Epidemia Natasha dhe kulturkëllira jonë

Para pak kohësh më qëlloi të shoh një dokumentar televiziv amerikan mbi historinë e një personi që kishte vrarë gruan e parë dhe që, megjithatë, kishte arritur të jetonte për një kohë të gjatë i pandëshkuar në sajë të aftësisë për të mashtruar gra të tjera të pasura të cilat e mbanin me të holla. Kishte arritur t’i fshihej policisë amerikane për afro njëzet vjet – gjersa më në fund e kapën.
Kur i kërkuan një psikologu shpjegimin e suksesit të tij ai tha një të vërtetë shumë të thjeshtë: “Suksesi i mashtruesit bazohet në prirjen që kanë qëniet normale për të besuar.”
Tani, sa herë shoh mashtrues e të mashtruar që adhurohen mes vetit, - e për këtë mjafton të hapësh televizionet e gazetat tona, - më kujtohet kjo thënie. Mu kujtua edhe këto ditë që gazetave tona u ka rënë një epidemi e re mashtrimi, virusi i së cilës kësaj here e ka emrin Natasha.
Një Natasha befas u shfaq në faqet e para të gazetave tona me foto të mëdha të sajat në faqe të parë shoqëruar me titujt bombastikë se na qënka e bija ilegale e ish kryeministrit Mehmet Shehu. Dhe jo në një, por në pesë a gjashtë të përditëshme që konkurronin se kush do ta bënte më grishës lajmin – që në fakt ishte lehtësisht i përgënjeshtrueshëm. Madje ajo i ftoi edhe për debat televiziv dy djemtë e Mehmetit.
Reagimi i parë i njerëzve që, megjithëse kanë prirjen normale për të besuar kanë edhe dy pare mend për të dyshuar, ishte pak a shumë ky: Mirë një të çmendure i hipën në kokë të dalë në gazetë, po gazetat pse janë çmedur?
Dhe këtu çështja bëhet më e koklavitur sesa duket, sepse, sado të marrë të jenë kryeredaktorët e gazetave, sado të paaftë, ata janë në gjendje të kuptojnë që një lajm që e nxjerrin, madje në faqe të parë, me foto të madhe, do verifikuar përpara se të botohet.
Prandaj problemi që shtrohet nuk është thjeshtë pse mashtron Natasha, (madje ajo mund të ketë njëmijë justifikime sepse dihet që mitomania, që shpesh shoqëron mashtrimin, është një sëmundje), por pse mashtrojnë gazetat.
Për shpjegimin e kësaj pyetjeje në median e kafeneve, ende të pa privatizuar, prandaj dhe të pablerë nga politika, qarkullojnë sot për sot disa variante. Po përpiqem të rreshtoj ato më kryesorët që më ka zënë veshi.
I pari është ai më i rëndomti se vetëm kështu mund të shiten gazetat në krizë. Pikë dhe kaq. Shumë e thatë. Paçka se kjo thatësirë hap një temë shumë të njomë: atë se ku mbaron prirja normale e shqiptarëve për të besuar dhe ku fillon budallallëku i tyre, sepse, të pretendosh të shesësh më shumë gazeta në këtë mënyrë, do të thotë ta konsiderosh lexuesin tënd budalla?
Një variant tjetër, më i njomë, është se Natasha ka mashtruar disa kryeredaktorë duke u premtuar se po e botuan lajmin se ajo është e bija e Havasë dhe Havaja e dashura e Mehmetit, Natasha mund ta paraqesë këtë si dëshmi jashtë shtetit dhe kështu do të trashëgojë një goxha pasuri (sepse Havaja na paska vdekur vetëm pak kohë më parë dhe burri egjyptian i paska pas lënë një goxha trashëgim) dhe kryeredaktorët, afërmendsh, do të kenë kësisoj 10% -shin që u takon automatikisht, njëlloj si politikanët për tenderat. Sipas këtij varianti pronarët e gazetave nuk dinë gjë. Kemi të bëjmë me përdorim të gazetave nga gazetarët ashtu si përdoren institucionet e administratës shtetërore nga punonjësit e saj të ulët për përfitime të vogla, nga ato që nuk i hyjnë në sy shefit të madh.
Ka edhe nga ata (të pakët në fakt) që thonë se e gjithë kjo gjurulldi u bë për të përgatitur daljen në skenë të kandidaturës së të birit të Mehmet Shehut si kandidat i Partisë Agrare në Tepelenë.
Por ka edhe një variant më të njomë se të tjerët, që e ka dukjen paska paranojake, por, megjithatë, jo aq sa lajmi për Natashën: Sipas këtij varianti kjo punë nuk duhet marrë aq thjesht: kemi të bëjmë me një punë të orkestruar nga një apo disa zyra – ca thonë të Shishit ca të Shikut, ca të tjerë të ish Sigurimit ca të tjerë të Partisë Socialiste - me qëllim largimin e vëmendjes së publikut nga problemet e mëdha që ka vendi, aq më tepër tani në fushatën elektorale. Sipas një sondazhi të fundit të një OJQ-je që bashkëpunon me të huajt, pas epidemisë “Natasha”, është rritur me disa pikë përqindja e atyre socialistëve që, të mërzitur nga martesa e dytë e Nanos, kishin vendosur të votonin për LSI, - pasi Mehmeti mbetet shtyllë e fortë e PS dhe dalja e një të dashure tregon se kjo parti ka qenë progresiste prej kohësh. Diçka si puna e Miteranit.
* * *
Personalisht epideminë e re “Natasha” prirem ta shikoj si faqe kulturore gazetash. Si një kullim kulturor të periudhës që po jetojmë ku mashtrimi dhe broçkullimi janë instumentet kryesorë të komunikimit mes njerëzve, - që nga Kryeministri e biznesmenët tanë më të pasur e inteletkualët tanë më të shquar e deri tek lypësi më i mjerë i rrugës. Por edhe si instrument pushteti, mos e merrni me shaka. Kemi të bëjmë në fakt me thelbin e kulturpushtetit të kësaj epoke që fare mirë mund të quhet kulturkëllirë. Unë ve bast se Natasha do të dalë së shpejti në emisionin e televizionit kombëtar TVArbëria të Arjan Çanit “Zonë e Lirë” dhe Çani do të bëjë gallatë të lirë me të, e do të na dëfrejë të gjithëve këllirisht – veçanërisht do të dëfrejë elitën në pushtet të stresuar nga punët e rënda të ditës dhe nga shpifjet e poshtra për korrupsion - duke e pyetur Natashën për politikën e madhe globale e për gjëra të vogla lokale. Çfarë do t’i sugjeronte Natasha Bushit për eksportimim e demokracisë në Irak; ç’mendim ka Natasha për mallrat e lira kineze që po fusin në krizë Evropën dhe SHBA; a e takoi Putinin kur ishte në Moskë e çfarë i tha ay për Moisiun; ç’mendon ajo për liberalët e rinj shqiptarë, po për Mjaftin, për të majtën dhe të djathtën shqiptare, për sulmet e Lubonjës ndaj pronarëve të mediave? E në fund do t’i thotë: betohu për kokën e Edi Ramës dhe të Kaç Çaushit se është e vërtetë që je e bija e Mehmet Shehut! Dhe Natasha me siguri do të thotë: betohem!, edhe për kokën e Fatos Nanos! Dhe pastaj, në fund të emisionit, do të dalin sponsorizuesit: Vodafon, AMC, Birra…, Uji… e më the të thashë që do të përmbyllen me siglën përfundimtare: ky emision special u krye nën kujdesin e Ministrit të Kulturës Rinisë dhe Sporteve Blendi Klosi.
Unë madje do tu rekomandoja edhe Klosit edhe Çanit edhe gazetarëve të tjerë të nxitojnë të gjejnë, sa është gjallë, nëse nuk ka vdekur akoma, Kolonel Nasip Metën, i cili ka mundësi të ketë lidhje me Natashën se andej nga Selenica më duket se ishte edhe Nasipi. Po edhe po nuk pati lidhje farefisnore, vetëm mirë do t’i bëjë shtypit dhe medias sonë elektronike dhe kulturkëllirës sonë në përgjithësi kontakti me kolonelin. Cili është Nasip Meta do të thoni ju? Nasipi është një ish kapterr andej nga Selenica që, pasi e futën në burg dhe e sollën në Spaç, e gradoi veten Kolonel të Aviacionit Gjerman të Luftës së Dytë Botërore.
Nasipi tregonte histori të hatashme që do t’i mrekullonin lexuesit e gazetave dhe spektatorët e televizioneve tona. Le pastaj sikur të futej tek Kafazi i Artë i News 24 Nasipi çfarë mrekullie do të ishte! Ai në kafaz të hekurt dhe bënte çudira. Mjafton të tregojë historinë se si, kur avioni i tij ngrihej e fluturonte mbi Londër, e gjithë Britania dridhej nga tmerri dhe lajmi vinte gjer në Itali: “Attenzione attenzione, - ulërinin radiot italiane - il colonello Nasip Meta sta bombardando Londra.” Dhe kjo, madje, do të na ngrejë lart edhe brekët e kranarisë kombëtare, që sikur na kanë rënë pak poshtë këto kohët e fundit. Aq i fashmëm u bë Nasipi sa Hitleri e ngarkoi të shkonte të takonte Çurçillin. “Kur e takova, thoshte Nasipi, barkmadhi ngriu në vend: - Ti mor Çurçill pisi, i thashë, a do të rrish urtë apo do të ta zhdukim Gadishullin Britanik nga faqja e dheut? Kishte edhe atë kurvën, Elisabetën, me vete, që nuk pipëtiu fare gjatë gjithë takimit.”
Me seri mund të vazhdojnë historitë e Nasipit. Që nga dashuria e zjarrtë me Greta Garbon (hajde seks hajde!) e më the të thashë e deri tek takimet me Enverin, Mehmetin, Kadriun, Beqirin.
Por kam edhe një propozim shekullor: Sandrën e Dardanit që gjer tani nuk ka dalë në shtyp. Cila është Sandra e cili është Dardani? Dardani kishte vuajtur si Nasipi nga diktatura e gjatë dhe kohët e fundit iu lodh shumë truri dhe filloi t’i fanepseshin gjëra të çuditshme. Nga këto fanepsje më interesantja ishte ajo sikur njëri nga gardianët e Burrelit, ai më karaduzi, i ishte qepur gruas së tij, Sandrës. Dhe sa herë i vinte kjo fanepsje, kudo që ishte: në dhomë, në qeli ndëshkimore, duke ngrënë, i ulur në hale, Dardani fillonte e thoshte pa pushim me orë të tëra: “Mbahu Sandra!” “Mbahu Sandra!”, “Mbahu Sandra!” Dhe vetëm kështu lirohej. Po cila ishte Sandra do të thoni ju? Kush i vardisej në të vërtetë Sandrës së bukur (hëm në Tiranë, hëm, andej nga Blloku)? Se kot nuk i fanepseshin Dardanit ato gjëra. Nuk e tregoj sepse kërkoj edhe unë shpërblimin tim (material, të kuptohemi). E shes, madje shtrenjtë këtë material, se nuk e di njeri përveç meje. Ma ka thënë një nga kapot e sigurimit të Bllokut. Deri këtu po e le, sa për të ndjellur gazetarët, por ju siguroj se do të jetë lajmi i shekullit.

