Partitë si pjesë dhe sherri Shqipëri – Kosovë

Vizita e Ramës në Serbi ka ngritur një sherr midis Kosovës dhe Shqipërisë, të paprovuar deri më sot në historinë dypalëshe. Reagimi i parë ishte ai i politikanëve dhe intelektualëve kosovarë (ku spikati deklarata e Ministrit të Jashtëm të Kosovës, Enver Hoxhaj) se Shqipëria nuk mund të përfaqësojë Kosovën në Beograd, sikurse ka vepruar Rama. Nga Tirana, në vend të një analize nëse është e vërtetë se ka ndodhur kështu, dhe a duhet të ndodhte kështu, u hodhën sulme ndaj kosovarëve ku dominoi akuza se këta duan një Kosovë më vetë, jo të bashkuar me Shqipërinë? Të dy palët hodhën benzinë pa ngurrim në një zjarr të kryqëzuar dhe shumë kontradiktor. Cilët janë shkaqet më të thella të këtij sherri? Thënia e Oscar Wilde-it se e vërteta nuk është kurrë e pastër dhe asnjëherë e thjeshtë i shkon shumë të vërtetës së shkakut të kësaj situate. Po përpiqem megjithatë të jap një këndvështrim.

***

Në thelbin e sherrit mendoj se qëndron fakti se ne vazhdojmë të vuajmë kontradiktën midis kulturës së trashëguar totalitare të partisë-shtet dhe sistemit demokratik që kemi instaluar, që i ka ndarë shoqëritë tona në shumë parti. Vetë koncepti “parti” në demokraci nënkupton një pjesë, kurse, sipas kulturës totalitare të trashëguar, partia/pjesa, paradoksalisht, përfaqëson të tërën.  Sherri, pra, erdhi si pasojë e rrekjes së Ramës për të përfaqësuar në Beograd të tërën, ndërkohë që është një pjesë, që, për shkak të mendësisë totalitare, nuk e ka vetëdijen se është pjesë. Por edhe për shkakun se pjesët që e kundërsulmuan përdorën të njëjtën gjuhë. Por s’mund të mohoet se ai është kryeprotagonisti i sherrit.

Në shkrimin “Gjuha e trefishtë e Edi Ramës dhe flamuri si cohë toreadori” (Panorama, 6 prill 2015) kam komentuar paradën me shqiponjë dhe bashkim kombëtar që bëri Rama në Pallatin e Kongreseve me rastin e takimit të dy qeverive. Mes të tjerash aty kam konstatuar faktin se gjuhës së dyfishtë - nacionaliste për konsum të brendshëm dhe evropianiste për konsum të jashtëm - kryeministri i ka shtuar, së fundi, edhe një gjuhë të tretë: atë për kosovarët, duke u paraqitur edhe si babai, mbrojtësi apo përfaqësuesi i kosovarëve. Tek thellimi i kësaj tendence delirante duhet kërkuar rrënja kryesore e sherrit. Por pa harruar se në ato fillime, që pasuan edhe ndeshjen e futbollit në Beograd, Rama nuk u sulmua kështu nga kosovarët, përkundrazi u duartrokit. Pse kësaj here prodhoi këtë reagim? Së pari, sepse vjet e parvjet Rama ka përdorur shumë më tepër një gjuhë antiserbe, nacionaliste të bashkimit, duke venë në fasadën e Kryeministrisë edhe flamurin e Shqipërisë së madhe që valëviti droni në Beograd, e cila ka shumë më pak kundërshtarë në Shqipëri dhe Kosovë,  kurse sivjet përdori gjuhën evropianiste,   për nevojën e dialogut, paqes e bashkëpunimit me serbët. Së dyti, sepse kësaj here i injoroi thuajse plotësisht liderët kosovarë në tentativën e tij për t’u paraqitur si baba i tërë shqiptarëve të Ballkanit.

Në fakt, nëse ka politikan që harron se është pjesë dhe pretendon se është e tëra, që qëndrimin që i duhet për momentin e paraqit, me arrogancë madje, si qëndrim i së tërës, ky është Edi Rama. Në këtë aspekt ia kalon edhe Berishës i cili, p.sh., ka qenë gjithnjë i kujdesshëm që liderve kosovarë t’u linte hisen e tyre të pushtetit. Ndërsa Rama, vini re, shkoi në Beograd jo vetëm si përfaqësues i shqiptarëve edhe i kosovarëve, jo vetëm i (shumë) nacionalistëve edhe i (pak) kozmopolitëve, jo vetëm i atyre (shumë) që janë për bashkim kombëtar edhe të atyre (më pak) që janë për një Kosovë të mëvetëshme, por edhe si përfaqësuesi i gazetarëve dhe intelektualëve kritikë shqiptarë. Libri i tij “Kurbani”, do t’i “prezantojë publikut serb ngjarjet kulturore, politike dhe sociale në Shqipëri” (tha botuesi i tij Veran Matiç), “vizionin e tij të transformimit demokratik dhe modernizimit përballë vizionit autoritar të rivalit të tij Sali Berisha.” (është shprehur Shkëlzen Maliqi për Danas).

Edhe në regjimet komuniste zor se do të ecte, pa kërcitur keqas, kjo karrocë e mbingarkuar, jo më sot. Prandaj, ashtu siç kërciti në veshët e gazetarëve pretendimi i informimit të serbëve për realitetin shqiptar nëpërmjet “Kurbanit” ashtu dhe kërciti në veshët e politikanëve kosovarë pretendimi i tij për të bërë shiun edhe diellin e Kosovës, nacionalistin antiserb dje dhe evropianistin që citon Andriçin sot.

***

Me këtë nuk dua të them se kryeministri duhet të shkonte në Beograd si kryetar partie/pjese; as se duhet të fliste me gjuhën nacionaliste me të cilën iu drejtua Vuçiçit para dy vjetësh. Dua të them se duhet të shkonte me një qëndrim koherent dhe, mbi të gjitha, si politikan i një shteti demokratik. Me koherencë kuptoj përdorimin e një gjuhe të vetme si për shqiptarët e Shqipërisë, si për të huajt si për kosovarët. Me “demokratik” kuptoj gjuhën e kryeministrit të një vendi demokratik dhe jo autokratik, çka do të thotë të një kryeministri që e ka vetëdijen se ka dalë nga një force politike që është pjesë, dhe se në vendin e tij ka pjesë të tjera që nuk do të flisnin njëlloj si ai po të takoheshin me një kryeministër të huaj. Vetëdije që do të duhej t’ia kushtëzonte gjuhën, mënyrën e tij të të shprehurit ashtu që, edhe pa prezencën e tyre, këto pjesë të kishin zë në Beograd. Kurse ai duket sheshit se nuk e ka këtë vetëdije. Ai foli me një gjuhë absolutiste dhe të kundërt me gjuhën që ka përdorur para dy vjetësh po vetë, jo vetëm në emër të të gjithë shqiptarëve të Shqipërisë, por edhe në emër të shqiptarëve që kanë qeveri tjetër, histori tjetër me Serbinë, që kanë parti me qasje të ndryshme brenda vet, siç është Kosova.

***

Dhe këtu dalim tek problemi i kulturës politike totalitare që kemi trashëguar dhe nevojës për ta ndryshuar atë, nëse duam të jetojmë në demokraci.

Në realitetin tonë, si në Shqipëri dhe në Kosovë, nuk mund të mos konstatosh grupe njerëzish me prirje më nacionaliste apo më evropianiste, që janë për bashkimin e Shqipërisë me Kosovën apo për dy shtete, më antiserbe apo më të hapur për dialog me serbët, që janë më evrocentrike apo më evroskeptikë, më të djathtë përsa u përket politikave ekonomike apo më të majtë, më konservatorë përsa i përket moralit apo më progresistë, me frymë fetare apo me frymë laike. Disa syresh më afër ekstremeve dhe të tjerë më të moderuar. Ndërkaq, ajo që ndodh për shkak të trashëgimisë totalitare është prirja e partive ekzistuese për t’i përfaqësuar vetë të tëra këto prirje që ekzistojnë në shoqëri, në funksion të një pushteti gjithëpërfshirës e gjithëpërfaqësues. Si rrjedhojë, këto parti sillen edhe si përjashtuese të të tjerëve. Pikërisht prej kësaj kulture tek ne vazhdon të mbisundojë koncepti i fitores mbi tjetrin, i shuplakave që i japim tjetrit. Kjo kulturë i bën politikanët tanë të flasin në emër të të gjithëve me arrognacë sepse të mundurit për ta nuk kanë gojë. (Prandaj Rama përdori të njëjtën gjuhë edhe kur tentoi të miklojë shqiptarët duke u thënë se  ne e kemi fituar kundër Serbisë). E pra, në një shoqëri demokratike partitë dhe politikanët duhet të ndahen nga kjo kulturë. Partitë tona duhet të sillen si përfaqësuese të pjesëve, si shprehëse të vizioneve dhe interesave të tyre, duke dialoguar me njëra tjetrën në një proces pa fund që çon drejt përmirësimit të jetës shpirtërore dhe materiale të të gjithëve. E sipas këtij koncepti në demokraci nuk mund të ketë humbës dhe fitues, por një pjesë që, falë zgjedhjeve, merr detyrën që të qeverisë në emër të interesave të të gjithëve dhe që, për ta bërë sa më mirë këtë punë, ka nevojë për dialogun dhe konfrontimin e vazhdueshëm me pjesët e tjera, për kritikën e oponencën e tyre ashtu sikurse ka nevojë edhe për mediet e lira, shoqërinë civile. Dhe jo ta konceptojnë demokracinë si një ditë të vetme zgjedhjesh pas të cilës fituesi merr gjithshka dhe humbësi del nga skena e vendimmarrjes.

