Obama, dhe konservatorizmi ynë i pronvincës

Në një shkrim të titulluar "Mallkmi Kinez, Obama dhe e majta shqiptare" jam përpjekur të tërheq vëmendjen e publikut ndaj asaj çka do të duhej të përfaqësonte, sipas gjykimit tim, fenomeni Obama për shqiptarët. E shkrova fill pas konventës së Denverit, kur ai u zgjodh si kandidat për President. U desh të fitonte që të flitej ca më shumë për të. E megjithatë ndjehet mungesa e konceptualizimit të kësaj fitoreje në kontekstin shqiptar. Ky shkrim është një përpjekje e dytë në këtë drejtim.
Dy janë aspektet ku fokusohet fitorja e Obamës, komplementare me njëra tjetrën. Njëri lidhet me faktin se për herë të parë në historinë e SHBA kemi një president të zi. Të gjithë sot në SHBA, por edhe jashtë, kujtojnë se Shtëpia e Bardhë, e cila ka mbaruar së ndërtuari në vitin 1800, është ndërtuar nga skllevër të zinj. Dhe fakti se sot atje do të hyjë në rolin e presidentit një i zi konsiderohet si një fitore simbolike kundër racizmit. Është një fitore të cilën mund të thuhet se Obama e ka arritur. Aspekti tjetër i fitores së tij lidhet me krizën e derregullimit neoliberist që ka përshirë SHBA e mbarë botën, duke shtuar polarizimin midis të pasurve e të varfërve, dhe sfidën e kapërcimit të saj e cila është një sfidë të cilën nuk dimë nëse Obama do ta fitojë apo jo, por për momentin ai është njeriu që ka fituar besimin se mund ta zgjidhë atë.
Të dy këto aspekte të fitores së tij janë komplementarë me njëri tjetrin, sepse të dy kanë një emërues të përbashkët: fitorja e Obamës ishte një shtysë e fuqishme e njerëzitmit përdrejt barazisë së mundësisë, asaj racore dhe asaj ekonomike sociale gjithashtu. Të dy këta aspekte të fitores janë shumë të rëndësishme edhe për kulturën shqiptare. Fitorja mbi racizmin është e rëndëshme sepse realizimi i ëndrës së Martin Luter Kingut nuk ka lidhje vetëm me racizmin në SHBA, por me çdo lloj racizmi dhe me çdo lloj pabarazie. Pra edhe me racizmin shqiptar. A janë shqiptarët racistë? Po, dhe shumë, madje. Ne jemi njëherësh subjekte dhe objekte të racizmit. Ne jemi racistë ndaj të zinjve, romëve, evgjitëve, të verdhëve, por edhe ndaj atyre të bardhëve të ndryshëm prej nesh etnolinguistikisht si grekët, serbët, turqit, vllehët të cilët i kemi demonizuar në emër të nacionalizmit tonë. Por ne jemi edhe viktima të racizmit në Greqi apo Itali veçanërisht, por edhe në Serbi, Maqedoni. Por ne jemi racistë edhe brenda vetes, mjaft të kesh parasysh përçmime reciproke krahinore, përçmimie për shkak të feve të ndryshme apo edhe mallkimin që del shpesh nga goja e shqiptarëve për vetveten: "jemi racë e keqe". Fitorja e Obamës në kuptimin e saj simbolik është hapja e një horizonti të ri përdrejtë barazisë së të gjithë individëve ngritur mbi konceptin se njeriu nuk është produkt i racës, por i kulturës, e, në këtë kontekst, edhe përdrejt barazisë së popujve.
A mund të ndikojë fitorja e Obamës që shqiptarët të jenë më pak racistë? Sigurisht që "po" do të ishte përgjigja e parë e menjëherëshme. Por do të shtoja se, në raport me çka pritet, përgjigja ndaj kësaj pyetjeje përmban edhe një "jo" aspak të dobët. Si shkak kryesor i kësaj "jo" - je shoh një fenomen që do ta quaja konservatorizmi ynë i provincës. Ngjarje të tilla si zgjedhja e një të ziu si president i SHBA ne i shohim në këtë provincën tonë edhe sikur të bëhet fjalë për një film të huaj që nuk flet për realitetin tonë - shëmbëllyeshëm me filmat erotikë për aktorët e të cilëve themi se nuk i përkasin botës sonë reale. Këto gjëra ndodhin atje, por jo këtu tek ne, është mendimi mbizotërues. Ne na duhet kohë, ndoshta një shekull, të arrijmë deri atje. E me këtë mendim "qetësues" vazhdojmë të mos e vemë në dyshim vetveten dhe tabutë e gjyshstërgjyshërve. Pra ne mund ta adhurojmë Obamën në SHBA gjithë duke përçmuar të zinjtë në vendin tonë. Ashtu siç e tregon edhe ajo anakdoda sipas së cilës kur i biri shkon t'i thotë të atit se është "gay" ky i përgjigjet: "gay" janë ata në Perëndim biri im, ti je "bythqirë".
Por ka edhe një aspekt tjetër se si shfaqet provincializmi ynë, paradoksalisht i kundërt me atë që sapo përmenda. Një kategori, e përbërë kryesisht nga elitat e provincës sonë, ka prirjen e imitimit apo receptimit sipërfaqësor të asaj që bëhet në kryeqendërën e perandorisë. Një nga karakteristikat e këtij provincializmi është se provinca nuk i përpunon vetë, me syrin e saj kritik, vlerat e metropolit. Ajo nuk ka pionierët e saj që bëhen promotorë të ndryshmit brenda vetes. Ajo i merr ndryshimet të gatëshme kur ato bëhen pushtet mbizotërues. Për shembull: shumica e elitës sonë ka qenë e mbetet për dënimin me vdekje, por e hoqi atë sapo na e kërkoi Evropa. Shumica i përçmon dhe i dënon homoseksualët, por iu desh ta heqë ligjin e dënimit të tyre me burg sepse kështu deshte Evropa. Është nacionaliste e raciste, por për Evropën mund të adoptojë një gjuhë kozmopolite. Është mizogjene, por, po tua kërkojë Evropa, sa hap e mbyll sytë mund ta mbushë Parlamentin me gra. Më shumë se me çdo gjë ky aspekt i receptimit të mesazheve të kryeqendrës së perandorisë lidhet me nevojën që kanë elitat tona në pushtet për mbështetjen e kryeqendrës për të sunduar nënshtetasit e tyre në provincë. Nëse për të sunduar do të duhej të lyenin fytyrën me të zezë njerëz si kryetarët e partive tona nuk do të hezitonin asnjë çast ta bënin këtë. Dikush mund të thotë se kjo gjithsesi është pozitive sepse progresi mund të vijë edhe nëpërmjet imitimit. Pa dyshim, fakti që duke imituar Perëndimin ne hoqëm dënimin me vdekje, hoqëm dënimin kundër homoseksualizmit, vendosëm pluralizmin politik, po bëjmë ligje për pjesëmarrjen e grave në Parlament, po kërkojmë të ndajmë pushtetet - sa shumë janë gjërat që i kemi bërë jo pse i ndjejmë, por pse imitojmë - kanë anën e tyre pozitive. Por nuk mund të mos vemë re ndryshimin për keq që ka midis imitmit kësisoj të vlerave kulturore perëndimore, që ndryshe e quajmë majmunëri, dhe përthithjes së tyre nëpërmjet procesesh që përmbajnë edhe besimin e vërtetë në këto vlera edhe mekanizmat e qëndrimit kritik ndaj tyre, ku hyn edhe pasja parasysh e kontekstit ku do të implementohen. Ka shumë ndryshim. Në thelbin e vet ndryshimi konsiston në rrezikun e tjetërsimit të këtyre vlerave, të keqpërdorimin të tyre në fuksion të pushtetit dhe jo të emancipimit të shoqërisë, në mosimplementimin e vërtetë të tyre, në dyfytyrësinë që zhvillojnë etj..