Kongresi socialist dhe vetvrasjet e adoleshentëve

Më qëlloi para do ditësh ta pi kafen bri një tryeze ku dy persona kishin përpara një të përditshme që qe hapur në një faqe ku spikaste titulli: “A mund të bëjmë shtet”. Të dy dukej se qenë nga ata që kanë bërë një farë shkolle dhe që pretendojnë se i kuptojnë e shpjegojnë gjërat e kësaj bote e të kësaj shoqërie. Po debatonin me zë të lartë pasi njëri prej tyre sapo kishte mbaruar së lexuari artikullin me titullin në fjalë.
- Kjo është teza e serbëve. – iu drejtua ay që nuk e kishte lexuar atij që sapo e kishte mbaruar së lexuari artikullin.
Tjetri, pasi ndejti pak mendueshëm, iu përgjegj:
- Sipas meje - i tha - dobësia jonë nuk mohoet dot, por arësyeja është madhore. Ne kemi qenë nën goditje të vazhdueshme.
“Për çfarë goditjesh e ka fjalën?”- më lindi kurioziteteti dhe ngrita veshët.
- Ki parasysh – i tha, duke filluar që nga romakët kur erdhën e na pushtuan; vazhdo pastaj me të tjerat: kulmi i kulmeve është turku; pas turkut nuk na lanë rehat serbët, grekët, rusët me komunizmin.
Shkurt, i nisi një leksion të historisë ashtu siç mësohej në kohën e Enver Hoxhës: me armikun që kërkonte të na shkatërronte dhe me heroizmin tonë ndër shekuj që na la me plagë në trup, por krenarë.
Kush di sadopak nga roli i ideologjisë nacional – komuniste si instrument pushteti në kohën e Enver Hoxhës nuk çuditet shumë kur i dëgjon nëpër tryeza njerëzish të teshtë kësi argumentiesh nacional romantike. Mirëpo është për tu çuditur, madje për tu tronditur më shumë sesa për tu çuditur, kur këto gjedha të menduari e të gjykuari i sheh të vazhdojnë të mbretërojnë thuajse të patrazuara edhe tani, në shekullin e XXI-të, e të zaptojnë thuajse tërësisht jo vetëm tryezat e kafeneve, por edhe atë që mund të quhet mendim elitar politik e kulturor, mbizotërues në shkollat, universitetet, mediat, tribunat politike. Dhe aq më për tu tronditur është kur në mënyrë gjysëm të vetëdijshme gjysëm të pavetëdijshme kjo mënyrë manikeiste, mistifikuese e demonizuese e shpjegimit të gjërave bëhet me qëllim shpëlarjen e truve të njerëzve çka, tek e fundit, gjeneron një rreth vicioz ku elitat politike dhe kulturore me synim që të ruajnë popullaritetin, por edhe pushtetin, i mshojnë gjithnjë e më shumë shpjegimeve të tilla dhe, më anë tjetër, nga rradhët e të shpëlarëve nga trutë dalin gjithnjë e më shumë liderë që ligjërojnë me këtë gjuhë.

Shprehjen par exellence të kësaj shpëlarjeje trush në nivle kombëtar e pamë tek kongresi i socialistëve, që synoi të ngacmojë vetëm trurin e vogël të njerëzve më një anë duke satanizuar të tjerët, duke ua transferuar atyre të keqen dhe, më anë tjetër, duke glorifikuar të vetët. Por këtu nuk po merrem me atë kongres. Do të doja të merresha me fenomenin që shpjegon atë lloj kongresi duke e ilustruar, madje, me një rast tjetër, më minor, por që e përmban brenda tij tërë dramacitetin kulturor dhe politik që përçoi ay kongres sepse ka, në thelb, të njëjtën antropologji kulturore që e shohim të nxjerrë krye në çdo hap që të hedhësh në jetën tonë që nga kongreset e mëdha e deri në muhabetet e vogla të kafeneve.
E kam fjalën për atë lloj histerie mediatike që pamë të ndizet e të shuhet e të tentojë prap të ndizet kohët e fundit lidhur me disa vetëvrasje adoleshentësh e më konkretisht tek prirja për ta gjetur menjëherë fajtorin, të keqen, armikun jashtë nesh, në rastin në fjalë tek Dëshmitarët e Jehovait apo tek “profecitë kineze”. Aq sa pati një moment kur mendova se do të mjaftonin edhe dy tre vetëvrasje të tjera dhe të fillonte si në Mesjetë kërkesa për linçimin e Dëshmitarëve të Jehovait si bashkëpunëtorë me satanin. Sinjalin e dha ngjarja në Korçë kur një prind hyri dhe ushtroi dhunë ndaj vajzës së tij, që duket se ishte konvertuar në dëshmitare të Jehovait, për ta nxjerë nga grupi.

Nuk jam ndonjë njohësi i fesë që quhet Dëshmitarë të Jehovait. Di se është një fe e lindur në SHBA në shekullin e 19 e që mbështetet mbi interpretimin e Shkrimve të Shenjta duke pretenduar se vetëm ata, dëshmitarët e Jehovait, i interpretojnë në mënyrën më autentike Shkrimet e Shenjta. Di gjithashtu se ky interpretim i ndan ata nga të krishterët katolikë dhe ortodoksë në mjaft gjëra midis të cilave edhe në atë se nuk e njohin Trinitetin (Ati, Biri, Shpirti i Shenjtë) si tre shfaqje të të njëjtit Zot, por thonë se Zoti, emri i të cilit sipas tyre është Jehova, është një, dhe i vetëm, ndërsa Shpirti i Shenjtë është fuqia e tij kurse Jezusi biri i tij. Di se aderimi në këto fe krijon një kontroll të fortë psikologjik të grupit mbi individin që hyn atje dhe shpesh nuk është e lehtë të dalësh e po ashtu se është një fe më pak tolerante sesa katolicizmi ndaj mëkatarëve, e me moral me te rrepte seksual. Por gjithsesi asnjëherë nuk kam lexuar apo dëgjuar që kjo fe të predikojë shkurtimin e rrugës për në parajsë nëpërmjet vetvrasjes ,përkundrazi se është një fe që predikon jo parajsën, por jetën e lumtur mbi tokë pas betejës finale që do të bëjë Zoti me Djallin dhe forcat e tij.
Më anë tjetër, nga sa kam lexuar e dëgjuar, çështja e vetëvrasjes së adoleshentëve nuk është ndonjë gjë e panjohur që mund të shpjegohet vetëm me magjira dhe me punët e “të paudhit”. Është një fenomen i njohur i moshës, por edhe i shoqërisë jo vetëm shqiptare. Një nga shpjegimet për vetëvrasjet e adoleshentëve është ai që quhet “bulizëm”. Është fenomeni i prepotencës e agresivitetit deri në dhunë që adoleshentët më të fortë, vetëm apo në grup, ushtrojnë mbi më të dobëtit, apo mbi ata që kanë ndonjë difekt fizik herë duke i sulmuar fizikisht e herë duke i tallur e përqeshur çka, duke patur parasysh psiqikën e brishtë të moshës, i ve këta të fundit në një krizë të thellë zhvleftësimi të vetvetes që i çon në rastet ekstreme deri në vetëvrasje. Dhe pa dyshim bulizmi është tregues i një kulture dhune e agresiviteti, që, tek e fundit duhet të bëjë të reflektojë më gjerë shoqërinë tonë e veçanërisht bulistët tanë me moshë të rritur. Por problemi i këtyre vetvrasjeve sipas meje duhet parë edhe lidhur me raportevt e adoleshentëve me familjen dhe me vetë krizën e familjes sonë në përgjithësi – sepse edhe në rastin e atyre adoleshentëve që kanë aderuar në një fe që nuk ia pranon familja, ashtu sikurse edhe kur kryejnë të tjera gjëra si marrja e drogës apo futja në kriminalitet kemi të bëjmë me një krizë që nuk mund ta gjejë zgjidhjen e saj tek gjetja e një demoni jashta nesh.