Po nuk hyri kjo kulturë politike në Shqipëri e Kosovë do të vazhdojmë të shohim parti/pjesë që, duke u sjellur sikur përfaqësojnë të tërën dhe të vërtetën e vetme, do të përdorin çdo mjet për të asgjësuar pjesët e tjera me pasojat tragjike që po shohim përditë. (Panorama, 18 tetor 2016)

Skandali i plehrave dhe vetingu i pasanikëve

Debati i rihapur mbi importimin e plehrave për industrinë e riciklimit ka mbetur në nivel emocional duke u përqendruar tek ndjenjat e zhgënjimit me rilindësit, apo të revoltës  ndaj mos mbajtjes së premtimeve. Emocionet bëjnë mirë, por më duket se është koha që, përtej emocionalitetit, të mendohet më racionalisht për çka po ndodh. Debati duhet ta kalojë nivelin e ndjenjave, që në këtë rast rezultojnë tejet sipërfaqësore (sepse të thuash se kisha besim tek këta do të thotë të mos kesh jetuar me mend në kokë), dhe të integrohet në një debat më të gjerë e më racional.

Debati që propozoj duhet të sillet rreth pyetjes: si ka mundësi që në Shqipëri, tash 25 vjet, kategoria e njerëzve që është e dhënë pas pasurimit zhvillon thuajse vetëm industri nga ato që janë kundër interesit publik, kundër asaj që quhet ekonomi e qëndrueshme - siç është edhe kjo që kërkon të sjellim plehra nga jashtë? Për të bërë pak historik le të kujtoj se në fillim të viteve 90, dmth. në kohën e Berishës 1, pasurimi u bazua kryesisht mbi dy industri kriminale: trafikimin e njerëzve dhe piramidat financiare. Pas këtyre, me ardhjen e socialistëve, përsëri industria që zëvendësoi piramidat ka rezultuar shkatërruese. E kam fjalën për atë të ndërtimit, rezultatet e së cilës shikohen kudo, duke filluar nga Tirana që është bërë e pabanueshme me një ndotje ekstreme dhe me një cilësi jete mizerabël e deri tek shkatërrimi i brigjeve të Adriatikut e të Jonit, për të mos folur për masakrat që janë bërë në qytetet dhe rrethinat e Durrësit, Vlorës, Sarandës, Lezhës. Në kohën e qeverisjes Berisha 2, me dobësimin e industrisë së ndërtimit, shohim ngritjen e industrive që janë përsëri kundër interesave publike si në terma afatshkurtra edhe në terma afatgjata. Gjashtë fabrika çimentoje nga Tirana deri në Lezhë, dhënie me koncesione pa numër e lumenjve të Shqipërisë për të ndërtuar hidrocentrale, ndërtimi i petroliferave e termocentraleve në vende si brigjet rreth Vlorës që duhet të ishin perla turistike. Edhe industria e përpunimit të mbetjeve të sjella nga jashtë hyn në këto. Me ardhjen e rilindësve asgjë nuk ndryshon, siç po duket çdo ditë. Edhe ata vazhdojnë të bëjnë projekte për porte gjigante si ai i Karpenit, për hidrocentrale, petrolifera, t’i rihyjnë edhe një herë ndërtimeve të larta, të lejojnë lulëzimin e supermarketeve e karburante jashtë çdo proporcioni në raport me nevojat ashtu sikurse të ndërtimeve shkatërruese të brigjeve të Adriatikut dhe Jonit.

Ç’është ky mallkim? Nga na vjen? Si është e mundur që tek ne nuk flitet për zhvillime që janë në përputhje me politikat e asaj që sot në botë është bërë fjalë rutinë; ekonomia e qëndrueshme? Pse s’kemi rëndom të pasur të fuqishëm që vijnë nga bujqësia, blegtoria, agroturizmi, industria e përpunimit të produkteve ushqimore, por kush merret me këto është krejt margjinal në raport me pasanikët që vijnë nga investimet rëndom kundra interesit publik?

Ky mendoj se duhet të ishte debati kryesor, në nivel racional, i nxitur edhe nga skandali i fundit, me synim gjetjen e rrugëve që nesër të mos guxojë më kush të na sjellë plehra pa u pastruar një herë plehrat tona.

Shkaku: pula politike apo veza ekonomike?

Po t’i pyesësh shumicën e shqiptarëve të përgjigjen se shkaku i kësaj gjendjeje është klasa politike e korruptuar dhe elita intelektuale në shërbim të saj. Ka që flasin edhe për biznesmenë të korruptuar apo të lidhur me krimin. Por ajo që bëhet më pak është lidhja e të dyjave si një fenomen ku në njërën anë të shkakut është politikani dhe më anë tjetër biznesmeni në një raport shkak pasojë që mbyll një rreth vicioz sipas dilemës “veza pulën apo pula vezën”. Problemi është se në debatin shqiptar mbi gjetjen e shkakut tek “veza” apo “pula” theksi është venë, me qëllim dhe pa qëllim, tek pula/politika duke u lënë gjithnjë në hije veza/ekonomia. Kjo ka bërë që edhe kur janë ndërruar pulat, ato që i kanë zëvendësuar kanë dalë nga e njëjta vezë me të njëjtat karakteristika siç i ka të përcaktuara në ADN veza. Vështroni, ligjin mbi sjelljen e mbetjeve. Pulat politike ndruan vend kurse vezët që e mbështetën ligjin si dje edhe sot janë po të njëjtët biznesmenë. Sot ne bërtasim “korrupsion!” kundër Ramës siç bërtisnim dje kundër Berishës ndërkohë që korruptuesve nuk dimë as emrat. Këtu ka diçka që nuk shkon. Mendoj se në debatin tonë sot duhet sjellë me forcë pyetja: pse këta të pasurit tanë kanë nevojë të korruptojnë politikën dhe hartojnë thuajse gjithmonë projekte që janë kundër interesit publik?

Kjo pyetje me doemos do të na çojë tek analiza e historisë së pasurimit të atyre që u bënë biznesmenë në Shqipëri dhe që dora dorës kapën politikën. Në shkrimin paraardhës kam folur për oligarkë me pasurim të dyshimtë. Pa dashur t’i fus të gjithë në një thes do të thosha se një nga shkaqet kryesore të këtij degradimi është  veza që ka nxjerrë pulën: shpesh paraja e pisët, që ka pasur, në një sasi të madhe, burim krimin. Dhe lidhja është shumë e thjeshtë: krimit ka si psikologji pasurimin e shpejtë dhe të lehtë të njerëzve që nuk dinë të bëjnë gjë tjetër, që s’kanë as pasione të tjera veç parasë dhe as moral. Në thelbin e vet një ekonomi e bazuar mbi krimin si një ekonomi njerëzish të paaftë s’mund të jetë veçse një ekonomi e dështuar. Kjo do të prodhojë politikë të dështuar kur politikanët qëndrojnë në pushtet me paratë e biznesmenëve të korruptuar ose janë vetë këta. Gjykoj se këtu duhet kërkuar më së shumti burimi i kësaj ekonomike që po përparon në Shqipëri me shpejtësi dramatike duke zaptuar gjithnjë e më shumë politikën, mediet, drejtësinë, shoqërinë civile. Është pikërisht degradimi që vjen nga dështimi ai që shpjegon pse Parlamenti u mbush me kriminelë, pse nga Lazarati sot kemi tërë Shqipërinë vend kultivimi të kanabisit dhe se pse po i hapet rruga sjelljes së plehrave. Krimi ndjell krimin – thotë një fjalë e urtë.

Si mund të dilet nga ky rreth vicioz?

Sot është bërë e modës fjala “veting” duke iu referuar  Reformës në Drejtësi. Ajo që duhet bërë për të dalë nga ky rreth është një tjetër veting: ai i të ashtuquajturve të pasur shqiptarë në emër të një tjetër reforme: Reformës në Ekonomi. Ata që kanë ndërtuar biznese kundër interesit publik duhen futur të parët në shoshë për të bërë të qartë se si e kanë bërë pasurinë, se sa kanë qenë të rregullt në pagimin e taksave, nëse janë apo jo borxhlinj nëpër bankat tona etj.. Por, në këtë pikë, pyetja që shtrohet është: a mund t’ia bëjë vetingun këtyre drejtësia pasi të ketë kaluar vetingun e vet? Personalisht dyshoj shumë se një drejtësi edhe sikur të jetë vërtet e pavarur mund të përbllojë pushtetin e kësaj ekonomie që ka me vete edhe pushtetin politik edhe atë mediatik. Është kjo një arsye më shumë për të mbështetur idenë e një lëvizjeje të re politike që, duke mbrojtur interesat e të papërfaqësuarve, duhet të bëjë presion edhe për shëndoshjen e ekonomisë shqiptare, për pastrimin e saj nga metastazat e ekonomisë që po e kthen vendin në plehër, duke ushtruar një kontroll të rreptë ndaj çdokujt që kërkon të investojë paratë e krimit në vendin tonë.