Një ilustrim i çka thashë më lart është edhe aspekti tjetër i fitores së Obamës që lidhet me krizën e eknomisë financiare dhe reale që ka përfshirë sot SHBA dhe Evropën. Ajo është një krizë e shkaktuar nga "fondamentalizmi i tregut" pra nga ngritja në kult e tregut të lirë dhe privates më një anë dhe dobësimi i rolit të shtetit dhe publikes më anë tjetër. Mënyra se si ne e morëm neoliberizmin këtu në provincë përmbante në vetvete të gjitha karakteristikat negative të sipërpërmendura. Ai u mor në mënyrë të verbër aspak kritike, u keqpërdor në emër interesash private dhe në thelb mund të thuhet se është tjetërsuar, por kurrsesi se është implementuar. Hibridi i dalë është një monstër që po ha përditë edhe krijuesit e vet.
Sikurse kam shkruar edhe më parë kjo krizë po tregon se lënia e fateve të njerëzve në “dorën e fshehtë” të tregut shpije në rënien e fateve të njerëzve nën dorën e zezë të spekulantëve. Përpara saj sot komentohen fort fjalët e Obamës gjatë fushatës elektorale: "Kemi nevojë për një ekonomi që nderon dinjitetin e punës”, në të cilën “për punë të barabartë, jepet pagë e batrabartë” për "rishpërndarje më të mirë të pasurisë". Është shumë kurioze të shohim se si do të përthyhen ato në republikën tonë të konservatorizmit e majmunërisë së provincës? (Korrieri 26 nentor 2008)

Mbi grevën e urisë së 10 deputetëve

Tre janë gjërat më të rëndësishme që mund të thuhen lidhur me grevën e urisë së deputetëve të LSI dhe PDK që po zhvillohet në sallën e Parlamentit qysh prej katër ditësh.
Së pari, dhe më e rëndësishmja: deputetët në grevë kanë të drejtë në akuzën se mënyra se si është ndërtuar kodi elektoral e veçanërisht lidhur me komisionin e numërimit të votës, shpreh qartë prirjen e dy partive kryesore PD dhe PS për të monopolizuar politikën, për të përjashtuar jo vetëm të ashtuquajturat parti të vogla sot, por edhe çdo përpjekje të të tjerëve nesër për të ndërtuar alternativë ndaj pushtetit të tyre. Hartimi i një ligji të tillë, ku numërimi i votës lihet në duart e përfaqësuesve të dy të mëdhenjve, është bërë dukshëm qëllimisht, me djallëzi dhe arrogancë njëherësh. Me marrëveshje të hapur, me marrëveshje gjysëm të hapur apo me marrëveshje të heshtur kjo pak rëndësi ka. Ai ligj përbën një kërcënim për lirinë e votës. Le të kujtojmë se kur bëheshin kontestimie për votën nga PD dhe PS duke përdorur edhe krahasime me vendet e botës së qytetërur kemi parë se zgjedhjet mund të konsiderohen të pavlefshme edhe kur paraqiten prova se ato janë manipuluar në pak raste. Prandaj parimi se çdokush që merr pjesë në zgjedhje, sado e vogël qoftë partia që përfaqëson apo qoftë edhe një individ i vetëm duhet të ketë sigurinë se vota e tij do të numërohet, është i shenjtë dhe duhet të jetë pikënisja e hartimit të çdo kodi zgjedhor. Fakti që LSI ka hyrë sot në grevë sëbashku me PDK për të shprehur hapur se ata nuk kanë besim tek ky sistem numërimi është komprometim i besueshmërisë së zgjedhjeve që duhet korrigjuar. Kërkesa e tyre për ndryshim të kodit zgjedhor në mënyrë të atillë që të garantohet numërimi i drejtë i votës duhen mbështetur deri në fund dhe fuqimisht.
Së dyti: Nuk mund të mohoet se përveç mbështetësve militantë greva e urisë së dhjetë deputetëve e ka lënë indiferentë pjesën më të madhe të opinionit dhe në këtë aspekt nuk mund të mos mendohet se edhe hartuesit e kodit, e kanë hartuar atë kësisoj edhe duke pasur parasysh se vullneti i tyre i mbrapshtë nuk do të hasë ndonjë rezistencë nga opinioni publik që është i topitur. Madje nuk do të guxonin ta bënin këtë sikur të ishte ndryshe. Dhe një nga arësyet e topitjes së oponionit pubik është zhgënjimi masiv në tërë klasën politike. Në këtë kontekst edhe Ilir Meta dhe Nard Noka janë pjesë e këtij zhgënjimi. Njerëzit nuk harrojnë se kur Ilir Meta ishte kryeministër dhe Nard Noka ministër i Berishës nuk e kanë vënë shumë ujin në zjarr për lirinë e shprehjes dhe për lirinë e votës, përkundrazi kanë qenë pjesë e sistemit politiko ekonomik viktimë e të cilit sot kanë rënë. Pra njerëzit nuk mund të mos mendojnë se kjo grevë është thjesht dhe vetëm pjesë e një lufte për pushtet brenda llojit. Po ashtu njerëzit nuk mund të mos kujtojnë se, kur këta kanë qenë në pushtet, asgjë socialiste nuk ka patur në politikat e Metës dhe asgjë kristiane në politikat e Nokës në kuptimin e politikave në favor të shtresave më të brishta, përkundrazi, edhe ata lidhjet i kanë me të fuqishmit e këtij vendi, me ata që janë pasuruar marramendshëm në kurriz të këtyre shtresave. Përndryshe sikur Meta dh Noka me shokë të të mos kishin këtë të kaluar në pushtet, duke patura parasysh zhgënjimin e thellë me klasën politike, sot mbështetja popullore rreth Parlamentit ku ata po bëjnë grevën do të ishte në nivele të krahasueshme me mbështetjen për grevën e studentëve në vitin 1991.