Pra mënyra sesi tentoi të reagojë shoqëria jonë ndaj vetëvrasjes së adoleshentëve, - fatmirësisht jo e tëra dhe jo në bllok - me mbushjen e titujve të gazetave dhe të komenteve televizive me komente që direkt apo indirekt demonizonin Dëshmitarët e Jehovait apo “profecitë kineze” tregoi tiparet e një shoqërie të cilës i mungojnë instrumentet kritikë për të njohur e kuptuar problemet e veta të vërteta dhe prandaj arratiset një forme primitive të menduari manikeiste, mistifikuese demonizuese, që dominohet nga pasionet e që përmban rrezikun edhe të persekutimit e të linçmit të tjetrit të ndryshëm në rastet ekstreme, e veçanërisht në kriza. Për ata që studiojnë sot persekutimin e çifutëve nga gjermanët, që arriti deri në makabritetet si Holokausti, është e qartë se persekutimi i çifutëve ishte reflektim i vetë problemeve të jetës së gjermanëve nën diktaturë: i një procesi shpëlarjeje trush më një anë, por edhe i shkarkimit të frustrimeve të tyre mbi më të dobëtit apo mbi ata që manipulohen si shkaku i së këqes më anë tjetër.
Është shumë dramatike kur këtë mungesë instrumentesh të kompensuar me larje trush e sheh të manifestohet, me të gjithë forcën e agresiviteti dhe dëmit të saj, në kongresin e një partie që udhëheq vendin prej tetë vjetësh e pretendon ta udhëheqë edhe katër vjet të tjerë. Në thelb kemi të bëjmë me të njëjtën gjë: me një ikje nga realiteti me një paaftësi për të analizuar krizën e thellë social ekonomike e të vlerave që po përjetojmë, por edhe me një ikje nga përgjegjësia që kanë socialistët për këtë krizë. Dhe rreziqet që sjell ndarja e fortë emocionale midis “nesh” dhe “të paudhëve” që krijon kjo mënyrë të menduari, veçanërisht në momente krizash si kjo që po përjetojmë në prag të fushatës elektorale, janë shumë të mëdha.

Faturat rozë të Bashkisë

Për ata qe nuk janë as të majtë e as të djathtë, as të sipërm e as të poshtëm, por që, përkundrazi, janë të varur në pikë të hallit për të zgjedhur midis mbrojtjes së të ardhmes socialiste Nano – Rama dhe sulmit të gjithshkaje tjetër që na ofron politika jonë po tregoj një histori të shkurtër të një të hëne të mbushur me atmosferën tonë paraelektorale.
Të hënën paradite në mëngjes më lindi nevoja të konsultohesha me një otojatër dhe i rashë numrit të telefonit të Poliklinëkës 8 dhe pastaj të Poliklinikës 9 që i kam më afër, për të pyetur për orare e për të fiksuar ndonjë takim me mjekun. Telefoni më jepte përgjigjen: “numri që ju kërkoni është përkohësisht jashtë shërbimit”. Pasi u interesova tek një i njohuri im që shkon atje rregullisht për të parë nëse ata ishin numrat, ai mi konfirmoi numrat, por edhe më tha se po lodhesha kot sepse telefoni nuk funksiononte qysh prej tre muajsh ngaqë drejtoria e këtyre poliklinikave nuk paskësh paguar faturën e telefonit dhe kështu Albtelekomi ua ka prerë. Mu duk çudi, por ç’të bëja. Thashë po nisem vetë për atje.
Kur dola të marr makinën e gjeta atë midis dy makinash të tjera në një mënyrë aq presato saqë mu desh të kërkoja ndonjë gjysëm ore shoferët e makinave nëpër bilardo e kafenera gjersa më në fund njëri prej tyre erdhi e më liroi rrugën.
Për të shkuar në poliklinikë mu desh të futem në trafikun ferrësor të paradites kryeqytetase me semaforët shumica të prishur e veç kësaj edhe të marr një rrugë nga ato që quhen “ta kapësh veshin nga prapa kokës” sepse, sikurse e dinë të gjithë qyetarët e kryeqytetit, kryetari ynë fjalëmadh i ka kthyer përmbys tërë rrugët, sepse Tiranën ai e shikon si një instalacion gjigand jo si një vendbanim njerëzish.
Që t’i bije shkurt më në fund arrita të parkoj në një vend shumë larg njërës Poliklinikë sepse, që të shkoja mu tek vendi, e dija se do të më duhej të rrotullohesha edhe një herë.
Nuk besoj se përbën ndonjë çudi fakti se kur shkova atje gjeta një rradhë që nuk më lejonte të qëndroja. Gjer këtu megjithë tre muajt e poliklinikës që nuk paguan telefonin e i le qytetarët pa një nga shërbimet më të nevojshme, gjëra të tilla nuk përbëjnë ngjarje për tu treguar, aq më pak elektorale. Pra gjer këtu kemi të bëjmë me bukën tonë të përditshme që na kërcet në gojë nga pluhuri dhe plumbi, por që jemi të detyruar ta hamë dhe asgjë prej fushate paraelektorale nuk ka këtu.
Elektoralja fillon kur, pasi kryeva edhe një punë tjetër, u ktheva për tek makina dhe pashë të vezullonte në rrotën e saj të parë një gjësend i verdhë si ndonjë bubrrec i madh gjigand. Mu desh të fërkoja nja dy herë sytë për të kuptuar se nuk ishte ndonjë nga ato copat e plasmasit që fluturojnë rëndom nëpër rrugët tona e që e kishte rrasur era në rrotën e makinës sime. Jo, ishte një si biçim mjeti që bllokonte makinën. Duke dashur të gjej arësyen i erdha rrotull makinës gjersa vura re në një nga pastruesit e xhamit një si faturë në ngjyrë rozë.
E hapa dhe pashë me çudi se lajmi rozë kishte rënë nga sqepi i zogut të Bashkisë së Tiranës. “Parkim i keq në vendin e autobuzit. Gjoba 5000 lekë” (to reja ore!, jo të vjetra!).
Gjëja e parë që kërkova të gjeja ishte viza që duhet të shënonte zonën e parkimit të autobuzit, sepse mu kujtua se kur kisha parkuar kisha ndalur përpara një autobuzi të ndalur, por kisha parkuar ndonja dy tre metra përpara atij. As vizë që të tregonte kufirin e autobuzit e asgjë nuk kishte në atë shkretëtirë në mes të Tiranës. Vetëm një tabelë llamarine “Qëndrim autobuzi” e varur në shtyllën e elektrikut, që mund të ishte aty që në kohën e Enver Hoxhës. “Si guxojnë këta të kërkojnë një të tretën e një rroge mesatare të një qytetari, pa pasur as të vizuar vendin që shonon kufijtë e vendparkimit të autobuzit?” – ishte reagimi i parë që më kaloi nëpërmend. Dhe kuptohet se pastaj më vërshuan nëpër tru pluhurat që hamë, ndotja akustike, ndotja vizuale, ato trotuaret e bllokuara tërësisht me llamarina që të detyrojnë të zbresësh në rrugë e prapa të cilave ngrihen pallate të ububushëm korruptivë e më the të thashë. Pale pastaj kur u kujtova se e gjithë kjo bela më kishte dalë pasi kjo palo administratë hajdutësh nuk paguan çprej tre muajsh telefonat e poliklinikave që kushedi se në ç’hale private i shpenzojnë shefat.
I rashë disa telefonave që më çuan deri tek njeriu më i rëndësishëm në Bashki që merrej me transportin të cilit i shpreha ankesën se nuk mund të gjobitej qytetari me 5000 lekë kur ai nuk kishte as të vizuar vendin e autobuzit e as një stacion normal, por vetëm një tabelë llamarine në shtyllë të elektrikut. Zotëria më tha se deri në 5000 lekë ishte kompetencë e policit që e kishte vendosur gjobën dhe se – dëgjoni mirë o qytetarë që guxoni të parkoni keq! - shifra deri në 5000 lekë është një shifër për të cilën nuk mund të bësh ankesë. Pra po e vendosi polici i Bashkisë ka marrë fund: buburreci i verdhë nuk hiqet nga rrota pa derdhur 5000-shen në arkën e Edi Ramës.
Zotëria megjithatë pati mirësinë të njoftonte furgonin me gjobëvënësit, që duket kishin dalë për gjah në tërë kryeqytetin. Të them të drejtën më futën frikën kur dolën nga furgoni nja katër karaduza me uniformë të zezë, si fashiste. Merre me mend – thashë me vete - sikur te ketë në dorë tërë ushtrinë e policinë ky kapterri ynë i Bashkisë! Por nuk e bëra veten. I kërkova vizën: ku e ke vizën? - i thashë, që të vërtetojë se makina ime ka shkelur mbi zonën e autobuzit? - Zotëri - më tha - ja ku e ke shtyllën ku është vendosur tabela. - Po shih sa larg jam unë nga shtylla – i thashë. - Zotëri, më tha – a e di ti se rregullorja e ka 15 metra para dhe 15 metra prapa tabelës. Të them të drejtën nuk e dija, por e mora veten dhe i thashë – Po pse duhet të marr metër me vete në makinë unë që të mas distancën nga shtylla? Pastaj – shtova – ç’është kjo shifër 5000 lekë? Sa e ke rrogën zotrote? Ai më nxorri bllokun dhe më tha se kaq ishte shifra taksative dhe më shfletoi bereqetin e ditës për të vërtetuar se të gjithë viktimat kishin paguar jo më pak se 5000 lekë. As më e ulët as më e lartë. Je i sigurtë, i thashë? Po po – kaq e kemi.
Dmth. – thashë me vete - e paskan sa maksimalja që mund të grabitet pa gjyq. Aq mu çakordua truri sa nuk di se si më bëri asosacion me një hedhje në gjyq që pësova para disa kohësh nga miku më i ngushtë i Kryetarit të Bashkisë, 2K-ja, ku, edhe në atë rast, shifra që më kërkohej si dëmshpërblim ishte 10 milion lekë: bash maksimalja që mund të kërkohej nga një gjyq me një gjyqtar të vetëm.
Thashë një herë të merrja ndonjë televizion ta filmonte atë farë stacioni, por pastaj mendova: po ku ka lënë pronar televizioni pa i dhënë leje ndërtimi ky Kryebashkiaku i botës që të më vijë mua gazetar këtu. E pashë se ishte e kotë të merresha më gjatë me ta dhe u nisa për në Bashki të paguaj shifrën e të bëj edhe një ankesë.
Në Bashki mora vesh dy gjëra: e para, se ky na qënkësh urdhëri i freskët i Kryetarit, i cili ishte shumë i mërzitur me shrregullimin që sundonte në rrugët tona dhe, prandaj, kishte urdhëruar të vendosej rregull, së dyti, se, si pasojë e këtij urdhëri Bashkia e kishte filluar javën me korrje të mbara (elektorale).
Pasi pagova prita në rradhë për të bërë ankesë. Të merremi vesh, do të isha shumë i kënaqur të paguaja një shifër më të proporcionuar me rrogat sikur të ndjeja se kisha shkelur vizën, se do ndjeja se po funksionon shteti e në thelb se po më shërbehet, (por edhe sikur të mos dija se nga kjo Bashkija, që i do kaq shumë ligjet dhe taksat kanë “ikur” të paktën nja dymbëdhjetë juristë këto vitet e findit). Nuk e fillova dot ligjëratën sepse ajo vajza e ankesave më tha: - zotëri, un do t’ju jap një formular dhe ankesën bëjeni me shkrim. - Sa për me shkrim – i thashë, po e bëj më mirë në gazetë.
Ika nëpër pluhur e zhurmë me kuletë të boshatisur të marr makinën dhe nuk mund të mos më vinte nëpërmend – çfarë do të thoni ju? Telefonat e poliklinikës? Jo. Kazanët e plehërave që kanë filluar të kutërbojnë? Jo mor jo. Kongresi i Partisë Socialiste. Dhe çfarë mu kujtua nga ay kongres? As Edi Rama që më kishte gjobitur as Fatos Nano, po sulmuesi, as i majtë as i djathtë, por pyka shqiptare e Bolonjës Igli Tare dhe deklarata e tij se kishte marrë çarter për katër orë vetëm e vetëm për të ardhur e përshëndetur socialistët. Po si mund të marrë tjetri çarter për këtë mutsihane – thoja me vete – dhe seç më thoshte një mendje e çartallosur se çarterin ia kishin paguar këta të Bashkisë me paret e mija dhe nuk u çlirova nga kjo paranojë derisa hyra në shtëpi dhe pashë buzëqeshjen e vajzës sime të vogël.