Përndryshe na pret rënia e këtyre “piramidave” kriminale dhe zhyia e vendit në një kaos të ri. (Panorama, 30 shtator 2016)

Investime strategjike apo strategji grabitjeje

Lexova para disa ditësh shkrimin investigativ të Birn me autore Lindita Çelën: "Resortet turistike në bregdetin e jugut po ndërtohen në prona të grabitura". Ishte një ilustrim i qartë dhe i plotë i asaj se si në këtë vend një grup të pasuruarish të dyshimtë, në bashkëpunim me politikanë e gjyqtarë edhe më të dyshimtë se këta, me moral blozë, kanë grabitur ndër vite dhe vazhdojnë të grabisin shqiptarët pa u hyrë gjemb në këmbë. Ai është, po ashtu, edhe një çjerrje maske e kryeministrit të radhës, i cili ulëret e bërtet për reformën në drejtësi e vetingje gjyqtarësh e prokurorësh, duke i akuzuar se kanë grabitur shqiptarët, ndërkohë që është ai, dora vetë, në krye të grabitësve.

Për ta përmbledhur me dy fjalë (shpresoj që lexuesi e ka lexuar vetë http://www.reporter.al/resortet-turistike-ne-bregdetin-e-jugut-po-ndertohen-ne-prona-te-grabitura/) shkrimi na tregon se si u është grabitur katër familjeve himarjote trualli në një nga perlat e bregdetit të Jugut, poshtë Palasës, nëpërmjet një serie falsifikimesh e korruptimesh, për të përfunduar në duar oligarkësh famëkeq, të njohur tashmë si të lidhur me të gjitha partitë/banda që kemi pasur e kemi në pushtet. Shkrimi na tregon se drama e grabitjes, e filluar që me firmat piramidale, është zhvilluar me disa akte. Ata të fundit (duke filluar që nga dhënia e lejes së ndërtimit më 2014 në një kohë që tjetërsimi i pronave ishte objekt hetimi i Prokurorisë) i ka kryer kryerilindasi Rama i cili, në përfundim, ka gjetur edhe mënyrën për t'i fshirë gjurmët e krimit. Ai i ka dhënë në 2015 investimit në pronat e grabitura statusin e investimit strategjik, pasi ka miratuar me Parlament një ligj mbi investimet strategjike i cili lejon shpronësime të pasurive të paluajtshme për interesa publike.

 Nuk dua të merrem këtu me anën investigative sepse shkrimi i BIRN e ka treguar qartë e bukur mekanizmin e grabitjes. As me faktin se investitori është përsëri Mane & Co që na del gjithandej si kryeministri hije i Shqipërisë në qeveritë Berisha dhe Rama, ndërtuesi i Rolling Hills, ku ka strehën një pjesë e mirë e kastës që na ka sunduar e sundon, çka shpjegon edhe heshtjen e opozitës e të medieve kryesore për akte  të tilla skandaloze.

Dua të merrem me gjethen e fikut të përdorur nga Kryeministri dhe oligarkët e tij: se investimi na qenka strategjik në turizëm dhe në interesin publik pasi atje u investuakan mbi 50 milionë euro dhe u punësuakan, për nja dy vjet, mbi 80 vetë.

A është me interes publik ai horror që shohim në foton e publikuar nga Birn ku pejsazhi aq i bukur, i virgjër i bregut poshtë Palasës është betonizuar me një seri vilash ngjitur njëra pas tjetrës në një dendësi që të kujtojnë kompleksin e shëmtuar moralisht dhe   arkitektonikisht të Rolling Hills, ku duket qartë se synimi është ndërtimi i sa më shumë vilave në sa më pak metër katror sipërfaqe për të  rritur fitimin privat?

Jo dhe jo. Ajo që shohim aty është strategjia e grabitjes së pasurisë publike dhe private me synim pasurimin e një grushti njerëzish e ndjekur kudo në vend ku pronat publike apo të njerëzve të thjeshtë të palidhur me pushtetin janë zaptuar nga të fortët. Është "strategjia" që privatizoi plazhin e
Durrësit duke e kthyer më në fund në një plehër antituristike (plus disa laguna me vila të njerëzve të kastës) e që tani, si metastazat e një tumori i është qepur bregdetit të Jugut.

Nesër në bregun poshtë Palasës, që ishte një perlë që kurrsesi nuk duhej prekur, ndërsa pronarët duhet të kompensoheshin, do të kemi një zonë me vila, ku do gjejmë shumë nga banorët e Rolling Hills, dhe ndoshta edhe disa hotele super të shtrenjta të rrethuar me mure të larta. Ndërkohë me siguri edhe bregu do të bëhet i pakalueshëm për të gjithë të tjerët, vendas dhe turistë të huaj. Dhe ironia më e madhe  është se për t'ia nxjerrë sa më të lirë koston këtyre ndërtimeve private në dhjetor të vitit 2015, Rama paska miratuar edhe 10 vendime, medemek me qëllim lehtësimin dhe rregullimin e procedurave për investitorët strategjik. Sipas këtyre, me paratë e gjithë shqiptarëve, që nesër as do të mund të hyjnë në atë zonë, shteti do t’i ofrojë Manes & Co infrastrukturë ndihmëse, si furnizim dhe përshtatje të rrjetit elektrik, furnizim me ujë të pijshëm, kanalizime, trajtim të ujërave të ndotura, dhe infrastrukturë rrugore.

JO, kjo nuk është strategji zhvillimi të turizmit nëse me të tilla nënkuptojmë projekte që shikojnë larg në kohë dhe që përfshijnë interesa vërtet publike, që  i interesojnë  gjithë popullsisë së Jugut: të atyre që jetojnë sot, por edhe të atyre që do të lindin nesër. Sikur të mos ishte syverbësia e babëzisë nuk do të ishte vështirë që Ministria e Trizmit të gjente shembujt për tu ndjekur në vendet më të njohura për turizëm sot. Atje do të shohësh se, përveç ndërtimeve historike, brigjet deri thellë ruhen të paprekura, sepse nuk është hoteleria vlera kryesore për të cilën vijnë turistët, por natyra, klima, pejsazhi, trashëgimia kultuore ku hyn edhe kuzhina. Hoteleria gjithnjë e më shumë bëhet në të ashtuquajturat agroturizme që janë edhe një mënyrë që komuniteti rrotull të zhvillojnë një ekonomi të qëndrueshme.

Në raste si zona në fjalë ajo që do të duhej të bëhej më së pari në Jug duhet të ishte ndalimi i ndërtimeve të reja për ruajtjen e pejsazhit. Pastaj restaurimi i shtëpive të fshatrave të vjetra - shumë më të bukura dhe tërheqëse sesa vilat standarte të Manes që s'kanë asnjë lidhje me traditën. Një pjesë e këtyre shtëpive do të shërbenin pastaj edhe për hoteleri duke u bërë burim të ardhurash për komunitetin. Nëse kjo hoteleri nuk do të ishte e mjaftueshme (për sezonin e verës) zgjidhja kurrsesi nuk mund të ishte shkatërrimi i natyrës e i pejsazhit me ndërtime gjatë bregut, le më pastaj për vila private. Duke pasur parasysh ndërtimet në Vlorë e Sarandë hoteleria mjafton e tepron për ata që duan të shijojnë detin, të eksplorojnë pejsazhin dhe traditën e Jugut. Asgjë nuk u kushton atyre të marrin makinën siç bëjnë në Toskanë apo në Sardenjë dhe të lëvizin pastaj nga Vlora apo Saranda apo nga agroturizmet që duhet të jenë lart, për në gjiret e ndryshëm të virgjër të bregut e për të vizituar fshatrat e bukur të jugut të restauruar ku edhe do të mund të hanin e pinin në restorante që ruajnë traditën. Kurse ndërtime të tilla veçse i largojnë turistët nga këto zona sepse u shëmtojnë pejsazhin, por edhe pse ua zaptojnë plazhin me ndërtime private.

Prandaj këto nuk janë investime strategjike për interes publik, por strategji grabitjeje për interesa private. Është strategjia kafsho një copë Shqipëri, mbush xhepat e ik, që ka shkatërruar tash 25 vjet shumëçka që përbënte pasuritë më të vyera që i kishin mbetur këtij vendi duke filluar që nga toka buke, pyje, lumenj, brigje deti e deri në trashëgiminë kulturore. Është e njëjta strategji që po na sjell së fundi edhe plehërat nga Evropa. (Panorama, 26 tetor 2016)

Dibra si kërcënim i putinizmit

Në fjalimin e tij përpara dibranëve deputeti oligark i PS Sadri Abazi, për t'i bindur dibranët të votojnë kandidatin e maxhorancës, u tha se Edi Rama do të rrijë në pushtet edhe dhjetë vjet të tjera prandaj ata kishin të gjithë interesat të votonin për të, sepse kështu do të gëzonin të mirat që vijnë nga qenia pranë pushtetit.