Së treti: është e diskutueshme formula që deputetët paraqisin për të garantuar numërimin e votës, dmth, duke kërkuar të kenë përfaqësuesit e tyre në komisionet e numërimit të votës. Ajo është një formulë që forcon partitokracinë ndërsa koha ka provuar se e keqja më e madhe vendit i ka ardhur e po vazhdon t’i vijë nga pushteti i pakontrolluar i partive qofshin këto një parti, dy parti apo grupe partish. Vendi ka nevojë urgjente të forcojë institucione të pavarura nga partitë që të kenë jo vetëm besueshmëri, por edhe pushtet e kontroll mbi to në emër të interesave të publikut. Edhe vetë kodi zgjedhor edhe përcaktimi i mënyrës së numërimit të votës duhet të ishte pjesë e kësaj filozofie. Ajo është kundërshtuar me argumentin se të ashtuquajturit të pavarur nga partitë politike nuk ekzistojnë. Por edhe sikur të mos ekzistojnë ata duhen krijuar. Krijimi dhe inkurajimi i yre duhet t ëkishte qenë pjesë e ecjes drejt demokracisë. Përndryshe vijmë në situata retrograde si kjo ku demokracia është reduktuar në luftën për pushtet dhe për poste midis një grushti militantësh të cilët, në luftë me njëri tjetrin, i reduktojnë edhe më hapësirate lirisë dhe demokracisë. (Korrieri, 14 nentor 2008)

Raporti i BE, progres apo regres

Po bëhet një javë që nuk mbarojnë sherret midis mazhorancës dhe opozitës lidhur me atë nëse raporti i komisionit të BE ishte pozitiv apo negativ ndaj qeverisë, nëse ai tregonte se kemi bërë progres apo regres. (Më duhet të them se teksa shkruaja këtë artikull ndodhi shembja e pallatit në Gjirokastër që, siç ndodh rëndom te ne, i dha fund sherreve të “progres – raportit” për të hapur sherret e “progres – ndërtimit” sipas terorisë tashmë të njohur “skandali mbulon skandalin”. Megjithatë, sipas meje, edhe shembja e atij pallati duhet integruar në debatin nëse kemi progres apo jo.)
Mund të ketë shumë kritere për të matur progresin apo regresin e një shoqërie. Në fakt në botën e pasur të ideve e të mendimin filozofik të vendeve prej të cilëve është hartuar raporti ka mjaft kritikë edhe ndaj vetë konceptit të “progresit” ashtu sikurse edhe më tepër ndaj atij të “zhvillimit”. Ka madje që i ndajnë njërin nga tjetri. Pier Paolo Pazolini thoshte: “Jam për progresin, por kundër zhvillimit”. Dhe nuk mund të mos i japësh të drejtë kur sheh të quhet “zhvillim” kthimi i bukurive natyrore, të trashëgimisë kulturore në shëmtira betoni apo ndotja e ajrit me tym qymyri e makinash deri në atë shkallë sa ta sëmurë njeriun.
Por këtu nuk po merrem me çështjen e dallimit midis progresi e zhvillimit. E përmenda vetëm sepse kam bindjen se në emër gjoja të “progresit” apo “zhvillimit” si sinonim të tij, vërtet po na përgatitet një katastrofë ndoshta edhe më e madhe sesa ajo që na bëri Enver Hoxha me bunkerët e me metalurgjikët e superfosfatët e tërë monstrat që mbolli në truallin shqiptar. Nëse projektet për parqet energjitike e tecet me qymyr e naftë ambasadorët evropianë i quajnë sukses – siç duket në raport dhe siç tha ministri Ruli kur vuri në dukje se raporti flet për përparim në sektorin e energjisë – mund të them me bindje se ky është një sukses për ambasadorët që kanë arritur të përdorin babëzinë e korrupsionin e Rulit me shokë për të na mbjellë në këtë vend tece me qymur e tece me naftë që nuk i mbjellin dot në vendet e tyre e për të na përdorur si koshin e plehërave të tyre. Dyshoj shumë se disa nota pozitive që kishte raporti lidhen pikërisht edhe me këto allishverishe ndaj të cilëve tashmë kemi vënë re se nuk janë të imunizuar edhe perëndimorët që i kemi idealizuar aq shumë duke i konsideruar si shpëtimtarët tanë.
Por në këto komente mbi progres – raportin dhe debatin mbi të desha të ve në dukje veçanërisht një kriter apo pikë referimi që mund të përdorej edhe si tregues progresi apo regresi.. Dhe kjo, ndryshe nga tecet apo nga ligjet e aprovuara, besoj se është jashtë çdo dyshimi se vlen të merret si pikë referimi e padiskutueshme për të matur progresin. E kam fjalën për atë se sa kemi arritur ne të ndërtojmë në këtë vendin tonë e në këtë shoqërinë tonë vetmjaftueshmëri përsa i përket aftësisë për të gjykuar vetë nëse kemi arritur progres apo jemë në regres. Dmth. sa kemi ne institucione të besueshme fjala e të cilëve të merret për bazë siç merret e ajo e të huajve. Sepse a nuk është qesharake që kemi një javë që merremi me raportin e BE, sikur shqiptarët të jenë të gjithë të shtruar në spital me sëmundje sysh e veshësh dhe me turbullira mendore të papara që nuk i lenë të masin progresin apo regresin e shëndetit të tyre. Pra sikur të kenë ardhur mjekët nga Perëndimi për të na matur temperaturën për të na bërë analizat e për të na thënë nëse jemi shëndoshë apo sëmuë dhe nga se vuajmë? Në fakt shqiptarët e dinë gjendjen e vetes, e shohin dhe kanë vlerësimet e tyre për këtë, por nuk ka institucione tek të cilët ata të besojnë se po shprehin të vërtetën që ata shohin me sy e dëgjojnë me veshë. Si ka mundësi që gjithë këto media që kemi – më shumë se në të gjithë Evropën po të llogaritet në raport me numrin e popullsisë – të mos arrijnë të na japin një gjykim të saktë? Sepse disa i ka blerë Edi Rama me pallate, disa i ka blerë Berisha me tendera - të thotë mileti, - prandaj nuk besohen. Po si ka mundësi që ne nuk kemi institucione të tjera të shoqërisë civile që të jenë të besueshëm? Sepse edhe ato janë të blerë apo thuajse inekzistent. Prandaj na ka mbetur vetëm raportet e BE apo fjala e ambasadorit amerikan. A nuk është kjo shenjë se nuk kemi bërë progres? Sipas meje po. Madje di të them se sot, sipas meje, ka regres në këtë drejtim sepse ka më pak se dje institucione të tilla të pavarura sepse dy partitë kryesore që janë të dyja në pushtet sot, dora dorës që e rrisin pushtetin e tyre, kanë ndërtuar një sistem të tillë korruptimi e klientelizmi kur o duhet t’i shërbesh njërës o tjetrës përndryshe ngordh për bukë – gjë që ishte bërë më pak e zhvilluar disa vite më parë kur intelektualët dhe OJQ e me rradhë jetonin shumë më të pavurur (fatkeqësisht në sajë të ndihmave të Perëndimit që sot ose nuk ekzistojnë më ose janë pakrahasimisht më të pakta sesa mundësitë që ka mafja politiko – ekonomike për të korruptuar).