Kodi feudal i mirësjelljes dhe zgjedhjet

Atë ngjarjen historike në atë sallën tek Presidenca jonë historike ku politikanët tanë historike, me tagrin e kryetarëve të partive, firmosën një si biçim marrëveshjeje historike mbi kodin e sjelljes së mirë në zgjedhjet 2005, personalisht nuk e përjetova aspak si sukses historik, sikurse e paraqitën disa medja e politikanë, përkundrazi e pashë me një lloj trishtimi të hidhur që më çoi në një si vetëtallje kombëtaro historike. Më mjaftonte nevoja e kryerjes së këtij akti me kryetarët e partive për të shkuar tek kjo gjendje, por edhe vetë vënia në skenë nuk qe e pakët. Ajo më zgjoi imagjinatën e atyre kohërave mesjetare që në historiografi mund t’i gjesh nën emrin “luftra feudale” apo “anarki fudale” kur, feudalët, që ishin rrazbitur në luftra pa fund me njëri tjetrin, më në fund, nën imponimin e një autoriteti superior, mbretëror apo kishtar, uleshin e firmosnin marrëveshje se do të reshtnin së luftuari.
Sikur “mbreti” apo “papa” i marrëveshjes së feudalve tanë të politikës të kishte qenë Presidenti Moisiu, megjithë trishtimin e prapambetjes historike, të them të drejtën edhe mund ta kisha pranuar. Por ajo më bëhej edhe më vetëtallëse ngase e dija - nuk duhet të jesh ndonjë njohës i thellë i kontekstit tonë politik për të kuptuar këtë – se tërë ajo gatishmëri e përunjësi ndaj Presidentit nuk ishte tjetër veçse një vënie në skenë për tu treguar ambasadorëve perëndimorë, që ishin autoritetet reale në atë sallë e që nuk munguan as me praninë e tyre fizike, se sa sa të urtë e të mirë jemi, pa çka se njëri tjetrit nuk ia japim dorën e besës.
Për më tepër paraqitja në atë vënie në skenë e feudalëve tanë të politikës përpara autoriteteve perëndimore nuk di se si më kujtoi edhe një ndër të shumtët heroizma të popullit tonë në shekuj. Më kujtoi bash atë legjendën e Isa Buletinit për të cilin kemi treguar, duke u mburrur, se, kur shkoi të takonte ministrin e jashtëm anglez dhe ky i tha, me humor, se ishte detyruar të ndahej nga arma, pasi e kishin çarmatosur tek dera, ai i nxorri një pisqollë të dytë që e kishte mbajtur të fshehur.
Kështu mu dukën edhe feudalët tanë në atë sallë përpara ambasadorëve perëndimorë, si trima legjendarë me pisqollë të dytë të fshehur pas ushkureve, por edhe të armatosur me atë thënien tonë të lashtë se për të qenë i suksesshëm në këtë jetë duhen “shtatë hile dhe një trimëri”.
Për mua ata ishin atje për të demostruar pikërisht të kundërtën e asaj që u dukej se po bënin. Pra, jo për të kryer një hap përshpejtimi drejt demokracisë e zgjedhjeve të lira, por për ta vonuar atë. Ajo vënie në skenë ishte si puna e atyre që duan të luftojnë gjakmarrjen duke forcuar Kanunin dhe jo Kushtetutën. Sepse nuk ka vend vërtet demokratik në botë ku garant për zgjedhje të lira dhe të nderëshme të bëhen kryetarët e partive që garojnë.
Ajo skenë vërtetoi diçka që bije në sy dramatikisht në prag të këtyre zgjedhjeve: mungesën brenda vendit qoftë të institucioneve shtetërore apo jo shtetërore që të gëzojnë autoritetin e besimit se ata mund të jenë garant të zgjedhjeve, ose ose që mund të jenë arbitër të drejtë e të paanshëm të zgjedhjeve apo edhe që mund të kryejnë sondazhe të besueshme, të paanëshme, të pamanipuluara nga një forcë politike apo nga një tjetër. E kjo mungesë është shenja më e sigurt se nuk kemi ndërtuar demokraci e se, madje, jemi prapa zgjedhjeve që kemi bërë më 1992 dhe 1994 – e kjo prapavajtje mendoj se duhet të jetë burim reflektimi i kujtdo që kërkon të ndërtojë parti të vërtetë demokratike në këtë vend. Ajo misanskenë, prandaj, ishte edhe lënie e arbitrimit të zgjedhjeve në dorën e të huajve dmth., në fakt, një kapitullim i besimit se ne mund të bëjmë zgjedhje të lira e të nderëshme.

Për këto arësye sipas meje ajo firmosje ishte një fasadë që u duhej aktorëve të vet, të huaj dhe shqiptarë, për të fshehur dështimin e tyre në punën e ndërtimit të demokracisë në Shqipëri, por edhe për të fshehur atë që po ndodh e mund të ndodhë me zgjedhjet si vërtetim i këtij dështimi. Për të kuptuar atë që qëndron prapa kësaj fasade nuk ke nevojë për shumë: mjafton të dëgjosh njerëzit se si flasin nëpër tryeza po u hap biseda e zgjedhjeve. Për besë nuk dëgjon tjetër veç historitë e marifeteve e të manipulimeve të vjetra dhe të reja, të blerjeve që janë bërë dhe po bëhen dhe dyshohet se po përgatiten në një klimë mosbesimi të thellë. E këtu nuk e kam fjalën për Dushkun e madh apo të vogël me pesë variantet e Odirit që botonte Korrieri. Ato më duken lule. Këtu e kam fjalën për gjëra që tregojnë se çfarë raporti të deformuar etik e njëherësh përfaqësimi ka midis zgjedhësve dhe kandidatëve për tu zgjedhur. Por edhe midis këtyre të fundit dhe arbitrit perëndimor sepse, veç tjerash, variantet e marifeteve që dëgjon kanë një synim të rëndësishëm të përbashkët: si t’i bëjmë në mënyrë që tua hedhim perëndimorëve. Çfarë xhambazllëqesh nuk të dëgjojnë veshët! Mbizotërojnë ata sipas të cilëve votat do të blihen me lekë dhe se, për këtë, shtabet e kandidatëve kanë zbritur në terren e kanë filluar tashmë punën. Por edhe më e tmerrshme është se edhe tek këto blerje mbizotëron mosbesimi i thellë midis shitësit dhe blerësit. Prandaj variatet më “të sigurta” marrin parasysh edhe se si të mos na mashtrojë personi që do të shesë votën e tij, të familjes apo tarafit. Për këtë duhen marrë masa që ai të mos ketë mundësi t’i marrë lekët dhe të votojë për një tjetër, apo që t’u marrë lekë të dy palëve. Prandaj një nga variantet “e sigurta”, njëherësh edhe i pakapshëm nga vëzhguesit perëndimorë është ky: X zgjedhës (shitës i votës) do të fusë në kuti një letër kot kurse letrën e vlefshme do ta fusë në xhep e do ta nxjerrë jashtë të bardhë. Aty do t’ia dorëzojë një matrapazi partie/kandidati që e pret. Vetëm kur matrapzi do të marrë në dorë këtë fletë do t’ia japë lekët. Pastaj matrapazi do t’i verë kryqet e duhura kësaj letrës e do t’ia japë një tjetri që pret në rradhë për të shitur votën. Ky do të shkojë brenda dhe do të fusë në kuti fletëvotimin e kryqëzuar nga matrapazi kurse fletëvotimin e vet do ta marrë me vete të bardhë e t’ia dorëzojë matrapazit i cili, vetëm atëhere do t’i japë lekët. E kështu me rradhë.
Jam i bindur se shumëkush që ka patur durimin ta lexojë këtë shkrim deri në këtë paragraf do të thoshte me vete: mirë mirë po si t’ia bëjmë, se këto i dimë.
Nuk pretendoj të jap këtu zgjidhje, aq më pak të menjëherëshme, por desha të ve në dukje se nuk është zgjidhja ajo e firmosjes në skenë e kodit të mirësjelljes kalorsiake ndërkohë që prapa skene “firmoset” një kod monstruoz keqsjelljeje. Desha po ashtu të ve në dukje se është ecje në drejtim të kundërt të punosh për zgjedhje të lira jo duke i mshuar forcimit të autoritetit të institucioneve që duhet të garantojnë zgjedhjet e lira, por duke u mbështetur në forcime me shije feudale autoritetesh jashtë institucionale. Ashtu sikurse është provë e ecjes në drejtimin e kundërt dhe rritja - në vend se ulja gjatë këtyre viteve - e rolit dhe autoritetit të të huajve në arbitrimin e zgjedhjeve. Thelbi i zgjedhjeve të lira nuk është arritja e një rezultati njëditor që nuk kontestohet dot formalisht nga humbësit, por puna e përditshme shumëvjeçare për ndërtimin e demokracisë e, në këtë kontekst, edhe e institucionit demokratik të zgjedhjeve që ndërtohet mbi marrëdhënie krejt të tjera etike e të përfaqësimit e të mbrojtjes së të drejtave nga ato që po eksperimentojmë.

