ka rënë një herë nga kali dhe ka mësuar, kurse ky i PS është diktator i ri që s’ka mësuar ende nga humbja; se Berisha mund të jetë i përfshirë në korrupsion, por nuk ulet në tryeza me lloj-lloj banditësh si ky i PS; se ai bëri një koalicion më të gjerë dhe u tregua i gatshëm të bashkëpunonte me Ilir Metën kurse Rama donte me një palë zgjedhje të bëhej absolut: të mbante Bashkinë, të kapte Kryeministrinë, të eliminonte edhe Berishën, edhe Metën e liderët e partive të vogla si Gjinushi, Milo etj. Gazetarët pro Berisha u shtojnë këtyre argumenteve edhe faktin se ai, gjithsesi, nuk ka obsesionin që ka Rama për të kontrolluar mediat.

Ata që mbrojnë Ramën, edhe pse nuk ia mohojnë deliret e autoritarizmin, përqendrohen në sulmet kundër Berishës. Me etjen e tij të shfrenuar për pushtet – thonë - po merr një nga një të gjitha institucionet. Shihni ç’po bën për pushtimin e gjyqësorit, po shkatërron mediat e bizneset që nuk janë në krahun e tij, punon në mënyrë të paturpshme kur i duhet të eliminojë ose shantazhojë kundërshtarët, kurse Rama gjithsesi është më qytetar se Berisha, nuk merret me familjet e tjetrit apo me jetën private, më i azhurnuar me zhvillimet e sotme botërore dhe, megjithëse autoritar, ka afër tij njerëz më demokratë.

Duke u nisur nga fakti se Rama citoi një nga ligjëratat e Nolit kundër Zogut dhe bëri të vetën parullën se ne nuk duam të na vendoset këtu një mbretëri, u bë edhe një lloj prapaprojektimi i problemeve të sotme në vitet ‘20. Polemika shkoi deri në identifikimin e Ramës me Nolin dhe të Berishës me Zogun e te diskutimi se cili prej të dyve ishte më diktator dhe cili më pak. Duke iu referuar bojkotit e grevës së socialistëve dhe në përgjithësi luftës jashtëparlamentare të PS, u shkrua edhe për fanolizmin anakronik të Ramës duke nënkuptuar me këtë grushtin e shtetit të 1924-ës së kryer nga Noli. (Shih për këtë edhe dy shkrime të Aurel Plasarit).

Ngulmoj, siç kam bërë edhe herë tjetër, se qasja që e redukton gjithçka në antropologjinë e Berishës apo Ramës si rrezik më i madh i njërit apo i tjetrit për demokracinë është jo vetëm sempliste, por edhe e gabuar. Madje do të thosha se, ta shtrosh çështjen se njëri i vjen hakut tjetrit është bash ta shtosh rrezikun e autoritarizmit.

Nëse do të më lejohej të hiqja edhe unë një paralelizëm me vitet ‘20, kur thuhet se Noli dhe Zogu u ndeshën me njëri-tjetrin se cili do të bëhej diktatori i Shqipërisë, gjykoj se duhet të shohim më së pari diferencat e mëdha me atë kohë dhe pastaj edhe ngjashmëritë. Diferenca më e madhe qëndron në kontekstin ndërkombëtar. Po ta vëmë re hartën e Evropës së asaj kohe - e pas Luftës së Parë, e shpërbërjes së katër perandorive të mëdha austro-hungareze, otomane, ruse e gjermane dhe e lindjes së shumë shteteve të reja kombe - do të shohim se pjesa e saj me hapësira demokratike u zvogëlua shumë në favor të pjesës me shtete në krye të të cilëve u vunë diktatorë (disa prej tyre i quanin të ndritur). Mjaft të kesh parasysh se kjo ndodhi në Gjermani, Itali, Spanjë, Rusi, Turqi, por edhe në Hungari Rumani etj. Madje, madje mund të thuhet se, në këtë kontekst, të imagjinoje që një diktator i ndritur apo i pandritur të vinte në krye të shtetit të ri shqiptar ishte një gjë gati-gati normale. Po ashtu nuk duhet të harrojmë se edhe fashizmi edhe komunizmi, si ideologji që prodhuan diktatorë, ishin në periudhën e lulëzimit të tyre në atë kohë. Dhe kush është marrë seriozisht dhe thellë me ngjitjen e diktatorëve të asaj kohe nuk e ka shpjeguar këtë kurrsesi thjesht dhe vetëm me etjen për pushtet të individëve si Musolini, Hitleri, Stalini, Franko etj. por me kontekstin e ri social, politik, kulturor të shoqërive ku ata kanë mbirë.

Kurse konteksti ndërkombëtar që na rrethon sot mund, pa frikë, të konsiderohet si i përkundërt me kontekstin e viteve ’20. Sot kemi një hartë të Europës që, qysh prej rënies së Murit të Berlinit, është zgjeruar në favor të demokracive. Mjafton kaq për të kuptuar se e ardhmja e aspirantëve për diktatorë është në kundërrrymë me kohën.