Por ka edhe një shenjë tjetër që tregon se jo vetëm nuk kemi bërë progres, por ndoshta kemi bërë edhe regres. Një nga kriteret kryesore të matjes së progresi, sikurse besoj se mund të bijen dakort edhe evropainët, është ai që lidhet me atë se sa jemi pjekur si shoqëri si klasë politike gjithashtu. Dhe një nga shenjat e pjekurisë së klasës sonë politike është edhe mënyra se si reagojmë ndaj një raporti të tillë ku duket sheshit se ka edhe mjaft kritika. Po të lexosh raportin me kujdes do të vesh re se atje për shumë nga çështjet më problematike të vendit, si lufta kundër korrupsionit, krimit të organizuar, trafiqeve të drogës e prostitucionit, të ndotjes së ambjentit është përdorur togfjalëshi “limited progress”. Fjalë për fjalë ky do të përkthej “progres i kufizuar”, por më shqip duhet përkthyer “progres i pakët” apo “progres modest” siç përdoret në ndonjë paragraf tjetër. Për këdo që njeh gjuhën diplomtike është e qartë se këtu kemi të bëjmë me një mënyrë eufemike për të kritikuar, për të thënë se nuk jemi të kënaqur se kërkohet shumë më tepër. E këtu dua të ngulmoj se veçanërisht mazhoranca në pushtet, por edhe opozita, nëse do të gëzonin pjekurinë për të ciën bëj fjalë, do të duhej të reagonin ndaj këtyre vlerësimeve jo duke i injoruar ato, sikurse bën mazhoranca dhe as duke i mbitheksuar ato si kritika vetëm ndaj qeverisë siç bën opozita, por duke reflektuar mbi to, duke venë gishtin mbi përgjegjësitë vetiake, e duke falenderuar për to. Kush bën një punë dhe synon ta vazhdojë atë duke e përmirësuar kërkon të dijë se çfarë ka bërë mirë dhe çfarë keq në mënyrë që të korrigjojë veten. Kurse këta tanët kapen tek ndonjë fjalë e mirë për t’ua tundur atë si flamur fitoreje shqiptarëve apo tek ndonjë fjalë e keqe për ta përdorur si stërkëmbësh për kundërshtarin. Në këtë aspekt klasën e sotme politike e shoh jo më të pjekur, por gjithnjë e më të degraduar, sepse gjithnjë e më të paaftë për të dëgjuar kritikën, e prandaj me shpresa “modeste” për të na sjellë progres. (Korrieri, 11 Nëntor 2008)

E gjora Ina Rama

Nuk e di çfarë kanë menduar shqiptarët duke ndjekur maratonën parlamentare të ditës së hënë me rastin e mocionit të PS ndaj kryeministrit Berisha për çështjen Fazlliç. Personalisht gjatë saj dhe veçanërisht në fund të saj më doli vetvetiu disa herë shprehja: “ E gjora Ina Rama”.
Pse e gjora? Sepse gjithë debati parlamentar pasqyroi rëndshëm dy elementët e një prese shtypëse: Njëri element është ai i ndërtuar nga gjithpushtetshmëria e politikës e cila, me një arrogancë të paparë, tregoi në Parlament se as nuk do t’ia dijë për pushtete të tilla si ai i gjyqësorit apo prokurorisë; elementi tjetër i presës është ai i gjithpërfshirjes së politikës në afera korruptive alla Fazlliç. Të dy këta elementë sëbashku krijojnë, pra, një presë shtypëse për çdo shpresë se Ina Rama mund të ketë kurajo të lëvizë ndershmërisht e me forcë për të vendosur autoritetin e drejtësisë në këtë vend. E vendosur midis këtyre dy shtypësve të presës ajo të duket si një pre në mes të nofullave të ujkut. Nëse mendojmë pak më thellë mbi këtë imazh duhet të pranojmë se reagimi “e gjora Ina Rama” të vjen kur me emrin e kësaj gruaja identifikojmë dëshirën tonë, apo shpresën tonë për drejtësi. Po ta përkthejmë atë shprehje, në fakt, do të ishte më saktë të thoshim se në gojë të ujkut është “e gjora drejtësi”.
Le të shpjegohem pak më konkretisht. Sikur të bëhej fjalë që në vendin tonë të funksiononte sadopak Ina Rama si personifikim i drejtësisë nuk mund të ndodhte ajo që ndodhi që Kryeministri, i thirrur për të dhënë shpjegime për një akuzë të caktuar, i injoroi fare këto duke mbajtur dy orë fjalim për sukseset e qeverisë së tij. Kryeministri në fakt fliste sikur Ina Rama dhe prokurorët e saj të mos ishin duke dëgjuar se çfarë po thoshte ai dhe të tijtë për çështjen Fazlliç. Dhe as sikur shqiptarët, të cilëve dita ditës u serviren prova që u ngrenë pikëpyetje serioze në favor të akuzës se anija e mbrojtjes së qeverisë ka shumë vrima që fusin ujë, të prisnin një përgjigje.
Ta do mendja se sikur Kryeministri dhe të tijtë të kishin frikë nga autoriteti i Ina Ramës dhe i drejtësisë, apo edhe nga opinioni publik, do të përdornin tjetër gjuhë në Parlament. Psh. mund të jepnin një numër shpjegimesh dhe saktësimesh dhe ta mbaronin fjalën duke thënë se çështja është në hetim dhe ne kemi besim se drejtësia do të na japë të drejtë. Por në vend të kësaj, pas mbarimit të fjalimit, për çdo deputet të opozitës që e sulmonte, Kryeministri kishte gati në gojë një dosje që ia përmendte për t’i thënë “mbylle!”. Për hir të së vërtetës ato që thotë Kryeministri për opozitarët duken po aq të besueshme sa ç’duken akuzat Gërdec apo Fazlliç për mazhorancën. Ne nuk e dimë nëse dosjet që përmendte Kryeministri janë në Prokurori sëbashku me atë të Grdecit e Fazlliçit, por edhe sikur të mos jenë Prokuroria, pas asaj që u tha e që është thënë në fakt shpesh herë, duhet të marrë masa për të hapur procese – sepse nuk bëhet fjalë për fyerje dosido apo ku di unë, por për lidhje të socialistëve me ata që mund të quhen koka e krimit në vend.
Dhe këtu vijmë përpara situatës dramatike për prokuroren Rama. Problemi është se po të jesh sadopak realist, të kërkosh që ajo vërtet të hetojë me vendomëri e deri në fund akuzat e ndërsjellta të këtyre dy palëve është njëlloj sikur t’i kërkosh të bëjë jo Silvia Contin, por sherifin kaubojs në ato filmat surrogato të Hollivudit ku protagonisti vret me qindra të këqij pa i hyrë asnjë gjemb në këmbë. Mirëpo jeta reale është shumë larg asaj të filmave aventuresko romantikë të sherifave kaubojsë të Hollivudit.