Fundi i berluskonizmit dhe Shqipëria

Një diplomate suedeze që punonte para disa kohësh në ambasadën suedeze në Itali, por që mbulonte edhe Shqipërinë, e që vinte herë pas here për të ndjekur ngjarjet në emër të vendit të vet, më tha një ditë, teksa rrekesha t’i shpjegoja ato që ndodhnin në këtë vendin tonë të bekuar: “Zoti Lubonja, unë përpiqem ta kuptoj këtë vendin tuaj, por, të them të drejtën, pak kuptoj dhe atë pak e kuptoj sepse njoh Italinë, sepse, po të vija direkt nga Suedija nuk do të mund të kuptoja asgjë.”
Gjatë bisedës mu bë e qartë se e kishte fjalën për Italinë që shpjegon ardhjen në pushtet të Berluskonit dhe berluskonizmin në përgjithësi.
Mu kujtua kjo histori këto ditë, kur, pas humbjes dërrmuese që pësoi në zgjedhjet rajonale qendra e djathtë me në krye Berluskonin, në Itali po flitet gjithnjë e më shumë për “fund të berluskonizmit”. E u ula të shkruaj jo për merakun e Italisë, por të Shqipërisë, që e ka dashur dhe e do ende kaq shumë Berluskonin dhe berluskonizmin. Jo vetëm, por edhe duke patur parasysh se një nga shkaqet e dështimit tonë në këtë tranzicion drejt sistemit kapitalist ka qenë edhe imitmi më i keq i Perëndimit e më konkretisht i Berluskonit dhe i berluskonizmit, tiparet e të cilit gjente diplomatja suedeze në Shqipëri.

Po çfarë është berluskonizmi si fenomen politik, social dhe kulturor? Me dy fjalë është një lloj populizmi i ndërtuar mbi premtime për pasurime e zhvillime të shpejta, i mbështetur fort nga mjetet mediatike të Silvios që kanë krijuar një realitet virtual edhe me ndihmën e kulturës së gërvisht dhe fitosë e të quitz-eve e spektakleve të lehta, por edhe mbi kulturën e ilegalitetit e të lidhjes së politikës me mafjen, justifikuar edhe me një ideollogji liberiste që propagandon dobësimin e rolit të shtetit, e një mistifikim të privates dhe inisiativës së lirë. Figura e politikanit që e mishëron berluskonizmin është karizmatiku Silvio që shtypi (i majtë) italian e quan “antropologjikisht gënjeshtar” e që ka arritur të bashkojë racistin Bosi që e quan Jugun hajdut me Finin e Follinin që elektoratin e kanë në Jug. Ndërkaq, përtej fasadës, berluskonizmi ka në themel të motivimit të vet, jo shërbimin ndaj shoqërisë, por mbrojtjen e interesave private të Berluskonit e të tijve, çka ka çuar deri në hartimin e ligjeve ad personam apo deri në synimin për vënien në kontroll të gjyqsorit. Pas katër vjetësh eksperience aventura e tij ka çuar në pasurimin e një grupi të vogël e në varfërimin e shumicës së italianëve të cilët sot e kanë vështirë të mbyllin muajin me ato që fitojnë. Humbja drastike e Berluskonit në zgjedhjet rajonale, veçanërisht e partisë së tij Forca Italia, ishte përgjigja që i dhanë italianët kësaj aventure duke treguar njëherësh se ajo Italia tjetër, e punës dhe e talenteve gjeniale dhe e traditave të forta të majta, ka antikorpe për të reaguar.

Është folur shpesh për faktin se ajo që ne kemi bërë gjatë këtyre viteve është marrja e gjërave më të këqija të sistemit kapitalist. Në fakt, edhe sistemin komunist e ndërtuam në mënyrë të atillë që u bë shembulli më i keq i komunizmit në të gjitha vendet lindore, më i egri, më ekstremisti. Shkaku pse ne arrijmë të marrim më të këqijat dhe jo më të mirat është një çështje që kërkon një thellim antropologjik që nuk pretendoj ta bëj në këtë shkrim. Me dy fjalë, sipas meje, burimi është injoranca, (dikush e ka quajtur nëna e të gjitha të këqijave) si mungesë e instrumenteve kulturore, kritike për të përvetësuar dije në mënyrë krijuese, si mungesë e kulturës humaniste gjithashtu, kombinuar kjo me traditën tonë dominante: kulturën e pushtetit.
Për të njëjtat shkaqe do të thoja edhe sprova jonë kapitaliste ka prodhuar një karikaturë të shëmtuar të kapitalizmit e më konkretisht të atij që sot në Itali quhet berluskonizëm.
Për ta ilustruar këtë karikaturë le të tregoj një pamje që mu shfaq sapo zbrita në tokën mëmë pas udhëtimit të fundit që më solli pikërisht nga Italia e Berluskonit në Shqipëri
Sapo kalova kontrollin policor të Rinasit, duke pritur të vijnë valixhet nga ay ruli që i fut nga jashtë brenda, shkova të marr një nga ato karrelat që qenë aty mënjanë, për t’i ngarkuar e tranportuar me to në makinë. Mirëpo menjëherë mu afrua një person i veshur me një lloj uniforme i cili më tha: 1000 lekë (të vjetra) kushton. U bëra gati t’i nxjerr, por jo pa një lloj revolte që më bërë t’i them: thuaji atij drejtorit tënd (e kisha fjalën për drejtorin e aeroportit) se nuk ka aeroport në botë ku paguhen karrelët, sepse - shtova - këtu pasagjerët paguajnë edhe taksë aeroporti. Në fakt, sapo kisha ardhur nga një aeroport i Italisë së Berluskonit ku me një karrel më të mirë se ay kisha transportuar valixhet pa paguar asnjë kacidhe dhe pa paguar as taksë aeroporti. Muhabetin e dëgjoi një punonjës i aeroportit i cili më tha: këta nuk janë tanët, këta janë privatë. Pra shërbimin e karrelave ia kishin lënë privatit. I mora valixhet në krah nga inati dhe, sapo dola, u ndesha me anën tjetër të medaljes: lypsat. Për besë në njëqind metra rrugë deri tek makina mu vërsulën nja 10 a 15 lypësa që ia linin stafetën njëri tjetrit çdo pesë metra e që nuk më lanë rehat derisa futa valixhet në bagazh, mbylla portën e u nisa.
Duke i “qarë hallin” për këtë gjendje një punonjësi të aeroportit që po ecte krahas meje ai më tha: - Mos u mërzit se edhe pak kohë do të zgjasë kjo dhe pastaj do ta marrin gjermanët aeoportin – duke i dhënë kështu dorën e fundit skicë metaforës së Shqipërisë së sotme.
Ky detaj që tregova është pa dyshim vetëm një nga devijimet e vogla të “vijave të skicës” që, në përpjekjen për të kopjuar modelin, e ka nxjerrë atë një karikaturë të shëmtuar të Italisë së Berluskonit. Them karikaturë sepse, le të jap dhe një shembull tjetër të vogël, në Itali nuk mund të bëjë vaki që të futesh në një lulishte mu në qendër të kryeqytetit e të të fryjë me bilbil një polic privat e të të thotë se nuk mund të kalosh në anën tjetër sepse aty nuk ka dalje pasi aty është dyqani i privatit që e ka rregulluar lulishten, të cilit, si kompesim, “modeli socialist i qeverisjes” i ka dhënë të drejtën të hapë dyqan shitjeje e të bëjë aty ligjin, deri ta bëjë lulishten me hyrje, por pa da dalje simetrike me të. Ose, as në ëndërrën më të keqe studentët e universiteteve italiane nuk mund t’i shohin oborret e universiteteve të tyre të mbushura me kafenera dhe restorante private që menaxhohen, madje, nga profesorët e tyre.
Nejse, siç e thashë, këto janë vetëm devijime të vogla dhe nuk kam ndërmend të merrem me ato më të mëdhatë që i kam trajtuar mëse një herë, aq sa jam bërë i mërzitshëm.
U nisa të shkruaj këto rradhë duke parë se sot po flitet për “fundin e berluskonizmit” jo pa sjellë ndërmend se edhe komunizmit tonë nuk do t’i kishte ardhur fundi sikur të mos i kishte ardhur fundi më parë në vende të tjera. Pra edhe me shpresën se, më në fund, do të ndryshojmë diçka jo falë antikorpeve tona dhe as falë krijimtarisë sonë, por falë majmunërisë sonë. Mirëpo, sipas teorisë që shtjellova më sipër, ajme, kështu përsëri mund të përftojmë ndonjë karikaturë. Le të shpresojmë, megjithatë, se fundi i berluskonizmit, aq i adhuruar në vendin tonë saqë hapëm edhe bare e restorante me emrin e tij, do t’i bëjë ca më shumë shqiptarët të mendojnë për majmunërinë e tyre, - politikanët tanë veçanërisht, e ata të majtë edhe më veçanërisht, - e të zhvillojnë ca më shumë instrumente kritikë ose, së paku, të kërkojnë të shkërbejnë ca modele që bota e qytetëruar i çmon e vlerëson më shumë, si psh vendin e diplomates suedeze që mezi arrinte ta kuptonte këtë “modelin” tonë.