Fjalimi i tij qarkulloi nëpër rrjetet sociale me përqeshje, sepse deputeti fliste me një patos banal që e bënte qesharak. Por fitorja me diferencë 4000 vota e maxhorancës në Dibër shpresoj t'i ketë bërë pak më seriozë ata që e përqeshën pasanikun. Ai paralajmëroi instalimin e putnizmit në Shqipëri.

Ç'kuptoj me putinizëm

Me putinizëm kam parasysh një sistem që, edhe pse pluripartiak, nuk garanton rotacion pushteti sepse partia më e madhe, gjithë duke ruajtur fasadën e një vendi që shkon në votime, sundon e vetme nëpërmjet kontrollit të ekonomisë, të medieve, të shoqërisë civile, të drejtësisë. Putinizmi ka si background historik vende që kanë dalë nga diktaturat, ku sundon mendësia autoritariste, që kanë prirjen t'i ikin lirisë, dhe që kanë hyrë në sistemin kapitalist pa përvojë vetëorganizimesh sociale, politike si formë rezistence ndaj pushtetit.

Problemet që ngre putinizmi janë shumë. Instalimi i tij heq mundësinë për të korrigjuar me votë gabimet në rritje të maxhorancës sunduese të cilat vijnë duke u rritur sëbashku me autoritarizmin dhe arrogancën e liderit të saj. Duke  pretenduar përfaqësimin e të gjithëve putinizmi ndërton një kastë të paprekshmish që pengon atë që quhet mobilitet social, demokracinë lirinë dhe, në raste ekstreme, mund të çojë në diktatura fashiste.

Pse na rrezikon putinizmi

Premisë e putinizmit është fakti se partitë tona jo vetëm janë të gjitha përfaqësuese interesash oligarkike, por gjatë viteve, duke u kriminalizuar, janë shndërruar në banda që luftojnë për kontroll territori dhe përfitimesh. Kjo situatë, duke degraduar, ka çuar më një anë në largimin e popullit nga politika (edhe nga vendi), sepse ndjehet i papërfaqësuar dhe, nga ana tjetër, në një luftë brenda llojit për asgjësimin e njëra tjetrës dhe fitoren e asaj më të fortës. (Shih për këtë edhe shkrimin "Ndërtimi tek Parku si avancim i fashizmit ekonomik" Panorama, 19 janar 2016))

Megjithatë mund të ngrihet me të drejtë pyetja: pse rrezikohet rotacioni kur deri tani e kemi pasur?

Ka pasur disa arsye, të lidhura ngushtë njëra me tjetrën, që kanë mundësuar rotacionin. Ato më kryesoret janë:

Së pari, dështimi në ndërtimin e një ekonomie të qëndrueshme - i lidhur ngushtë edhe me korrupsionin galopant - ka bërë që të vijë një pikë kur njerëzit i janë kthyer kundër maxhorancës sunduese.

Së dyti, deri në fitoren e Berishës në 2005 dhe ca më pak në fitoren e Ramës në 2013 ka pasur një masë të konsiderueshme njerëzish që kanë vazhduar të besojnë tek opozita, ta ndjekin e ta mbështesin me shpresë ndryshimi për mirë.

Së treti, ka pasur një numër më të madh njerëzish që kanë vazhduar ta quajnë PS-në parti të majtë (edhe pse bën politika ultra liberiste) dhe PD-në të djathtë; bazuar tek e kaluara historike komuniste apo antikomuniste (por edhe në sajë të instrumentalizimit nga ana e këtyre  partive të kësaj të kaluare).

Së katerti, ka pasur më shumë oligarkë të lidhur me njërën apo tjetrën parti, një pjesë e të cilëve, edhe për arsyet historike që përmenda, edhe për shkak të disa lidhjeve të krijuara nga privilegjet e dhëna gjatë qenies në pushtet, u kanë mbetur besnikë opozitave.

Së pesti, ka pasur më shumë shoqëri civile e intelektualë të pavarur, çka i dedikohej edhe faktit se shumë shoqata e intelektualë sponsorizoheshin nga të huajt; plus faktit se standardet e jetës më herët kanë qenë më të ulëta, kështu që mbijetesa sigurohej me më pak.

Së gjashti, shqiptarët gjithsesi kanë zhvilluar një lloj imuniteti ndaj liderit të përjetshëm për shkak të kujtimit të figurës së Enver Hoxhës. Edhe kjo ka ndikuar që, kur kanë parë delirin në rritje të liderit të maxhorancës së radhës t'i japin goditje aspiratës së tij për lider të përjetshëm. 

Pse sot rrezikon të mos ndodhë më rotacioni?

Së pari duhet thënë se megjithë rotacionet prirja putiniste ka qenë gjithnjë prezente.  Partitë, me në krye liderin e radhës, kanë tentuar të akumulojnë sa më shumë pushtet duke eliminuar kundërshtarët dhe jo ta shpërndajnë atë për t'ia dhënë ligji dhe institucioneve. Vendimet që kanë marrë kanë qenë përherë rezultat i arrogancës jo i dialogut me opozitën, shoqërinë civile apo oponentët konstruktivë.

Së dyti, sepse të gjithë këta faktorë që përmenda, për shkaqe të degradimit të përgjithshëm të vendit, por edhe për shkak të një strategjie mjeshtërore tharëse të pemës së diversitetit nga ana e Rama & Co janë në zbehje.

Duke e lënë faktorin ekonomik në fund po e nis nga të tjerët.

Rënia e besimit tek opozita

Aq i vogël është ky besim saqë në Dibër një pjesë preferuan më mirë të marrin 2000 lekë për votë sesa të investojnë tek PD-ja. Sigurisht kjo vjen për shkak të përvojës së akumuluar tashmë se do të votonin për pasurimin e të njëjtëve oligarkë me të njëjtin stil pasurimi: grabitjen.

Rënia e ndikimit të së kaluarës

Varfëria, injoranca, dhe kulti e parasë, si e mira që siguron të gjithë të tjerat, ka avancuar sëbashku me avancimin e zhdukjes së brezave të së kaluarës duke e bërë elektoratin gjithnjë e më të pandjeshëm ndaj të kaluarës historike.

Pakësimi i oligarkëve opozitarë

Në kushtet e vështirësive në rritje ekonomike dhe të politikave  monopolizuese të ndjekura nga Rama & Co, të një ekonomie që gjithnjë e më shumë mbahet vetëm me para publike (kur nuk mbahet nga krimi) janë pakësuar biznesmenët që kanë mundësi të mbijetojnë nëpërmjet biznesit të tyre e t'i japin mbështetje opozitës. Për këtë zvogëlim ndikon edhe rritja e numrit të atyre që deri dje kanë ngrënë me të gjithë krahët dhe që gjithnjë e më shumë e shohin të pakuptimtë pagimin e dy tre partive, sepse u mjafton korruptimi i njërës.

Lideri i përjetshëm

Largimi i njerëzve që janë të lodhur me këtë vend që s'po del nga tranzicioni si dhe i gjithë atyre që nuk durojnë liderët autoritarë për shkak se ruajnë ende memorien, si dhe rritja e ndjenjës së nënshtrimit (kombinuar me faktorët e sipërpërmendur) e lehtëson avancimin e sëmundjes së gjithpushtetshmërisë tek Edi Rama.  Shembulli më elokuent për këtë e dha vetë partia e tij që pranoi pa kundërshtim që lidershipi i tij të mos vihej në votim në Kongres, gjë kjo e pangjarë deri më sot.

Ekonomia kriminale

Putinizmi nuk mund të konsolidohet pa naftë. E pra, duket se maxhoranca ka gjetur "naftën" që i mban në këmbë. Mbjelljen dhe trafikimin e drogës. E vërtetë, gjendja ekonomike është në ditët më të zeza që s'i ka njohur prej kohësh. Dhe kjo shkon në kundërshtim me argumentin tim kryesor. Pra njerëzit duhet të ngrihen. Por Dibra vërtetoi të kundërtën. Çfarë ndikoi? Ndikoi fakti se varfërimi (i lidhur edhe me faktorët e tjerë) jo vetëm i revolton njerëzit, por edhe i shtyn të ikin, edhe i degradon duke i çuar në krim e korruptim. Të mbijetosh duke mbjellë kanabis nën mbrojtjen e policisë është edhe krim edhe korruptim njëherësh. Sot jemi në një situatë kur mbijetesa e njerëzve është gjithnjë e më shumë e lidhur me krimin dhe oligarkët e lidhur me pushtetin. Janë strukturat e tyre, dhe jo strukturat partiake, që lidhin politikën me popullin. Në rreth vicioz, sa më shumë akumulimi i parave shkon në duar e këtyre njerëzve aq më të skllavëruar e të depersonalizuar ndjehen njerëzit derisa arrijnë të jetojnë me krim apo ta sheshin votën për 2000 lekë.

Për të gjithë këta faktorë të ndërlidhur me njëri mendoj se jemi përpara rrezikut serioz të instalimit të putinizmit.