Ka që thonë se ajo ka mbështetjen e Presidentit apo të amerikanëve. Nuk besoj se qoftë Presidenti qoftë amerikanët të kenë kaq fuqi të zhbëjnë fuqinë e presës së pandëshkueshmërisë që e ushtron pushtetin e vet nëpërmjet luftës pa fund politike të deputetëve tanë. Edhe ata nuk dalin dot nga akuzat se po bëjnë politikë, jo drejtësi. Këtë dhunim apo përdorim që i bën politika drejtësisë e provon edhe fakti se sa shpejt shpëlahen akuzat për korrupsion kur politikanët tanë tërhiqen nga skena apo thjesht kur dalin nga politika apo bëjnë opozitë të parrezikshme. Rastet janë pa fund. Mjafton të më lëshosh rrugën dhe unë nuk të akuzoj më për ato që ke vjedhur deri dje. Madje lexuesi besoj se e kujton se ne kemi nga ata politikanë që, pasi kanë ardhur në pushtet, nuk kanë ngulmuar as të gjinden e dënohen banditët që kanë vepruar dhunshëm kundër tyre duke i rrahur apo plagosur rëndë. Në fakt do të duhet të ishte Prokuroria ajo që do të duhej të kishte vepruar edhe për të zbuluar ata dhe për t’i dënuar sepse kjo nuk është një çështje thjesht personale, as thjesht politike, por një nevojë e shoqërisë për të parë se drejtësia funksionon, për t’i parë, pra, njerëzit e rrezikshm apo kriminelët në bangot e drejtësisë. Kurse ata edhe rrahjen e tyrr e kanë përdorur dhe përdorin thjeshtë e vetëm për politikë. Nga ana tjetër Prokuroria e tredhur nga politika apo e përdorur prej saj as që e ka vënë ujin në zjarr për të hetuar ato krime duke na transmetuar ndjenjën se në “lagjen” tonë ne jemi të detyruar të pësojmë luftën midis dy bandave dhe se e vetmja gjë që mund të bëjmë është të rrimë urtë që të mos hamë ndonjë dajak apo ndonjë plumb bythëve.
Është e qartë se pas përshkrimit të kësaj situate njerëzit të thonë: këtë e dimë po a mund të na thuash ndonjë gjë se si të dalim prej këndej? Ka të tjerë, madje, që të bëjnë një pyetje edhe më “të lehtë”: këtë e dimë, po pyetja shtrohet nëse gjithsesi, gjatë këtyre tre vjetëve të Berishës kemi bërë ndonjë përparim për tua ngushtuar mundësinë e abuzimit me krimin këtyre bandave, apo kemi bërë prapa? Përgjigja që mund të jepja për pyetjen e dytë është se sëmundja është aty, e pashëruar. Ajo herë herë rëndohet në krizat e veta herë herë duket sikur lehtësohet. Por mbetet kronike dhe e pashëruar në trupin e shoqërisë. Herë herë duket sikur presioni për t’i futur në hullinë e ligjit këto banda është më i madh se ç’ka qenë kurse herë herë të duket se pandëshkueshnmëria e zgjatur e banditëve tanë ka rritur zullumin e bashkë me të perceptimin se sa më shumë rrinë në pushtet aq më të paprekshëm e më të rrezikshëm bëhen këta. Kjo të çon në pyetjen e parë: se çfarë mund të bëhet që në “lagjen” tonë të mos jetojmë më nën kërcënimin e luftës midis dy bandave dhe nën mëshirën e humorit të kapove të tyre? A duhet të presim që ata të emancipohen në brezin e dytë, të fëmijëve të tyre,të cilët të pasuruar tashmë e të shkolluar në Perëndim do të jenë më të edukuar me komshijtë, apo duhet të rrisim rezistencën e revoltën kundër tyre? Personalisht di të them se kush pret mëshirë nga fëmijët e tyre do të presë siç priti gjysëm shekulli që nga komunizmi t’i shpëtojnë të tjerët. (Korrieri, 6 Nëntor 2008)

Të keqen e Fazlliçit, po vijnë berluskonianët

Para disa ditësh kryeministri Berisha inauguroi me pompë fillimin e punimeve në Lezhë të ndërtimit të një fabrike çimentoje (investim italianësh), që, sipas lajmit, do të prodhojë 3000 ton çimento në ditë dhe do të krijojë dyqind vende pune. Janë gjashtë fabrika të tilla të planifikuara që do të prodhojnë çimento gjashtë herë më shumë sesa nevojat e vendit, kryesisht për jashtë. Menjëherë të vjen të ngresh pyetjen: si ka mundësi që për 200 vende pune (nëse janë kaq sepse dyshoj shumë për këtë) do të shkatërrohet për 200 vjet natyra përreth vendeve ku do të ngrihen këto fabrika pa llogaritur gjirin e Shëngjinit që do të kthehet në një depo çimentoje dhe pa llogaritur sasirat e ndotjes që do të prodhojë në gjithë qiellin e bregdetit shqiptar kjo industri e paparë për nga dëmi ekologjik? Si ka mundësi që për 200 vende pune pylli i Krastës, që deri dje ishte i mbrojtur si pyll, të kthehet me dekret qeveritar në mal të thjeshtë shkëmbor që mund të grryhet për tu kthyer në pluhur çimentoje?
Përfytyroni 1200 gjynahqarë që punojnë për 150 - 200 euro në muaj për të helmuar ambjentin rrotull shtëpive të tyre. Si ka mundësi që në vend se të ndërtojmë politika që shqiptarët të punojnë tokën e tyre e tu lenë fëmijve të tyre një Shqipëri të gjelbër e të lulëzuar i çojmë ata të punojnë për t’u lenë fëmijëve të tyre gërmadhe si ajo e Metalurgjikut e Superfosfatit, e Aztikut, e Sodës kaustike e me rradhë? Nëse është fjala për të punësuar shqiptarë të papunë dhe për të kthyer shqiptarët nga emigracion a nuk është më mirë që këta të qëndrojnë në emigracion sesa të vijnë të punojnë për 150 euro për të prishur shtëpinë e tyre të madhe, Shqipërinë e të ardhmen e fëmijëve të tyre? Fabrikat e çiomentos vetëm se do t’i bëjnë ata dhe mijët e tyre të ikin edhe më shumë. Qoftë edhe sepse do të sëmuren edhe më shumë nga pluhuri i çimentos dhe do të kenë nevojë edhe më shumë për spitalet e huaja.
Si ka mundësi që këto gjëra kaq të thjeshta nuk mendohen? Si ka mundësi?... kjo pyetje retorike e ka tashmë përgjigjen e vet. Është e kotë ta zgjasim. Kush e do mund ta gjejë në fjalimet e Berishës kur ishte në opozitë dhe denonconte Nanon e të tijtë për Petroliferën e me rradhë.
“Si ka mundësi”- të që mund të shtojmë me trishtim në krahasim me tre vjet më parë janë dy të tjera sipas meje.
E para: si ka mundësi si që opozita është kaq inekzistente në denoncimin e projekteve të tilla ndërkohë që shpenzon energji pa fund për të hulumtuar raportin e një personi si Damir Fazlliçi me kryeministrin? Si ka mundësi që nuk shpenzohet thuajse asnjë fije energji mediatike opozitare për të hulumtuar e denoncuar korrupsionin apo pazaret politike që qëndrojnë prapa këtyre projekteve? Si ka mundësi që nuk u kuptoka se dëmi i Fazlliçit në krahasim me dëmin që mund të sjellë realizimi i këtyre projekteve është si dëmi që i bën çpimi me një gjilpërë trupit në krahasim me dëmin që shkakton një kancer në mushkëri? Sigurisht kjo që po ndodh nuk do të mund të ndodhte sikur banorët e Lezhës të kishin kulturë tjetër e të mos ndërtonin ato pallatet e tmerrshme të shëmtuar në breg të detit të tyre. Sigurisht projekti për të ngritur një TEC me qymyr në Durrës (gjithmonë nga e për italianët) nuk do të mund të ndodhte sikur durrsakët të kishin tjetër vlerësim për qytetin e tyre dhe për plazhin e natyrën përreth tyre. Në këtë kuptim këta politikanë nuk janë tjetër veçse pasqyra e popullit që qeverisin. Por kjo nuk çështë plotësisht e vërtetë. Para disa javësh mora pjesë në një debat në emisionin Opinion të Fevziut pikërisht lidhur me këtë temë. Gjatë emisionit iu kërkua spektatorëve të votonin me sms nëse ishin dakort apo jo për ndërtimin e këtyre ekomonstrave të cilëve u kanë venë një emër të njohur të ekonomisë socialiste: “parqe industriale”. Shumica e votuesve, mbi 60%, rezultoi se ishin kundër. Pra këtu s’kemi të bëjmë as me një popullatë të mbetur në terrin e kulturës së kultit të hekurit e çimentos si simbole të zhvillimit e modernitetit. Megjithatë opozita e Edi Ramës dhe Ilir Metës nuk u pa ta zinte meraku edhe pas atij votimi. Si ka mundësi? Me siguri ndonjë fabrikë çimentoje do të punojë edhe për ta.