Korrupsioni dhe zgjerimi i opozitës

“Shqipëria përpara jo mbrapa” – ja ku doli më në fund sllogani zgjedhor i socialistëve që, sipas shtypit, sëbashku me posterat e përgatitur, tregon se fushata e tyre do të fokusohet kësaj here thuajse tërësisht në krahasimin e dy periudhave të qeverisjes së dy rivalëve kryesorë PS - PD. Socialistët po u kërkojnë më me ngulm se gjithnjë zgjedhësve ta rikujtojnë atë periudhë, duke e vënë theksin veçanërisht më 1997-tën, e duke u bërë thirrjen të mos e bëjnë gabimin e rikthimit në të atilla situata si ato që prodhoi qeverisja e Berishës. Në fakt, ky krahasim nuk sjell ndonjë të re, ka qenë me kohë shtylla kryesore e propagandës socialiste, veçanërisht gjatë viteve të fundit, por me këto zgjedhje duket se është theksuar edhe më shumë. Kuptohet, duke qenë se e kanë gjithnjë e më të vështirë të na tregojnë se janë të bardhë, nuk u ka mbetur tjetër veçse të shtojnë dozën e kontrastit në fotot bardhë e zi që duan të na paraqesin me shpresë se grija e tyre gjithnjë e më e errët mund të duket më e bardhë se zija e 97-tës.
Ndërkaq s’mund të thuhet se PD-ja dhe mbështetësit e saj nuk e kanë vuajtur këtë propagandë apo se e injorojnë atë në emër të së tashmes, sikurse mund të duket. Aq më pak se besojnë në atë që kanë thënë shpesh për militantët e tyre se ajo që ndodhi në 97-tën ishte një revansh komunist i kryer me ndihmën e grekut. Përkundrazi, sipas meje e kanë fort të pranishme në ndërgjegjen e tyre pengesën që u ka krijuar e kaluara e tyre. Këtë ndërgjegjësim po e paraqesin edhe në fushatën e tyre, sipas meje, nëpërmjet kërkesës së rikthimit në PD të të gjithë të dëbuarve apo të larguarve në vitet 92-97. Me këtë, kuptohet, synojnë të neuralizojnë socialistët duke u dhënë në mënyrë indirekte zgjedhësve, veçanërisht atyre jo militantë, mesazhin se nuk duhet të tremben më nga fenomene si ato që u shfaqën në vitet e sundimit të Berishës sepse ai nuk do të jetë më ai i pari, dmth. atutoritari me prirje të papërmbajtura për pushtet i rrethuar nga njerëz të dhunshëm, e po ashtu se ai nuk do të jetë i vetmi që do të qeverisë, sepse thirrja e figurave që patën kurajon të largohen prej tij në atë kohë do të jetë një garanci moderimi dhe demokracie.
Zgjerimi i aleancave të PD me kundërshtarë të djeshëm më duket një gjë tejet e nevojshme për të paraqitur një alternativë që ofron qeverisje me mbështetje të gjerë dhe demokratike. Por jo e mjaftueshme, sipas meje, për të paraqitur një alternativë që ofron ndryshim. Madje nuk e shoh pa probleme këtë zgjerim ashtu sikurse fokusimin, diktuar nga fushata e PS, të fushatës së PD në tematikën e ndryshimit të imazhit të djeshëm autoritarist të saj. Këtë shqetësim e kam shprehur shkurt edhe në një shkrim (Një entuziazëm zhgënjyes, Korrieri, 24 mars, 2005) që ishte më tepër një reagim ndaj entuziazmit që shprehu shtypi pranë opozitës me rastin e afrimit në PD të disa prej kundërshtarëve të hershëm të Berishës, sesa analizë racionale. Ndërkaq shqetësimi meriton, sipas meje, një analizë shumë më të thellë. Le të shpjegohem.
Krahasimin midis periudhave të qeverisjes së Berishës dhe të Nanos mund ta bësh duke iu referuar kritereve e pikvështrimeve të ndryshme. Në kontekstin e shqetësimit që dua të shpreh preferoj ta bëj duke iu referuar një kriteri që më duket se e zbërthen më mirë idenë time : atë të aftësisë që kemi shfaqur si shoqëri civile dhe si forca politike për t’iu kundërvënë dy llojeve të regjimeve që kemi prodhuar në këto dy periudha. Me dy fjalë mendimi im është ky: regjimi i Berishës shfaqi tiparet e një autoritarizmi që ruajti disa tipare të regjimit komunist. Ai ishte i mbështetur mbi përdorimin e metodave të forta. Por pikërisht për këtë ishte një regjim ndaj të cilit shoqëria jonë ishte njëfarsoj e vaksinuar, kishte, pra, një lloj imuniteti që e bënte të aftë t’i kundërvihej autoritarizmit sepse vaksinimin e kishte kryer vuajtja e gjatë në regjimin diktatorial komunist. Ne nuk duronim dot më njësha të fuqishëm që eliminonin me rradhë kundërshtarët, ne nuk duronim dot presione policore apo të SHIK-ut, nuk duronim dot gjyqe gazetarësh me futje në burg, nuk duonim dot kontrollin shtetëror mbi median shtetërore etj. gjëra si këto që, kush e ka jetuar periudhën e Berishës, e ka të qarta se për çfarë e kam fjalën. Në një farë kuptimi, pra, regjimi i Berishës ishte një inerci e regjimit komunist. Mjafton të kujtojmë se deri më 1997 opozita e athershme nuk mundi apo nuk guxoi të bënte një manifestim proteste në sheshin Skënderbej apo nuk shfaqte dot fytyrat e saj në TVSH për të provuar se me inercinë e autoritarizmit komunist kemi patur punë deri më 1997. Kështu, sipas meje, më 1997 ne tentuam t’i japim fund kësaj inercie duke bërë atë që nuk e bëmë dot më 1991: përmbysjen e një regjimi autoritar, pavarësisht nga ekseset që e shoqëruan këto fenomen dhe paaftësinë e klasës politike për ta menaxhuar atë përmbysje - pasi më 1991 lirinë na e dhuruan nuk e fituam.
Ndërkaq, ndërsa kundër sëmundjes së autoritarizmit kishim, sikurse e thashë, një farë imuniteti, çka më konkretisht do të thotë se si politikë e shoqëri civile patëm aftësi për tu bërë sadokudo sëbashku për të krijuar një rezistencë, më duket se edhe para edhe pas 1997-tës shoqëria jonë civile dhe politika jonë u gjend pa asnjë lloj imuniteti ndaj një sëmundjeje që e filloi inkubacionin e vet në periudhën e Berishës, por që e mori zhvillimin e vet galopant gjatë periudhës socialiste. Kuptohet, e kam fjalën për sëmundjen e korrupsionit që ka ngritur jo më një regjim autoritar, por një regjim të autoritetit të korrupsionit që e mbështet fuqinë e vet tek korruptimi i gjithshkaje e të gjithkujt nëpërmjet parasë, veçanërisht të çdokuj që mund të jetë me pak influencë në lojën për pushtet. Pra, nëse shoqëria jonë civile dhe politika jonë ishin deri diku të ndjeshme dhe kishin (deri në një farë mase, të kuptohemi) imunitet ndaj shtypjes, ato u gjendën krejt pa imunitet, pa instrumente mbrojtës ndaj blerjes korruptuese dhe ndaj varfërisë që krijonte refuzimi i saj. U gjendën të pambrojtur nga lloji i pushtetarëve që në vend se t’i tregonin burgun kundërshtarëve i tregonin se me pak “bashkëpunim” mund të bëheshin të pasur. U gjendën të pambrojtur, ndaj mashtruesve të palodhur kombëtarë dhe ndërkombëtarë që e bënin natën ditë për të gjetur lloj lloj marifetesh për tua hedhur, u gjendën të pambrojtur nga oligarkët e rinj mediatikë të cilët, ndërkohë që gazetarët i gëzoheshin shtypit dhe medias private si forma pavarësie, po përgatisnin të tjera laqe për t’ua hedhur në qafë e për t’i varur në tjetërlloj trekëmbëshash - etj., etj. gjëra që më duket se nuk është nevoja t’i përsëris sepse janë të njohura nga të gjithë, po aq mirë sa edhe bëmat e Berishës autoritar.
Dikush mund ta cilësojë këtë të dytën një sëmundje më të lehtë sesa të parën, sepse më pak vdekjeprurëse, por, sipas mendimit tim, ndonëse me një inkubacion më të gjatë, ajo tashmë është sëmundja kryesore e, nëse nuk ka sjellë vdekjen, po sjell një gjë më të keqe se vdekja, vdekjen pa fund, morale e intelektuale po se po, por edhe ekonomike për shumicën. E të thuash “Shqipëria përpara dhe jo mbrapa” në këtë situatë, duke evokuar rrezikun e kthimit prapa në autoritarizmin e viteve 1992-1997, është një mashtrim i madh sepse sëmundja më e rçndë nga e cila po vuajmë sot, ajo e autoritetit të korrupsionit, ka njohur vetëm një kahe me socialistët, përparimin.
Ajo që më duket shqetësuese në prag të këtyre zgjedhjeve është çështja nëse kanë mjaftuar këto vjet për të krijuar antikorpet ndaj këtij regjimi apo do të duhen edhe vite të tjera, ndoshta edhe ndonjë kolaps tjetër, që të mund të bëhemi me imunitet ndaj kësaj sëmundjeje? E, në këtë kontekst, a e ka opozita imunitetin ndaj kësaj sëmundjeje që pretendon ta luftojë apo nuk e ka? Apo duke treguar se nuk vuan më nga autoritarizmi mendon se mund të na ngjallë besim të mjaftueshëm? Më lind veçanërisht ky dyshim, në fakt i vjetër, e më shtohet, paradoksalisht, pikërisht kur shoh se sa fort po theksohet në fushatën e PD-së zgjerimi i opozitës.
Për t’u shpjeguar më shkoqur le të kujtoj pak më konkretisht çfarë ndodhi me korrupsionin gjatë viteve 1997 – 1998 ndërkohë që u mund sëmundja e autoritarizmit të Berishës dhe socialistët konsoliduan pushtetin? Ne pamë se ata që figurativisht mund t’i quaj virusi i sëmundjes së korrupsionit, të cilët nën hijen e pushtetit të Berishës kishin filluar të ndërtonin strukturat e sistemin korruptiv, filluan njëri pas tjetrit të kalojnë në trupin e PS duke e infektuar edhe atë, madje më shumë nga të gjithë infektuan një njeri që për katër vjet kishte qenë në karantinë, kryetarin e saj Fatos Nano. Të gjithë jemi dëshmitarë se si shumëçka që kishte filluar pa leje në kohën e Berishës apo me leje provizore u ligjërua në kohën e socialistëve - e kjo mund të thuhet edhe konkretisht edhe metaforikisht. Ne pamë që shumë nga kioskaxhinjtë që kishin ngritur kioska të thjeshta në pronën publike në kohën e Berishës, duke paguar pak para nën dorë, filluan të ndërtojnë megapallate, duke paguar shumë më tepër për lejet abuzive, por edhe duke fituar shumë më tepër. Por pamë edhe më keq: paratë e akumuluara me lloj lloj trafiqesh, kryesisht droge e prostitucioni, filluan të hyjnë fuqishëm në ekonomi, por edhe në medja e në politikë. Jo vetëm, por oligarkët e pasuruar në kohën e Berishës me lloj lloj marifetesh filluan të hapin edhe gazeta edhe televizione e ndërkohë që bërtisnin në mediat e tyre për ujkun Berisha, që po destabilizonte vendin, filluan, si çakejtë, të bëjnë kërdinë mbi pronën e fondet publike, me privatizime, e spekullime, e tenderime e ndërtime e më the të thashë. Erdhi çuditërisht një kohë kur edhe rrogat e majme (në krahasim me pushtetarët e kohës së Berishës) të paguara nga perëndimorët për OJQ-istët pa shoqëri civile filluan të duken qesharake në krahasim me „rrogat“ që mund të merreshin duke hyrë në politikë a duke u lidhur me të. E kjo korruptoi thuajse tërësisht edhe të ashtuquajturën shoqëri civile që perëndimorët tentuan të importojnë në Shqipëri.
Midis përçuesve të sëmundjes së korrupsionit kishte edhe shumë ish të fuqishëm të PD që kishin dhënë urdhër deri për të shtypur demostrata e protesta, edhe shefa policie që i kishin zbatuar me zell këto urdhëra. Asnjë gjemb në këmbë nuk u hyri atyre në kohën e socialistëve, përkundrazi shumica u lidhën me ta dhe legalizuan bizneset e nisura falë lidhjes me pushtetin paraardhës. Berisha përmend vetëm dukët e ndonjë baron, por Shqipëria është e mbushur me këta fisnikë të korrupsionit. Puna ka ardhur deri aty sa shumë prej tyre e thonë hapur, pa asnjë ndroje, se i kanë hyrë politikës apo duan t’i hyjnë politikës sepse e shohin se bizneset e tyre, përndryshe, nuk ecin. Sot mund të thuhet pa gabuar fare se ata kanë ndërtuar strukturat e asaj ekonomie ilegale e të trafiqeve e pastrimit të parave që, nëpërmjet korrupsionit, drejton e kushtëzon superstrukturën politike të vendit. Ata, kam frikë, janë si enët komunikuese midis PS dhe PD që thjeshtë mund të ndryshojnë drejtimin e rrjedhjes së parasë ose të ndryshojnë fluksin e tyre në favor të një krahu tjetër si më 1997 – 1998 e përsëri të mbajnë në këmbë sistemin që kanë ngritur. Pra thelbi i çështjes, ose burimi i sëmundjes së korrupsionit, që Berisha së fundi e quajti „kancer“ dhe prioritet të prioriteteve nuk janë, - s’ëshët hera e parë që e them – vetëm disa kukulla ca më të gjata e ca më të shkurtëra, ca më të holla e ca më të trasha, që i shohim përditë të tunden e të shkunden në skenë duke na folur për të mirën tonë publike, e duke na bërë të mendojmë se gjithka na vjen nga protagonizmi i tyre delirant, provincial e mjeran. Thelbi i çështjes është ajo që ndodh në prapaskenë, atje ku qarkullon paraja e sponsorizimeve të fushatës që i bën disa të kenë „aftësi më të larta konkurruese“ – po të përdor një shprehje të fundit të Nanos. Dikush mund të thotë: po sikur të dalë opozita kundër tërë këtyre, atëhere si fitohen zgjedhjet? Por pyetja tjetër është: po sikur të „zgjerohen“ të gjithë këta në opozitë, ç’kuptim ka fitimi i zgjedhjeve? Çështje jo e lehtë për tu zgjidhur për kë synon seriozisht luftën kundër korrupsionit.