Duhet thënë se Shqipëria nuk është e izoluar në këtë fenomen. Ajo i shembëllen shumë vendeve të botës ish komuniste, që janë një karikaturë e problemeve që ka sot kapitalizmi që i ka shndërruar politikanët gjithnjë e më shumë në menaxherë të interesave të oligarkisë. Veçse ajo është një imitim shumë më karikaturesk dhe kriminal sepse oligarkia jonë është shumë më kriminale, për të mos thënë se është krimi vetë.

Cila është rrugëdalja

Rreziku i këtij putinizmi apo fashistizimi të vendit mund të luftohet vetëm duke mobilizuar mosbesuesit, indiferentët, të lodhurit dhe të varfrit që s'duan të jetojnë me krim apo ta shesin votën për 2000 lekë. Parulla që duhet ngritur është: të përfaqësohen të papërfaqësuarit.

A mundet Partia Demokratike ta bëjë këtë punë. Duket një mision gati i pamundur. Më së shumti duket se kjo parti pret të trashen zullumet e kësaj bande në pushtet derisa njerëzit të shkojnë të kërkojnë ndihmë e shpëtim tek banditët e saj. Por, siç argumentova më sipër dhe siç e vërtetoi Dibra, ky variant duket gjithnjë e më i vështirë. Kështu siç është PD-ja mund të shërbejë fare mirë si parti e përjetshme opozitare në sistemin putinist.

Në këto kushte situata është tejet e rëndë dhe prapë do të thosha se rruga më e shkurtër është ajo që duket më e gjata dhe më e pamundura: krijimi i një lëvizjeje që të përfaqësojë të papërfaqësuarit, me njerëz të rinj, me fytyra të reja, që ngjallin besim e shpresë. Kjo lëvizje duhet të jetë e gatshme të bashkëpunojë edhe me opozitën, por pasi ka parë se ajo ka reflektuar dhe ka bërë ndryshime serioze dhe bindëse për të hequr dorë nga mendësia e sjelljes thjesht si një bandë që lufton me banditët e vet për të ripushtuar territoret e humbura. (Panorama, 19 shtator 2016)

Nga duhet filluar

Gjatë debatit mbi reformën në drejtësi kam mbrojtur dhe vazhdoj të mbroj tezën se prapa retorikave të kësaj reforme kemi luftën për pushtet midis tre partive banda. Si pasojë kjo luftë mund të sjellë tre lloj zhvillimesh: ose një lloj destabilizimi (nëse tre bandat hapin luftë me njëra tjetrën pa e mposhtur dot njëra tjetrën), ose futje edhe më thellë në shtetin e së padrejtës, (nëse Drejtësia kapet nga banda më e madhe), ose mbetje atje ku kemi qenë, (nëse ato arrijnë një "konsensus"). Kam argumentuar se e treta është më e mirë se dy të para, pasi është më demokratike të kesh tre banda në pushtet sesa një bandë apo destabilizim e kaos. Mirëpo opsioni i tretë ngre, me shumë të drejtë, pyetjen: mos kjo do të thotë se duhet të qëndrojmë në kënetën e korrupsionit dhe depresioni ku ndodhemi? A nuk duhet filluar diku? Dhe, a nuk mund të ishte reforma në drejtësi një fillim?

Reformat e vërteta dhe politika

Shpesh, kur flasim për rrugët e ndryshimit, duke u dhënë emrin "reforma", këto i lidhim me politikanët që kemi duke nënkuptuar se ata, me hir ose me pahir, po detyrohen t'i bëjnë ato. Nganjëherë, madje, situata shitet sikur  edhe ata i kërkojnë sinqerisht këto rrugë, i duan reformat e vërteta, por nuk i gjejnë dhe kërkojnë ndihmë. Koha ka treguar se nuk është kështu. Të gjitha reformat e maxhorancave që kanë ardhur në pushtet kanë qenë të rrejshme dhe zhgënjyese pasi janë përdorur për një qëllim të vjetër dhe të pandryshueshëm: ndryshimin e gjithçkaje (në kuptimin e vendosjes në pushtet të njerëzve të tyre), që të mos ndryshojë asgjë (në kuptimin e mënyrës se si këta njerëz keqpërdorin pushtetin për interesat e tyre meskine). E tillë është edhe reforma që po na premton drejtësi. Le të sjell një argument me vetë fjalët e Ramës për këtë. Rama i porsaardhur në pushtet, deklaronte se për korruptimin e njerëzve e ka fajin sistemi jo individët, se edhe një gjerman po ta futësh në këtë sistem do të korruptohej. Pra ai nënkuptonte se do të ndryshonte sistemin. Ndërkaq, ajo çka ka bërë deri më sot (dhe që, sipas meje, synon ta përmbyllë edhe me drejtësinë) është pikërisht ndryshimi i njerëzve jo i sistemit. Edhe i famshmi "veting" që po shitet si shpresë drejtësie e ndryshimi, në thelbin e vet, premton sjelljen e "gjermanëve" në drejtësi.

Nga duhet ta filluar atëhere?

Ka një përgjigje mjaft të thjeshtë për këtë: duhet ta fillojmë nga vetja që të ndryshojmë edhe sistemin.

Edi Rama dhe partia e tij vërtet e kishte shumë të vështirë ndryshimin e gjithçkaje menjëherë. Por një gjë e kishte të lehtë. Të bënte vetingun tek vetvetja më së pari, të mos lidhej me krimin vetë, të mos bënte korrupsion vetë. Dalëngadalë shembulli i mirë që do të jepej në çdo sektor, do të triumfonte mbi të keqen.  Në këtë mënyrë do të fitonte gjithnjë e më shumë kredibilitet dhe nesër do të mund të çlirohej edhe nga i korruptuari Meta të cilin e paraqet sot si shkakun pse nuk po i ecin punët, e do të mund të kryente reforma të vërteta.

Po pse nuk ndodhi kjo, por sot shohim  paradoksin që këtej rilindësit flasin për veting të gjyqtarëve dhe prokurorëve kurse më anë tjetër mbështeten tek kriminelët që kanë futur në Parlament e nëpër bashkira? Jo thjesht sepse janë mashtrues e hajdutë të lindur, sikurse thonë disa, por sepse janë pjesë e sistemit, pjesë e strukturës së pushtetit ekonomik, politik, mediatik, që korrupton edhe "gjermanët".

Në një shkrim e kam krahasuar këtë sistem me një godinë tre katëshe me krimin e organizuar në bodrum, me oligarkët e korruptuar dhe korruptues në kat të parë, me mediet e këtyre oligarkëve në kat të dytë, me politikanët në katin e tretë, në të cilin kat drejtësia nuk ka veçse disa zyra të vogla.

Ajo që po ndodh tek kjo godinë me ardhjen e Ramës në pushtet është se ai po kërkon t'i zvogëlojë opozitës zyrat fare në kat të tretë, t'i mbyllë drejtësisë dyert që i ka të lidhura me ato të opozitës duke ruajtur lidhjen vetëm me zyrat e veta; të marrë gjithnjë e më nën kontroll lidhjet me katin e parë dhe të dytë e veçanërisht të fuqizojë lidhjet me  bodrumin, çka po duket dramatikisht së fundi me faktin që po bëhet gjithnjë e më evidente se mbjellja e tërë Shqipërisë me kanabis nuk është një diçka spontane, por diçka e organizuar për të siguruar bazën ekonomike të pushtetit të kësaj maxhorance.

E pra, reforma e vërtetë që kërkohet në Shqipëri është ajo që do të synonte shpërbërjen e kësaj godine kriminale pushteti. Dhe të presësh që këtë ta bëjnë vetë arkitektët, ndërtuesit dhe konsoliduesit e saj është iluzion sepse ata kanë dy arsye të forta që nuk i lejon ta bëjnë këtë. Së pari, ekonomike, sepse interesat e tyre materiale janë të lidhura ngushtë me mirëfunksionimin e kësaj godine dhe së dyti, psikologjike,  sepse ata janë "institucionalizuar" tashmë në këtë godinë. Jashtë kësaj godine dhe punës që bëjnë në të ata nuk i gjejnë dot më kuptim jetës.

Lëvizja e  re

Ja pse kam ngulmuar dhe ngulmoj se për të kryer reforma të vërteta lipset një lëvizje e re njerëzish që duhet të synojnë shpërbërjen e kësaj godine dhe jo fuqizimin e saj, siç po ndodh. Saktësoj se kur them "jashtë" nuk nënkuptoj "gjermanë" që bien nga qielli, por, në radhë të parë shqiptarë që nuk janë përfituesit, por viktimat e kësaj godine si dhe plot nga ata që, në një mënyrë apo në një tjetër, u është dashur t'i nënshtrohen diktatit të saj, por që kanë vetëdijen se kemi të bëjmë me një strukturë kriminale që po i çon të gjithë në humnerë, apo edhe eksponentë të ssaj që janë bërë tashmë të vetëdijshëm se po vazhdoi kështu ajo do të implodojë duke i zënë edhe ata brenda.