“Si ka mundësi” – ja e dytë lidhet me italianët. Në katrahurën shqiptare të postkomunizmit Perëndimi ka qenë një shpresë e madhe ndihme dhe emancipimi. Shqiptarët i janë lutur Perëndimit të ndërhynte deri edhe me ushtri për t’i shpëtuar nga politikanët e vet. Përpara një klase politike jo vetëm të papërgjegjëshme, por edhe të babëzitur, por edhe injorante e pa aftësi për të dëgjuar zërat kritikë brenda vendit, perëndimorët kanë qenë shpresa së do të ndikonin për të na treguar rrugën e mirë. Kjo edhe përsa i përket masakrave ekologjike që kjo klasë politike po i shkakton vendit. Por kur sheh se edhe perëndimorët, në bashkëpunim me këtë klasë politike, vijnë e na e përdorin vendin si koshin plehërave të tyre apo për të bërë atë që nuk e bëjnë në shtëpinë e tyre atëhere ku mbetet shpresa?
Nëse shtron pyetjen se pse këta italianët nuk i ndërtojnë këto fabrika çimentoje në vendin e tyre po shpenzojnë kaq shumë për transportin nëpër Adriatik e më the të thashë përgjigja që të thonë është se ata vetëm për këtë punë mund të vijnë këtu sepse është e lirë krahu i punës. Përse tjetër do të vinin në këtë plehër vend? – të duket sikur duan të thonë me përçmim për vendin e tyre vetë politikanët tanë. Sepse ata, me formimin estetik të peisazheve industriale të socrealizmit që kanë, nuk janë në gjendje ta shohin se Shqipëria është e bukur, shumë e bukur; fatkeqësish vetëm atje ku nuk kanë vënë dorë e këmbë shqiptarët si ata.
Por le të kthehemi tek italianët. Së pari duhet sqaruar se ata nuk vijnë të ngrenë këtu fabrika çimentoje dhe TECe me qymyr për krahun e lirë të punës, por sepse atje, në vendin e tyre, nuk i lejon popullata lokale të bëjnë ekomonstra të tilla. Por edhe sepse janë të detyruar të paguajnë gjoba të mëdha pasi nivelin e CO2 e të ndotjes në përgjithësi e kanë më të lartë sesa normat e lejuar evropiane. Ja pse vijnë këtu. Ngase shohin se ne nuk kemi pikë respekti për veten.
Por edhe më e shëmtuar bëhet kjo histori kur këto projekte monstrash ekologjikë shoqërohen me premtime si ato të ministrit të jashtëm Fratini për viza e për qarkullim të lirë e me deklarata përshëndetëse për punët e mira të qeverisë. Të keqen e Fazlliçit i thonë kësaj, po vijnë shokët e Berluskonit. (Korrieri, 30 tetor 2008)

E drejta e viktimave për të parë dosjet

E kaluara nuk kapërcehet; ne nuk ndahemi dot prej saj. Ajo na shoqëron në të tashmen dhe në të ardhmen. Çështja shtrohet se si i qasemi asaj, çka do të thotë edhe se si bashkjetojmë me të, me sinqeritet apo me dyfytyrësi, me paqe të brendëshme apo me konflite të pazgjidhura.
Kisha vendosur të mos shkruaja më për çështjen e dosjeve, çfarëdo të bënte politika shqiptare lidhur me këtë çështje. Kjo për të mos u bërë pjesë e një teatri që tashmë është bërë banal, ashtu sikurse edhe shumëçka në këtë shoqërinë tonë ku rëndom bëhet e kundërta e atyre që thuhen, thuhet e kundërta e atyre që bëhen e ku, po ashtu, rëndom, nën maskën e qëllimeve të larta, fshihen motive të ulëta. Por edhe për arësye se isha i bindur se s’mund të shkruaja ndonjë gjë të re në raport me ato që kam shkruar. Mirëpo vizita dhe kontakti me autoritetin gjerman për hapjen e dosjeve, zonjën Berchel, që solli këtu përvojën e vendit të vet, më ndriçoi disa aspekte të çështjes duke më bërë edhe të korrigjoj disa dije të pasakta që kisha, por edhe ta shoh më qartë përvojën shqiptare, sepse, ashtu sikurse gjuhën tënde e njeh dhe kupton më mirë kur njëh edhe një gjuhë tjetër, ashtu edhe përvojën tënde e kupton e vlerëson më mirë kur e krahason me përvoja të të tjerëve.
Gjëja kryesore që korrigjova e që ka të bëjë me thelbin e asaj që më nxiti të shkruaj ishte fakti se e kisha ditur gabim sikur dosjet në Gjermani ishin hapur shtytur nga Gjermania Federale. Jo, kjo e fundit ka dashur që ato të mbyllen për një kohë 30 vjeçare, por ka qenë lëvizja qytetare opozitare gjermanolindore që, kur ka parë të dalë tym nga zyrat e Stazit, është vërsulur për të ndaluar djegjen e dokumentave dhe që ka ngulmuar më pas për hapjen e tyre. Mësova në këtë kontekst se edhe paraardhësi i Berchler, prifti Gauk sikurse edhe ajo, nuk janë gjermanë nga ish RFGJ, por janë ish gjermanolindorë.
Flitet se edhe në Tiranë është parë të dalë tym nga “shtëpia me gjethe” apo nga Ministria e Brendëshme, por asgjë e ngjashme s’ka ndodhur për të ndaluar djegjen. Përkundrazi, sa më shumë kalon koha aq më shumë shtohen të dhënat se në krye të lëvizjes kishte shumë njerëz që, në një mënyrë apo në një tjetër, ishin nën kontrollin e ish Sigurimit. Aq më të shumta janë provat se shumë nga dosjet janë zhdukur dhe janë vazhduar të zhduken në vitet në vazhdim. Për mirë apo për keq apo nëse mund të ndodhte ndryshe këtë nuk po e diskutoj në këtë shkrim. Thjesht po ve në dukje diferencën me gjermanët që më çon tek mendimi tashmë i shprehur nga shumëkush se në vitin 91 liria më shumë iu dhurua shqiptarëve nga vetë komunistët edhe sigurimsit që e panë se ai regjim nuk qëndronte dot më në këmbë sesa u fitua nga kundërshtarë të vendosur të tyre. E kjo ndoshta shpjegon edhe pse njerëzit në vend se të shpejtonin për të ndalur tymin e djegjes së dosjeve i kanë fryrë zjarrit që i rriste shtëllungat e tij asgjësuese.