Drejt zgjedhjeve në grumbullhane

Jo rrallë më ka ndodhur të përjetoj në aeroportet perëndimore, në mbarim të fluturimit nga Tirana, një pamje që prej katërmbëdhjetë vjetësh shpresoj të ndryshojë, por që, për besë, nuk ndryshon që nuk ndryshon. E kam fjalën për situatën që krijohet përpara sporteleve të policisë ku kontrollohen pasaportat. Ajo që vazhdimisht më ka goditur është diferenca midis radhës që krijojnë pasagjerët perëndimorë në sportelet e tyre që kanë shenjën “EU”, dhe ajo që krijojnë pasagjerët shqiptarë në sportelin “Non EU”. Andej nga sporteli tjetër krijohet një radhë e repektueshme ku njerëzit presin njëri pas tjetrit, në qetësi dhe rregull, për të kaluar në kontrollin policor. Kurse këtej nga krahu i “Non EU” - ve tanë krijohet diçka që nuk mund të quhet radhë, por një si grumbullhane që precipiton e gjitha në grykë të daljes, si një materie pa formë. Në mes të kësaj grumbullhaneje do të vesh re ndonjë a dy mujsharë që, me gjoksin përpara, çajnë për në krye dhe pastaj thërrasin edhe gratë apo familjen që u kanë mbetur prapa; të tjerë që shtyjnë me brryla dinakërisht për t’ia kaluar shokut përbri, ca që mërmërisnin nëpër dhëmbë duke sharë mujsharët arrogantë me ishallanë që të bijen në ndonjë “hundëlesh” që tua thyejë turinjtë, si dhe të shumtit që ulin kokën të nënshtruar, duke u hapur rrugë më të fortëve.
Nuk di pse sa më shumë shoh të afrohen zgjedhjet e 2005 aq e më shumë më përfytyrohet se po shkojmë drejt tyre si ajo grumbullhanja amorfe me mujsharë, dinakë dhe të nënshtruar, pa respekt për njeri tjetrin, pa respekt për rregullin dhe pa arbitër përveç policit perëndimor që pret i qetë tek sporteli me ndjenjën se është në shërbim të vendit të tij - e jo tonit - e ndaj të cilit mujsharët tanë nuk guxojnë të bëjnë asnjë llaf, sikur t’i kthejë mbrapa, paçka se duken aq trima me bashkatdhetarët.
Personalisht kam frikë – e kam thënë edhe herë tjetër – se aq sa çka shpresë që ajo grumbullhane të kthehet nga sot nesër në një radhë të respektueshme aq edhe ne kemi shpresë se do të mund të shkojmë e të bëjmë zgjedhje të lira dhe të nderëshme. Jo vetëm, por, në krahasim me 2003, kam përshtypjen se jemi duke shkuar nga shiu në breshër.
Shenjat se gjendja është kështu më duket se janë të shumta. Vetë mosarritja e fiksimit ende të datës së zgjedhjeve - ngjarje pa precedent në këto 14 vjet – flet për këtë. Aq sa presidenti Moisiu u detyrua të flasë për mungesë respekti të politikanëve ndaj institucioneve duke na dhënë sinjalin se kërkon t’i lajë duart, në një farë mënyre, nga ajo që mund të ndodhë.
Listat e famshme të zgjedhjeve janë ende të pista dhe këtë na e provon vetë ministri përgjegjës për listat, Blushi, i cili bën thirrje të quhen “gabime njerëzore” ato “papastërtira” që mund të kenë mbetur në to. Edhe me kalë apo gomar të ishin nisur t’i regjistronin zgjedhësit ministrat tanë të ndryshëm të pushtetit lokal, në tetë vjet do ta kishin kryer për bukuri këtë punë. Problemi është se nuk kanë dashur ta bëjnë. Dhe do të mjaftonte fakti që një pushtet nuk ka mundur për 8 vjet të bëjë lista të pranueshme të zgjedhjeve për të provuar dështimin e tij.
Në këto kushte opozita flet për mobilizim policësh e super të pasurish në rradhët e PS, për komisionerë socialistë që përgatisin të bllokojnë rezultatin e zgjedhjeve, për përgatitjen e një Dushku të madh dhe, nga mosbesimi i thellë, nuk shpall as komisionerët e vet nga frika se Kryekomisioneri, dmth kryenumuruesi i votave, Celibashi, ua jep emrat e tyre pasanikëve socialistë, që këta të mund t’i blejnë. E më në fund evokon modelin kirgiz të ndrrimit të pushteti si të vetmen rrugë që i mbetet për t’i larë hesapet me socialisët. Kurse Celibashi nga ana e tij deklaron se me këtë kod zgjedhor, kur komisionerët mund të ndërrohen edhe dy ditë para zgjedhjeve, nuk garanton se mund të ketë zgjedhje të pamanipuluara.
Për të provuar tensionin mund të përmendet edhe fakti se kohët e fundit janë shtuar nga të katër anët zërat e nevojës së madhe të ndërhyrjes së arbitrit të huaj. Edhe kjo është shenjë e dështimit të ndërtimit të demokracisë në këto 15 vjet dhe, në këtë kontekst, kryesisht shenjë e dështimit të socialistëve. Dhe jo pse kanë pasur shumë punë për të bërë e nuk kanë arritur t’i bëjnë të gjitha, por sepse kanë punuar keq, në drejtimin e kundërt, për ndërtimin e një sistemi të vjedhjes dhe mashtrimit dhe abuzimit që do të na çonte pa tjetër këtu.