Disa nga pikat kryesore të programit të kësaj lëvizjeje, që përsa i përket elektoratit e shoh si lëvizje të të papërfaqësuarve  nga godina, prandaj dhe më së shumti të njerëzve të ndershëm dhe të varfër, prandaj më së shumti një lëvizje të majtë si ato që kanë lindur së fundi kundër kastave të korruptuara në Greqi, Itali apo Spanjë, do të duhet të ishin:

Së pari, të mos ketë lidhje dhe sponsorizim nga krimi dhe kriminelët, çka do të thotë që ajo të planifikojë që bodrumi i godinës të postohet në vendin që i takon, me një fjalë në burg, apo në fundërrinat e shoqërisë.

Së dyti, të kontestojë fort me shembullin e vet konfliktin e interesave që ka sot në Parlament, midis qenies në teori të politikanëve shërbëtorë të interesit publik dhe qenies së tyre realisht biznesmenë që e përdorin politikën për përfitimet e tyre personale. Duke iu referuar  metaforës së godinës kjo do të thotë që lëvizja të programojë që kati i parë i godinës të spostohet më vete, si treg vërtet i lirë.

Së treti, të kërkojë një reformë themelore në sistemin mediatik që do të pamundësojë ekzistencën e medieve manipuluese e disinformuese të publikut që punojnë për interesat e bodrumit, të katit të parë dhe të politikanëve të lidhur me ta dhe të  stimulojë mediet   e pavarura prej tyre. Çka do të thotë që edhe kati i dytë i godinës të shkrihet e të krijohet një "godinë mediatike"  më vete, si pushtet i ndarë.

Së katërti, në këtë lëvizje të katit të dytë duhet të përshihet edhe kërkesa që në shpërbërjen e godinës të kryhet edhe zhvendosja e zyrave të së ashtuquajturës shoqëri civile që ato të fillojnë të punojnë si  kundërpeshë e pushtetit, siç i quan John Locke dhe jo si leva të partisë në pushtet siç i quante Stalini dikur organizata të tilla si organizatën e gruas, bashkimet profesionale, organizatën e rinisë etj.

Së pesti, për ta mbyllur me reformën në drejtësi:

vetëm një lëvizje e tillë, që e fillon vetingun nga vetja dhe që punon seriozisht për ndarjen e kësaj godine kriminale, mund ndjehet e lirë për t'i dhënë pushtetin ligjit dhe Drejtësisë mandatin për të qenë ajo gardiani i vetëm i tij.

Kush pretendon se me një politikë, ekonomi, media, dhe shoqëri civile të kapur nga krimi dhe korrupsioni, mund të kemi drejtësi të pavarur, që të mbrojë barazinë e të gjithëve para ligjit, vetëm se mashtron për qëllime që s'kanë të bëjnë me drejtësinë dhe shtetin e së drejtës. (Panorama, 5 shtator, 2016)

Shqipëri - Kosovë: Sot na ndajnë të përbashkëtat jo diferencat

Largimi i një futbollisti nga përfaqësuesja e Shqipërisë për tek ajo e Kosovës ishte nga ata lajme që meritonte të zinte vend në ndonjë kënd të vogël në faqet e gazetave sportive. Mirëpo u bë kryelajm pas atij shkrimi provokativ të Andi Bushatit, i cili çuditi jo vetëm dashamirët, por edhe armiqtë e tij, me lehtësinë me të cilën përdori  fjalën "tradhtar" ndaj këtij të riu, me ironizimin e flamurit dhe himnit të Kosovës dhe përqeshjen e dashurisë së etërve kosovarë për Shqipërinë, disa prej të cilëve e kanë shprehur këtë duke u vënë bijve të tyre emra qytetesh shqiptare.

Nuk kisha ndërmend të hyja në vorbullën e shkaktuar nga ky shkrim i hedhur ashtu dembelisht për tu dëfryer, për të marrë klikime  apo nuk e di për çfarë (siç bën ndonjëherë Bushati). Por më thithi në vorbull mënyra se si u zgjerua ajo duke risjellë në skenë, nëpërmjet një shkrimi të Baton Haxhiut, edhe një shkrim timin të vitit 1995: "Ne shqiptarët dhe kosovarët - ne kosovarët dhe shqiptarët". Më tërhoqi vëmendjen atje një citim jo i saktë, i vënë  në thonjëza, sikur paskam shkruar asokohe se midis shqiptarëve dhe kosovarëve ka një "armiqësi të fjetur e cila një ditë do të shpërthejë".

Në fakt shkrimi im i asaj kohe nuk fliste për "armiqësi që do të shpërthejë", përkundrazi fliste në emër të ndërtimit të dashurisë. Ai bazohej në idenë se identitetet kombëtare dhe, më gjerë, kulturat e një populli nuk janë diçka e ngurtë, e palëvizshme, por produkt i historisë, një proces gjithnjë në lëvizje. Dhe, meqenëse qysh kur u formuan shtetet shqiptar e jugosllav historia na ndau këtej dhe andej, thosha se gati një shekull jetë e ndryshme kishin krijuar edhe identitete të reja që nuk i ndajmë, edhe mjaft diferenca të reja, përveç të përbashkëtave (por edhe diferencave) që kemi pasur edhe më parë. Një nga diferencat kryesore që kam përmendur në shkrim është ajo se, pas 1912-tës e deri në atë kohë kur shkruaja shkrimin, ne shqiptarët e Shqipërisë kemi pasur si kryeproblem sundimin nga njëri-tjetri, thuaj më mirë çlirimin nga njëri-tjetri, kurse shqiptarët e Kosovës kanë pasur problemin e çlirimit nga sundimi serb. Si pësojë, kur dolëm në vitet '90 nga diktaturat komuniste, kemi përjetuar, mes tjerash,  konfliktin e pashprehur midis patriotizmit të kosovarëve, që ishin gati të jepnin jetën për të pasur shtetin e tyre të bashkuar me Shqipërinë dhe "antipatriotizmin" e shqiptarëve që po e braktisnin Shqipërinë, pas gjëmave që u kishin shkaktuar të vetët, - gjë kjo e pakonceptueshme dhe e papranueshme nga patriotët kosovarë në atë kohë.

Vlerësimi im i asaj kohe ishte se për këto diferenca e mosbesime, të vjetra e të rejat që po lindnin, ne nuk flisnim. I mbulonim ato me retorika boshe për "vëllezërit kosovarë", për "çështjen e Kosovës", për "armikun e përbashkët serb", "bashkimin"  etj., ndërkohë që duhet të flisnim për të ndërtuar një komunikim të vërtetë, për të kaluar kësisoj nga faza e  "dashurisë platonike" e distancës në atë të një dashurie të kontaktit real midis shqiptarëve këtej dhe andej kufirit

***

Ajo që bije në sy në debatin e këtyre ditëve, si në shkrimin dhe replikën e Bushatit edhe të shumë të tjerëve që e pasuan, është se autorët e komentuesit nga Shqipëria dhe ata  nga Kosova, në reagimet e tyre,  po e venë theksin tek diferencat. Disa venë në dukje epërsinë e Kosovës dhe të tjerë të Shqipërisë apo po flasin për komplekse e paragjykime të vjetra e të reja. Pra, siç konstaton Haxhiu, duket sikur po shpërthen ajo "armiqësia e fjetur", që unë e paskam paralajmëruar e që disa po përpiqen ta qetësojnë, duke marrë anën e tjetrit.

Duke iu referuar shkrimit të 21 vjetëve më parë mund të them se në këtë debat ndjehet pikërisht mungesa e atij dialogu dhe komunikimi të vërtetë që kam kërkuar asokohe në mënyrë që, pasi t'i kuptojmë diferencat, mosbesimet e paragjykimet, nga faktorë ndarës këta të bëhen pjesë e ndërgjegjes sonë historike, të kulturës sonë, "burime komunikimi, mirëkuptimi."

***

Nuk është kurrë vonë për ta bërë këtë që thashë më sipër, por 21 vjet pas atij  shkrimi, aq të kontestuar asokohe, më duhet të them se jetojmë në një kontekst tjetër në të cilin kryeproblemi shqiptar i debatit dhe dialogut që duhet të bëjmë në emër të afrimit dhe dashurisë, paradoksalisht, nuk janë diferencat, por ngjashmëritë.