Një dallim tjetër kryesor për tu vënë në dukje lidhur me përvojat e ndryshme midis Gjermanisë dhe vendit tonë ka të bëjë me atë se atje parrulla bazë e kërkesës së hapjes së dosjeve është bërë në emër të së drejtës së viktimave për të ditur shkakatarët e tragjedisë së tyre. “Dosja ime më përket mua” ishte parrulla bazë e atyre që, në mbështetje të lëvizjes qytetare, kërkuan hapjen e tyre. Kemi të bëjmë, pra, me një lëvizje që vjen më shumë nga poshtë lart sesa nga lart poshtë. Përsëri, nëse do të bëjmë krahasim, do të themi se ajo çka bije në sy është se tek ne pakush ka folur, të paktën deri më sot, për të drejtën e çdo të përndjekuri për të parë dosjen e tij. Debati është përqendruar mbi pastrimin në mos edhe poshtërimin e figurave kryesore politike dhe është përkthyer në luftën për pushtet midis forcave politike; se kush do të shtijë në dorë sekretet e dosjeve për t’i përdorur atë për pushtet politik. Është folur shumë pak për viktimat dhe të drejtat e tyre për të mësuar se nga u ka ardhur e keqja. Kur ka rënë fjala për këtë të drejtë është sjellë argumenti se, po të bëhej kjo, do të kishte hakmarrje apo edhe shumë tragjedi familjare sepse një pjesë do të mësonin se e keqja u ka ardhur nga të afërm të shtrenjtë. Ai i traumave familjare (më shumë sesa argumenti i hakmarrjes) është argument me peshë sepse, po t’i qëndrojmë logjikës së krahasimit, shoqëria shqiptare ndryshon mjaft kulturalisht me shoqërinë gjermane. Në shoqërinë gjermane personaliteti dhe identiteti i një individi nuk janë aq shumë të lidhur me klanin, apo nderin e familjes së cilës i përket siç ndodh në Shqipëri. Nuk mund të thuhet se ky argument nuk qëndron, duke patur parasysh kontekstin shqiptar. Do të ishte pa dyshim tarumatike për fëmijë të bërë sot prindër kur të mësonin se prindi i tyre, sot i moshuar, ka qenë bashkëpunëtor i fshehtë i Sigurmit me pseudonimin “x” apo “y”. E njëjta gjë mund të thuhet për miq të ngushtë. Do ta kishin vështirë të bënin pajtimin e asaj që njohin me atë që nuk njohin. Por, sipas meje, trauma që do të mund të shkaktonte ky moment do të ishte më shumë pastruese, kthjelluese e emancipuese sesa shkatërruese. Ne do të kuptonim më mirë se pse jemi kështu si jemi, se pse marrëdhëniet tona i kemi kështu si i kemi. Sepse kush mendon se ato të fshehta nuk ndikojnë gabohet. Ato janë aty dhe kondicionojnë të tashmen tonë.
Por ka edhe argumente të tjera që i japin të drejtë viktimave të shohin dosjet e tyre. Le ta ilustroj me rastin e Milan Kunderës për të cilin po shkruhet sot edhe në Shqipëri. Së fundi është zbuluar se Kundera kur ishte i ri na paska denoncuar një person që kishte hyrë në Çekosllovak, i cili, si pasojë e këtij denocimi, paska bërë vite të tëra burgu. Edhe në trajtimin e këtij rasti theksi vihet tek njeriu i rëndësishëm, shkrimtari Kundera dhe harrohen viktimat. Kundera mund të jetë i justifikuar me stalinizmin e tij të asaj kohe. Mund të jetë i justifikuar edhe me moshën e re e larjen e truve, ndoshta edhe me frikën e provokimit nga regjimi. Për të gjitha këto ai ka një mirëkuptim dhe fakti që më pas është bërë denoncues i regjimit tregon se njeriu nuk është e njëjta gjë që në krye deri në fund të jetës. Mirëpo nuk mund të thuhet se për hir të këtyre gjërave dosja e tij si informator nuk do të duhej të hapej. Sepse e keqja më e madhe nuk qëndron në kohën kur e ka kryer denoncmin, por në heshtjen e tij ndaj viktimave, që del se nuk janë vetëm personi që u arrestua dhe u dënua, por edhe ata që, për shkak të këtij denoncimi, u implikuan në këtë rast duke pësuar pasojat. Rasti Kundera tegon se i dëmtuari kryesor e ka ditur deri dje se shkaktar i dënimit të tij ka qenë mikja e tij e fëmijërisë dhe i dashuri i saj (më vonë burri i saj). Këta nuk e kanë ditur deri më sot se cili ka qenë shkaku që mund të jenë thërritur nga policia sekrete, siç veprohej në këso rastesh, dhe t’u jetë thënë se ata e dinin se kishte strehuar në shtëpi një armik dhe ta kenë pranuar, pa e ditur burimin, pasi informatorët në këto raste ruheshin. A nuk është e drejta e viktimës kryesore të dijë se cili është burimi i tragjedisë së tij? A nuk është kthim drejtësie për atë grua dhe atë burrë që kanë vuajtur tërë jetën barrën e një akuze që nuk u përket?