Megjithatë, për t’u kthyer tek ngjashmëritë me atë kohë, “fashizmi brenda nesh” siç e quan Foucault, në forma të tjera mbetet një rrezik që kurrsesi nuk mund të konsiderohet i kapërcyer edhe në vende me demokraci të pjekur e jo më në vende që nuk kanë shumë që kanë dalë nga koha e diktatorëve absolutë. Por ndërkaq përvoja na ka mësuar se lufta kundër këtij rreziku nuk është aspak një luftë midis pak individësh më të mirë a më të këqij në krye të vendit, madje as punë shprese se po dalin liderë më demokratë apo libertarë, por një rrugë që ka të bëjë me ndryshimin e bazës prej nga dalin diktatorët. Dhe, në këtë kontekst, të shpresosh se Rama do të na shpëtojë nga rreziku Berisha ose anasjelltas është shprehje e kulturës së vjetër të “fashizmit brenda nesh”. Ngritja e këtyre individëve në rolin e liderit absolut në partitë e tyre është bash shprehje e kësaj kulture fashiste dhe, po të vazhdohet me këtë prirje, pa dyshim që nesër, me eliminimin e njërit prej të dyve, do të mbetemi edhe më të rrezikuar. Por ama edhe sikur të ikin të dy, siç kërkojnë disa, po nuk ndryshoi kultura e partive që ata drejtojnë, do të vijnë të tjerë t’i zëvendësojnë duke marrë tabiatet e tyre. Prandaj gjykoj se ndryshimi duhet të vijë nga një emancipim i bazës së partive që i kanë në krye dhe më gjerë akoma i tërë shoqërisë, nga përpjekja morale e kulturore e secilit për të refuzuar liderë si Berisha e Rama si mjet shpëtimi dhe për të marrë në dorë fatet tona nëpërmjet emancipimit të vetvetes dhe ndërtimit të institucioneve demokratike. Sepse, tek e fundit, këta lloj liderësh nuk janë tjetër veçse modeli i liderit që kanë sot për sot shumica e shqiptarëve në kokë dhe me sjelljen e tyre publike s’bëjnë tjetër veçse përpiqen të luajnë rolin e liderit që i pëlqen kësaj shumice.

Ja çfarë shkruante Elsa Morante për Musolinin në vitin 1945:

“Shefi i Qeverisë u njollos në mënyrë të vazhdueshme gjatë karrierës së tij me krime që, sikur të kishte pasur të bënte me një popull të ndershëm, do t’i kishte dhënë dënimin e merituar, do ta kishte njollosur me turp dhe do t’i kishte hequr çdo lloj autoriteti për të qeverisur. Po përse populli ia lejoi, madje edhe ia duartrokiti këto krime? Një pjesë për pandjeshmëri morale, një pjesë për rrufjanllëk, një pjesë për interesa dhe hesape personale. Pjesa më e madhe natyrisht i kuptonte aktivitetet e tij kriminale, por preferonte t’ia jepte votën më mirë të fortit sesa të drejtit. Për fat të keq populli italian, nëse i duhet të zgjedhë midis detyrës dhe hesapit personal, ndonëse e di se cila është detyra, zgjedh gjithmonë hesapin personal.

Kështu, ky njeri mediokër, i fryrë, me një oratori vulgare, por që krijonte efekt të shpejtë, nuk qe tjetër veçse ekzemplari perfekt i bashkëkohësve të tij. Tek një popull i ndershëm ai nuk do të kishte qenë më shumë sesa lideri i një partie të vogël, një personazh qesharak për mënyrat e tij të sjelljes, qëndrimet, manitë e madhështisë: ai do të ishte fyes për bonsensin e njerëzve e atij populli për shkak të stilit të tij enfatik dhe të paturp. Kurse në Itali u bë shefi i Qeverisë. Dhe është e vështirë të gjesh një shembull italiani më komplet. Admirues i forcës, i parasë, i korruptueshëm dhe korruptonjës, katolik pa besuar në Zot, mendjemadh, vanitoz, me një mirësi të shtirë, baba i mirë, por me shumë dashnore, përdorues i atyre që i përçmon, që e rrethon veten me njerëz të pandershëm, gënjeshtarë, të padrejtë, përfitonjës; një imitator i aftë, që mund të bëjë efekt mbi një publik vulgar, por, si çdo imitator, pa karakterin e vet, ai e imagjinon gjithmonë vetveten në rolin e personazhin që kërkon të përfaqësojë.”

Çdokush që do të lexojë këto radhë të Elsa Morantes besoj se do të bëhet disi më i qartë për atë se pa shqiptarët kështu siç janë, vështirë se do të kishte një Berishë dhe Ramë kështu siç janë dhe se, nëse duam një Berishë dhe Ramë tjetërsoj, duhet të ndërtojmë një shqiptar tjetërsoj; se vërtet shumëkush e sheh të padurueshëm njërin prej tyre varësisht nga afiliacioni, por kaq nuk mjafton, madje as sikur t’i shohësh të dy si të padurueshëm dhe jashtë skenës, pasi ai që duhet të na bëhet i padurueshëm e të dalë jashtë skenës është Berisha dhe Rama brenda nesh, në trajtën e diktatorit apo servilit të tij si dy faqe të së njëjtës medalje. (Panorama, 7 qershor 2010)