Po e them këtë edhe pas një vizite që bëra para disa ditësh në Kosovë, ku munda të flas me njerëz të mençur atje, për problemet që kanë kosovarët e t'i krahasoj me problemet që kemi ne shqiptarët këtu. Pa dyshim Kosova ka probleme specifike nga ato që nuk i ka Shqipëria, që lidhen me pavarësinë e papërfunduar plotësisht, por definitivisht mund të them se ajo që, paradoksalisht, na ndan më shumë nuk janë diferencat, si 20 e kusur vjet më parë, por ngjashmëria e problematikave. E përbashkëta dramatike shqiptare sot është se edhe Kosova ka hyrë në fazën e Shqipërisë dje dhe sot, ku nuk i lipset më çlirimi nga armiku i huaj, por çlirimi prej të keqes që vjen nga të vetët. Sepse të dy palët sot kemi ndërtuar, si askund tjetër në Ballkan, shtete të kapura, të dështuara. Sepse nëse në vendet e tjera mund të flitet për shtete që kanë edhe mafiet e tyre, në dy vendet tona mund të  flitet për mafie që kanë shtetet e tyre. Në të dy vendet besimi i qytetarëve tek institucionet e tyre të shtetit është minimal, për të mos thënë se shteti shihet si armik i tyre. Në të dy vendet flitet për një bjerrje dramatike të shpresës, për një atrofizim të ndjenjës së revoltës dhe protestës; për ikjen nga vendi si shpëtim. Në të dy vendet njerëzit kërkojnë të vijnë të huajt tu vendosin drejtësinë dhe shtetin e së drejtës. Në të dy vendet ka zgjedhje të kontestueshme nga palët. Në të dy vendet konflikti midis forca kryesore politike i ngjason luftës së bandave për kontroll territori dhe përfitimesh. Në të dy vendet po bjerr gjithnjë e më shumë sistemi i vlerave, kultura, dija. Në të dy vendet rruga e çlirimit nga kjo e keqe shihet me parandjenjën e një fundi dramatik.

Me fjalë të tjera, sot e përbashkëta dramatike që na ndan është se si shqiptarët edhe kosovarë jetojnë keq në vendet e tyre, sepse relacionet njerëzore në të dy vendet janë përkeqësuar dramatikisht; sepse njëri tjetrin e shohim gjithnjë e më shumë vetëm si instrument për ta përdorur, si klient apo si viktimë për ta vjedhur; sepse deri trashëgiminë dhe natyrën e përbashkët dhe publiken, që lidhin njerëzit, shqiptarët e shohin si plaçkë për ta privatizuar dhe grabitur për interesa paraje dhe pushteti. Në këtë klimë, ku jeta si njeri i ndershëm, i lirë dhe me dinjitet bëhet gjithnjë e më e vështirë,  ku burimeve si natyrore edhe shpirtërore po u vjen fundi,  ndjenja të tilla si miqësia, dashuria, besimi i njeriut tek njeriu zveniten. Këto janë të këqija të përbashkëta që, detyrimisht, na ndajnë po qe se nuk bashkohemi dot t'i luftojmë, siç nuk po e bëjmë dot. Këtë janë më keq se një pushtim i huaj sepse pushtimi edhe të bashkon, siç ka bashkuar kosovarët dje.

Në sajë të këtij pushtimi nga të vetët sot bijtë e atyre kosovarëve që nuk arrinin të kuptonin shqiptaret që iknin në fillimvitet 90, besoj se i kuptojnë sot shumë më mirë. Sepse ata po ikin edhe vetë në Evropë (apo edhe  deri në Siri për të luftuar në krah të ISIS-it), si pasojë e bëmave të të vetëve.

Harrova të them: të përbashkët si në Shqipëri dhe në Kosovë kemi edhe faktin se kryepërgjegjësit e këtij "më keq se pushtimi" mbi shqiptarët kërkojnë ta mbulojnë këtë masakër duke u rënë tambureve të atdhedashurisë, të miqve dhe armiqve të huaj të përbashkët apo duke tundur flamurin kuq e zi nëpër stadiume.

***

Meqënëse ky shkrim lindi nga një lajm mbi futbollin le ta mbyll me të përbashkëtat edhe në sport. Të dy palët kemi të përbashkët faktin se, për vetëmburrje kombëtare, u kërkojmë djemve të emigrantëve, të rritur, edukuar e stërvitur në Zvicër apo Gjermani, të luajnë në përfaqësueset e tona. Të dy palët qorrollepsemi pas ndonjë fitoreje, nganjëherë duke bërë të tillë edhe humbjen, siç ndodhi me përfaqësuesen shqiptare në Francë. Të dy palëve nuk na preket fare sedra kur shohim fqinjët grekë, serbë, kroatë, malazezë të marrin pjesë në kaq po kaq shumë sporte, madje edhe me suksese të jashtëzakonshme, si në Olimpiadën që po zhvillohet  këto ditë në Brazil e të ngremë pyetjen: po ne çfarë na mungon? Asgjë, përveç faktit të përbashkët se vazhdojmë të bartim nga brezi në brez një kulturë që e sheh shtetin vetëm si instrument për të vjedhur e sunduar të tjerët e që i ka kthyer shqiptarët në një turmë individësh që s'dinë të ndërtojnë interesin e përbashkët.

E pra, jo diferencat, as armiku i huaj, por se si të shpëtojmë nga kjo e keqe e përbashkët duhet të jetë sot "çështja shqiptare" më e madhe që duhet ta trajtojmë edhe veçmas në Tiranë dhe Prishtinë, por edhe së bashku, qoftë edhe në godinën e Lidhjes së Prizrenit po të doni, në emër të dashurisë me njëri-tjetrin jo thjesht si shqiptarë, por si njerëz mbi të gjitha. (Panorama, 22 gusht 2016)

Mbi autorësinë e krimit ndaj stadiumit Qemal Stafa

Që të kryesh një akt kriminal si shkatërrimi i stadiumin Qemal Stafa, pjesë integrale e Ansamblit të Bozios, i mbrojtur edhe me ligj si monument kulture, nuk është e lehtë. Që të kryhet kjo punë duhet që autori/ët të ketë minimalisht  katër karakteristika:

Së pari duhet të jetë thellësisht injorant.

Së dyti, thellësisht i korruptuar.

Së treti thellësisht mashtrues e i paturp.

Së katërti thellësisht sociopat, delirant megalloman.

Pa çdonjërën nga këto karakteristika ajo masakër nuk do të mund të kryhej. E megjithatë këto janë vetëm kusht i domosdoshëm, por jo i mjaftueshëm. Sepse, që të kryhet ky akt, duhet edhe një karakteristikë tjetër e rëndësishme: autori duhet të ketë pushtet. Madje të jetë jo më pak se Kryeministër i Shqipërisë.

Dhe këtu vjen e ngatërrohet problemi i autorësisë së këtij krimi. Vërtet ky krim s'mund të ndodhte pa një sociopat si Edi Rama, që po i manifeston përditë e më rëndë karakteristikat që rendita, por problemi është se në këtë vendin tonë  kjo kategori njerëzish, shoqërish të rrezikshëm, që normalisht duhet të përfundojnë në spital, në burg apo në fundërrinat e shoqërisë, tek ne bëhen kryeministra, ministra e me radhë, pra arrijnë të  ngrenë një strukturë pushteti. Dhe të bësh këtë do të thotë të kesh mbështetje nga shumë njerëz. E prandaj a është e drejtë t'i vishet autorësia e këtij krimi, që as në ëndrrat më të këqija nuk e kemi imagjinuar, vetëm një individi, sado i sëmurë psiqikisht dhe moralisht qoftë ai? Kurrsesi jo! Të mendosh kështu është njëlloj sikur të mendosh se Enver Hoxha i bëri krimet i vetëm, dhe thjesht e vetëm ngaqë ishte megaloman, paranojak e delirant. Jo, këtu nuk duhet folur thjesht për një individ kriminal e të sëmurë, por për një shoqëri kriminale e të sëmurë. Prandaj gjykoj se autori është në shumës.

***

M'i ngacmuan këto mendime pamjet e tmerrshme të shembjes së fasadës dhe dy reagime të dy bashkëpunëtorë të Ramës; ai i Artan Lames dhe ai i ministres së kulturës Mirela Kumbaro. Këta thyen heshtjen që ka shoqëruar këtë akt të politikanëve,  oligarkëve, intelektualëve, gazetarëve, biznesmenëve, militantëve që janë baza e piramidës së pushtetit të Ramës, mbi të cilët ngrefoset ky gjel kur bën akte të tilla, duke hedhur madje edhe sharje e ofendime ndaj atyre që e kundërshtojnë. Pyetja e thjeshtë që shtrohet është: a do të mund ta bënte ky këtë krim pa këta? Sigurisht që jo. Mjaft të kesh parasysh se pa paratë e atij oligarkut nga Fieri, deri dje të panjohur, që thotë se do të investojë 50 milion euro, apo pa Dukët, që dikur Berisha i quante "të krimit" dhe që pastaj u kaloi në pronësi stadiumin, ky krim ndaj trashëgimisë nuk do të kryhej. Por këtu nuk dua të merrem me këta që, sëbashku me Ramën, përbëjnë dy anë të së njëjtës medalje dhe janë një pakicë. Do të merrem me reagimin e Lames dhe të ministres së kulturës që punojnë si të thuash tek superstruktura e këtij krimi, që kanë edhe për detyrë, si eksponentë intelektualë dhe drejtues institucionalë të lançuar nga partia në pushtet,  t'i shpjegojnë publikut akte të tilla.

***

Reagimi i Lames me një fjalë të vetme, "ndjesë", fliste shumë edhe për këtë kategori pasi ishte edhe heshtje edhe fjalë. Ai vetë njihet si njeriu më me ndjeshmëri dhe kompetencë ndaj trashëgimisë në PS. Qoftë si individ qoftë si kryetar i Forumin të Trashëgimisë ai ka marrë karrigen e përfaqësuesit të PS në debate pa fund në kohën kur kjo ishte në opozitë, duke i bërë njerëzit të shpresojmë se kur ajo të vinte në pushtet, gjëra të tilla nuk do të ndodhnin. Po kujtoj debatet mbi prishjen e piramidës, për planin urbanistik të Bashës, protestat kundër zgjerimit të rrugës së Elbasanit në kurriz të pronës publike dhe trashëgimisë me prishjen e gardhit të periudhës fashiste apo edhe denoncimin e heqjes së kangjellave të larta të oborrit përpara fasadës së presidencës.