* * *
Personalisht nuk bëj pjesë ndër ata që kërkojnë ta gjejnë rrugëdaljen nga kjo situatë tek arbitri i huajt perëndimor jo vetëm pse ndjehem i fyer, si qytetar, kur shoh se jemi ndër të vetmit në Evropë që thërrasim vëzhgues të huaj të na ruajnë nga njëri tjetri, por edhe pse përvoja tregon se perëndimorët kanë përdorur në zgjedhjet tona dy pesha dhe dy masa demokratike, një për veten e tyre dhe një për ne dhe kjo më shumë na ka zgjatur një gjendje papjekurie e varësie se na ka ndihmuar. Kam bindjen se sikur ata të kishin aplikuar peshën e masën që përdorin për veten, duke deklaruar mosnjohjen e zgjedhjeve kur kanë vërejtur manipulime, sot mund të kishim zgjedhje të ndershme. (Pa mohuar, nga ana tjetër, faktin se, sikur të mos kishte qenë “rrethimi” i huaj, sistemi më i mundshëm që do të kishim ngritur do të kishte qenë një diktaturë ku rezultati i zgjedhjeve do të kishte qenë 99,9%).
Refuzimi për tu mbështetur tek të huajt ma bën edhe më të vështirë të sugjeroj ndonjë rrugë për daljen me sukses të këtyre zgjedhjeve – me çka kuptoj së pari, mosmanipulimin dhe, së dyti, pranimin e rezultatit të tyre nga forcat politike, cilatdo qofshin ato. Aq më tepër më bëhet i vështirë sugjerimi kur më lart kam thënë se nuk shpresoj se këto zgjedhje do të dalin pa probleme. Megjithatë nuk është kurrë vonë të paralajmërosh të keqen, veçanërisht atë më të madhen, duke i paralajmëruar aktorët e mundshëm të kësaj të keqeje se një herë të futur në atë rrugë situatat mund të bëhen gjithnjë e më iracionale e të na fusin në rreziqe të paparashikueshme.
Dhe e keqja më e madhe, sipas mendimin tim, është krijimi i një situate të tipit Kirgistan, pra me manipulime nga njëra anë dhe me rebelim të hapur nga ana tjetër. Sipas meje është e keqe për të dy palët dhe, kuptohet, edhe më e keqe për Shqipërinë. Dhe nuk është pa gjasë që të ndodhë. Shkaku është shumë i thjeshtë: sa më shumë në pushtet aq më shumë janë korruptuar pushtetarët tanë dhe sa më shumë janë korruptuar aq më shumë kanë frikë se mos humbasin pushtetin. Nga ana tjetër opozita, sa më shumë është përdhunuar nga zgjedhje të manipuluara dhe sa më shumë sheh manovrat e socialistëve aq më tepër i rritet dyshimi dhe agresiviteti dhe aq më tepër duket e gatshme të përdorë “çdo mjet” për të mos e lejuar të fitojë më. Por, më thellë këtij shkaku, qëndron e tërë kultura antidemokratike që është kultivuar gjatë këtyre viteve, kultura e vjedhjes dhe e mashtrimit që është futur në çdo qelizë të shoqërisë, kultura e përdorimit të çdo lloj mjeti të pandershëm për tu pasuruar, ndër të cilët edhe ai i hipjes në pushtet në mënyrë të pandershme.
Në këto kushte, pra, socialistët duke patur parasysh rezultatet e zgjedhjeve të mëparëshme që kanë ardhur duke u ngushtuar, humbjen galopante të kredibilitetit që kanë pësuar për shkak të konsumimit deri në fund jo vetëm të pushtetit, por edhe të abuzimit me pushtetin, e po ashtu rrjedhjen e rëndë që u ka krijuar partia e Metës (duke shtuar edhe vetëdiskreditimin që u ka shkaktuar Rama me fushatën e tij në Veri) ka shumë gjasë t’i drejtohen një tentativë të re manipulimi me shpresën se arbitri perëndimor do të mbyllë edhe një herë njërin sy e njërin vesh, siç bëri më 2003 për hir të stabilitetiti. Mendoj se kjo do t’i fuste në një aventurë të paparashikueshme sepse jo vetëm që mbështetjen perëndimore nuk e kanë më ashtu siç e kanë pasur, por edhe sepse brenda vendit e brenda vetes kanë gjithnjë e më pak mbështetje dhe gjithnjë e më shumë përçarje. Prandaj, edhe nëse perëndimorët do t’i pranojnë për hir të stabilitetit, vështirë se do të mund ta mbajnë situatën të stabilizuar. Shkurt ka shumë gjasë që jo vetëm të humbasin, tek e fundit, por të thellojnë humbjen e kredibilitetit me aventurën ku mund të na fusin në atë farë feje siç e humbi PD-ja para tetë vjetësh.
Më anë tjetër mendoj se përgatitja e një modeli Kirgistan nuk është i preferueshëm për opozitën sepse, nëse në Ukrainë apo Kirgistan mund të thuash se ka patur fitues, tek ne vështirë se do të ketë fitues. Së pari, sepse ato situata kryesisht janë mbështetur dukshëm nga jashtë në mos edhe përgatitur. Kurse tek ne nuk ka faktorë të jashtëm gjeopolitikë që të sigurojnë mbështetjen në rast tentimi për rrëzim me dhunë të pushtatarëve tanë. Së dyti, sepse, për fat të mirë dhe të keq, ne e kemi provuar dy herë marrjen e pushtetit me sulm në emër të demokracisë dhe shtetit ligjor: më 1992 dhe më 1997 dhe në të dyja herët kemi ndërtuar antidemokraci dhe shtet të së padrejtës. Kjo është një arësye që edhe mbështetja e njerëzve për metoda të tilla nuk mund të jetë kurrsesi ashtu dhe aq e madhe. Më 1992 dhe 1997 njerëzit kishin besim të fortë në forcat politike që mbështesnin sepse nuk i kishin provuar.
Si përfundim do të ripërsërisja idenë se nuk është kurrë tepër vonë për të ndalur të keqen, pasi e keqja nuk ka fund dhe ne e kemi provuar më mirë se kushdo këtë pafundësi. Prandaj me shpresë se kanë mbetur ende njerëz me arësye të shëndoshë në politikën tonë do të thoja se në kohën e mbetur socialistët duhet të bëjnë çmos të anullojnë plane manipulimi që mund të kenë nisur dhe të korrigjojnë gjithshka që mbetet e kontestueshme. Kurse opozitës të punojë më shumë gjatë këtyre dy-tre muajve për aleanca që ngjallin besim e siguri dhe për mobilizimin e njerëzve të vet për të votuar. Nuk mund të jenë jashtë kësaj analize ata që kanë rolin e gjyqtarit të këtyre zgjedhjeve, si Celibashi. Them se duhet të mendojnë dy herë për përgjegjësitë që kanë, veçanërisht Celibashi, i cili, sipas meje, duke patur parasysh mosbesimin e thellë nga opozita, do t’i shërbente evitimit të më së keqes duke dhënë dorëheqjen në favor të një kryetari të pranuar nga të dy palët.
Vetëm kështu, ndoshta, ka shpresë që ajo grumbullhanja amorfe që po precipiton vrullshëm drejt zgjedhjeve, ku spikat aq fort mosrespekti për rregullin e vënë dhe për tjetrin, si karakteristika të një kulture të dhunës dhe hilesë, të frenojë vrullin e saj dramatik e të fillojë të marrë trajtat e një radhe njerëzish të respektueshëm.