E pra Lame është i vetmi ndër ata që "hanë" tek sistemi Rama, që është shprehur publikisht kundër prishjes së Stadiumit. Në mbledhjen që bëri Kryeministri te Hotel Tirana Internacional, ku disa pamje renderash i paraqiti edhe si prezantim  i projektit edhe si dëgjesë publike, edhe si miratim i tij  nga KKT-ja, Lame u ngrit dhe iku në shenjë proteste, se ajo ishte një maskaradë, se u la jashtë me përdhunë shoqëria civile, por edhe sepse gjeli u tha me të tallur të pranishmëve (për turpin e heshtjes së tyre) se ndonjëri aty (e kishte fjalën për Lamen) do të përfundonte prapë në spital nga ai projekt. Ju kujtoj se Lamja kishte qenë në spital, jo pse e kishte kapur diarreja pas dëgjimit të ndonjë logoreje nga ato të shefit të tij, por nga një sëmundje e rëndë që e kishte çuar në prag të vdekjes.

Thënë gjithë kjo nuk mund të mos e pyes Lamen: në emër të kujt kërkon ndjesë o njeri: të vetes, të Rilindësve apo të sociopatit që vazhdon ta mbash mbi supe? Mos do të na thuash: ndjesë se i shkreti nuk di se ç'bën? Dhe pastaj: Për çfarë kërkon ndjesë o Lame?  Që u prish Stadiumi, që ke punuar e punon për pushtetin këtyre që e prishën, se ndjehesh prandaj edhe përgjegjës apo për çfarë. Sepse nuk na mjafton vetëm një fjalë. Përndryshe, ndjesa jote mund të na tingëllojë edhe thjesht si larje goje apo duarsh. Shpresoj se e ke kërkuar sepse direkt apo indirekt, me mbështetjen që i ke dhënë e i jep, ndjehesh edhe ti përgjegjës për këtë masakër. Sepse, sikur ti dhe Shkreli e shumë të tjerë, anëtarë të Forumit tënd të Trashëgimisë, që Rama s'mund t'i akuzonte dot si njerëz të
Berishës, siç bën zakonisht për të mbuluar krimet e veta,  të kishit protestuar, siç protestuat tek rruga e Elbasanit, kur prishi fasadën e Kryeministrisë dhe interiorin e katit të saj të parë, apo duke dhënë dorëheqjen kur ky vendosi të prishë stadiumin, ky krim s'do të ishte kryer ndoshta. Kurse me heshtjen dhe nënshtrimin tuaj ia lehtësuat punën, i hapët rrugën kësaj masakre dhe shumë të tjerave.  Dhe kjo është çështja e çështjeve sipas meje, kur na duhet të flasim për autorësinë e këtij krimi.

***

Reagimi që flet më shumë se çdo tjetër se nuk duhet e nuk mund t'ua lemë përgjegjësinë ligjore dhe morale vetëm disa injorantëve të babëzitur e të çmendur ishte ai i ministres së kulturës, që drejton institucionin që e paguajmë për mbrojtjen e trashëgimisë. Pas shembjes së fasadës ministrja kërkoi të na shpëlajë trutë duke shkruar në facebook për historinë, sipas saj "fantastike", të "tempullit Abu Simbel" që medemek paska "ndryshuar vizionin e ruajtjes së trashëgimisë në pajtim me zhvillimin e modernitetit". (Nuk është kujdesur as të kuptojë se Abu Simbel nuk është emri i tempullit, por i vendit (fshatit)  ku është gjetur tempulli. Po pse të lodhet kaq shumë: në botën e injorantëve, për injorantët jeton e punon.) E pra, sipas saj, ashtu siç u bë projekti i shpëtimit të dy tempujve të Abu Simbelit në Egjypt, pasi mbaroi diga dhe do të lëshohej uji i Nilit, duke i ngritur më lart në kodër, kështu po punohet nga Ministrja jonë edhe me gurët e fasadës së stadiumit. Pra ata po u mbledhkan një nga një për ta shpëtuar fasadën nga përmbytja që do të sjellë stadiumi me kullë që do ngrihet aty. Se ku do futen as ministrja nuk e di, se s'e ka vendosur akoma gjeli në Kryeministri, por ajo di se do të aprovojë  çdo gjë, edhe sikur të hidhen në nevojtore. Ajo di se as duhet të mendojë nëse kishim ne nevojë të ngrinim një stadium me hotele, qendra biznesi, e kulla, e supermarkete, siç kishin egjyptianët për ujët e Nilit, ndërkohë që Tiranë është plot me të tilla, shumica bosh ose të pambaruara. As për faktin se mos kishim një vend tjetër ku të ngrinim një stadium të ri që të mos prekej monumenti që ajo ka detyrë ta mbrojë. E kam shkruar edhe herë tjetër: këta rilindësit janë raca më bastarde e politikanëve që kanë nxjerrë këta 25 vjet pasi këta, pasi të vjedhin e mashtrojnë sy ndër sy, duan edhe të të tallin e të thonë se je një leshko, që nuk e kupton se ata në fakt po punojnë për të mirën tënde, sipas vizionit më modern që ekziston në botë. Ministres do t'i mjaftonte një lexim i ligjit dhe rregullores së trajtimit të monumenteve të kulturës për të mos lëshuar mufka mashtruese të tilla që, përveç të tjerave, rrezatojnë edhe injorancë të madhe në punën që kryen. Sepse ligji parashikon që nuk mund të ndërtosh deri në një distancë të caktuar pranë një monumenti kulture, kurse ajo që po lejon ministrja, duke shkelur ligjin, është ndërtimi brenda një monumenti pasi edhe hapësira midis fasadës së Stadiumit dhe kolonave është pjesë e ansamblit monumental të Bozios. Po ashtu, jo vetëm fasada, me gjithë shkallët dhe me skarpatet e bukura me bar që kishte në dy anët e hyrjes, por edhe vetë ovalja e stadiumit, ka pasur simbolikën dhe harmonizimin e vet në këtë ansambël unikal, e nuk mund të zëvendësohet me një rrotë kaçkavalli të ngrënë nga të katër anët e me një kullë groteske në mes, siç është projekti Rama&Casamonti, që mund ta çosh në çdo qytet të globit dhe të qëndrojë si një "junkspace", siç i quan konstruksione të tilla arkitekti dhe teoricieni i famshëm danez Rem Koolhaas. Sa për atë që t'i kërkosh ministres të kuptojë se ajo që është bërë me Nilin dhe me tempuj e Abu Simbelit në vitet 60, nuk do të bëhej kurrë sot, - pas mësimeve që ka nxjerrë njerëzimi nga shkatërrimet që i ka sjellë trashëgimisë dhe ambientit kulti i modernizimit, veçanërisht në vitet '50 - '60, - se sot bota e kulturuar po i shkatërron digat për t'i rikthyer edhe një herë lumenjtë në rrjedhën e tyre natyrale, është e tepërt për  inteligjencën dhe diturinë e saj e të kryeministrit të saj, të atrofizuara me kohë nga sëmundja e pushtetit, parasë dhe vanitetit. 

***

Në mes të reagimit njerëzor të Lames, prej të cilit presim, edhe për të mirën e vet, të ndahet nga kjo lukuni kriminale, dhe atij të ministres, që i bëri jehonë Kryeministrisë, duke i zhytur edhe më thellë duart në krim,  qëndrojnë shumë njerëz "normalë" që kanë punuar për ta sjellë në pushtet këtë maxhorancë kriminale. Ata në këtë rast heshtën; me një heshtje që mban erë nënshtrim, komprometim, konformizëm, interesa, banalitet, injorancë e çdo gjë tjetër që mund të quhet dobësi njerëzore. Heshtja është forma më e ulët e bashkëpunimit, por është nganjëherë edhe më e neveritëshmja. Pa bashkëpunimin e kësaj kategorie "të heshturish" një individ i vetëm, sado i lik e i marrë qoftë,  sado të poshtër t'i ketë bashkëpunëtorët e ngushtë, nuk do të guxonte as ta gërvishtte atë monument kulture dhe jo më ta shembte.

Prandaj, duke e përgjithësuar problemin,  gjykoj se, që të çlirohemi nga ky regjim ku na sundojnë injorantët, të korruptuarit, mashtruesit dhe të çmendurit, duhet të reflektojmë të gjithë më thellë, mbi atë se ata nuk do të mund ta merrnin kurrsesi pushtetin e të kryenin krime të tilla, që në thelb janë krime kundër dinjitetit dhe lirisë sonë, pa bashkëpunime të tilla të njerëve që shohin vetëm se si t'i përshtaten maskarallëkut dhe jo se si ta sfidojnë dhe ndryshojnë atë. (Panorama, 17 gusht 2016)