Sigurisht historitë e bashkëpunëtorëve dhe aktiviteti i tyre mund të jenë të ndryshme ashtu si edhe fatet e njerëzve në përgjithësi. Ka pasur syresh që janë tërhequr në bashkëpunim të shtrënguar nga kërcënime të rënda, ashtu sikurse ka patur nga ata që kanë bashkëpunuar me zell. Ka pasur nga ata që janë tërhequr në moshë fare të re ashtu sikurse nga ata që janë tërhequr në moshë të pjekur. Ka pasur nga ata që megjithëse janë tërhequr nuk kanë dhënë ashtu sikurse ka pasur nga ata që jo vetëm kanë dhënë, por edhe kanë shpifur. Nuk ka dyshim se rekrutimi i njerëzve si bashkëpunëtorë të Sigurimit është një nga veprat më të shëmtuara të diktaturës. Nuk ka dyshim se përgjegjësia kryesore bije mbi partinë e shefat e Sigurimit sepse shumë njerëz janë rekrutuar ose nga injoranca ose për të mbijetuar. Imre Kërtez kur e kanë pyetur se pse ka zgjedhur një fëmijë si protagonist të librit të tij mbi Holokaustin thotë se e ka bërë këtë pasi në këtë mënyrë mund të përshkruante më mirë thelbin e diktaturës; pasi diktatura i kthen njerëzit në fëmijë që kërkojnë të mbijetojnë dhe se “të mbijetosh do të thotë të bashkëpunosh”. Në fakt të gjithë që e kanë jetuar atë kohë e dinë se të jetoje në atë regjim në një mënyrë apo në një tjetër do të thoshte të bashkëpunoje me të sepse ishte ai që të përcaktonte thuajse gjithshka në jetë që nga vendi i lindjes e deri në vendin e varrimit. Të gjithë e dinë se ai regjim nuk synonte ngritjen e personalitetit të njeriut, por nënshtrimin e tij ndaj partisë dhe diktatorit dhe dënimin e poshtërimin e tij kur këtë nënshtrim nuk e manifestonte në shkallën që i pëlqente atij. Të gjithë e dinë se ai i kallte njeriut tmerrin duke e bërë atë të brishtë ndaj gjithpushtetshmërisë së tij. Megjithatë bashkëpunimi në formën e bashkëpunëtorit të Sigurimit, që bënte një jetë të dyfishtë, me emrin e tij dhe me një pseudonim, ka arësye të veçohet si një formë e veçantë e së keqes dhe e dëmit që i është bërë shoqërisë shqiptare. Ka nga ata që argumentojnë se ata kanë punuar ashtu sikurse agjentët e shërbimeve sekrete në vende demokratike. Por nuk është kështu sepse nëse një agjent në një vend demokratik ka punuar kundër të keqes ata kanë punuar për të keqen. Po kush e përcakton të keqen - do të thotë dikush. Historia, koha e provoi të keqen dhe prandaj dhe dosjet duhet të bëjnë pjesë në historisë së kësaj të keqeje. Nga ana tjetër a nuk është padrejtësi që ata që nuk pranuan të bëjnë këtë jetë të dyfishtë në emër të së keqes, duke pësuar për këtë edhe burgime edhe ndëshkime të mëtejshme të vihen në një plan me ata që i shërbyen të keqes. A nuk vlejnë ata pak më shumë si shembull rezistence ndaj të keqes edhe për rininë? Nëse sot ne vazhdojmë të jetojmë në një shoqëri ku marrëdhëniet e njeriut me njeriun janë hipokrite e të shtira, ku mungon çdo idealizëm e aftësi për tu bashkuar në emër të një ideali, ku njerëzit i sheh të tregojnë me mburrje pasuritë pa u merakosur se të gjithë e dinë se i kanë vënë me përfitime të pandershme, (pasi askush nuk ua thotë), ku përsëri politika më shumë sesa ngritjen dhe lartësimin e personalitetit të njeriut kërkon nënshtrimin dhe poshtërimin dhe manipulimin e tij, shumëçka i ka rrënjët në atë të kaluar kulturore dhe shpirtërore që kemi trashëguar. Zbulimi dhe dënimi i saj është një mënyrë që ajo të mos përsëritet.
Zonja Berchler ndjehej në vështirësi kur duhet tu shpjegonte gazetarëve shqiptarë se në Gjermani nuk u ndalohet me ligj bashkëpunëtorëve të Stazit për t’u bërë deputetë, për të qenë në administratë, për të punuar në Televizionin publik, për të qenë mësues të fëmijëve, por se kishte një “common sens” nga shoqëria që ata nuk mund t’i bënin këto punë ashtu sikurse për t’u shpjeguar faktin se ata ishin shumë të kujdesshëm për të bërë një gjykim rast pas rasti, apo se thelbi i çështjes nuk ishte lustrimi dmth pastrimi i institucioneve nga individë të caktuar, por ndërgjegjësimi i shoqërisë, nxjerrja në vetëdijen e saj të pjesës së errët që e mundon.
Duke parë vështirësinë e saj nuk mund të mos arrije në përfundimin se pamundësia dhe pafuqia jonë për t’u marrë me dosjet në atë mënyrës siç janë marrë gjermanët (pa e idealizuar gjithsesi përvojën e tyre dhe pa kërkuar që ajo të kopjohet) është një çështje kulturore. Sipas meje bërja tansparente e kësaj përvoje të errët, megjithë kontradiktat që përmban, do të ishte një hap drejt një kulture tjetër. Po e përsëris me atë që e fillova: E kaluara nuk kapërcehet; ne nuk ndahemi dot prej saj. Ajo na shoqëron në të tashmen dhe në të ardhmen tonë. Çështja shtrohet se si i qasemi asaj.

Lidhja midis të ëmblës dhe të hidhurës

Ndër lajmet kryesore që mbushën rubrikat televizive dhe gazetat tona këto ditë nuk mund të mos të binin në sy dy syresh. Njëri ishte ai mbi vizitën e skuadrës së Milanit në Shqipëri, me pritjen madhështore, me fitoren e Tiranës dhe me pjesëmarrjen në stadium të kryeministrit Berisha që deklaroi se kjo ngjarje ishte fillmi i fushatës së tij elektorale. Tjetri ishte një lajm ku mediat elektronike dhe shtypi denonconin, ku më direkt dhe ku më indirekt, vjedhjen që u është bërë shqiptarëve nëpërmjet mosuljes së çmimit të karburantit në të njëtën përqindje me atë që është bërë në tregjet e tjera evropiane, ndërkohë që çmimi i blerjes është ulur në mënyrë të ndjeshme.
Ajo që më bëri përshtypje është se si mediat tona nuk bënë asnjë lidhje midis këtyre dy lajmeve. I pari u trumpetua me gëzim, si lajm i madh, i ëmbël, sëbashku me fitoren e Tiranës, me pritjet e përcjelljet zhurmëmëdha, me fanellën e Milanit me numrin 1 me emrin Berisha; i dyti tingëllonte hidhët, ndonëse nuk shoqërohej me shifra që do të na jepnin përmasën e asaj se sa na është vjedhur në këtë mënyrë dhe se cilët janë autorët.
Po a ka ndonjë lidhje midis ëmbëlsirës dhe hidhësirës? Sigurisht që ka. Lidhja qëndron tek personi që ka ftuar Milanin dhe sponsorizuar ardhjen e tij, i cili është një nga bosët e naftës, pronari i “Taçi Oil”, që ndodhej kudo: në pritjet e kryeministrit Berisha, në tribunën e ndeshjes e që, gjithashtu, u përmend nga Galiani si mikpritësi kryesor.
Nga sa i kam parë tabelat e karburanteve nuk kam vënë re që “Taçi Oil” të ketë një çmim të ndryshëm nga karburantet që denoncoi media. Pra nuk do shumë mend për të deduktuar se pjesë e kësaj vjedhjeje indirekte është edhe Taçi. Dhe nuk do shumë mend për të deduktuar se vizita e Milanit është sponsorizuar edhe me këto pare tonat. E po ashtu nuk do shumë mend për të deduktuar se vizita të tilla, ku ftohet edhe Kryeminstri, shërbejnë si gjethe fiku për të mbuluar këto përfitime të pamoralëshme (nëse nuk janë edhe të paligjëshme, sepse askush nuk e merr dot më vesh se si janë bërë ligjet tona në raport me moralin). Me fjalë më troç kjo ndeshje me Milanin shërbeu edhe për të rrejtur këtë milet me një shfaqje publike dëfryese. “Panem et circenses” (Bukë dhe cirk) shkruante me përçmim të hidhur Juvenali tek “Satirat” për të treguar se çfarë i mjaftonte romakëve të dekadencës. (Ndonëse çmimi i biletës në Qemal Stafa tregon se “cirku” ynë nuk ishte gratis si ai i romakëve.)
Por problemi bëhet më i rëndë kur sheh se politika nuk e bën fare këtë lidhje midis ëmbëlsirës dhe hidhësirës. Nuk do shumë mend për të deduktuar se sikur ne të kishim një qeveri që e kryen mirë punë e saj do të duhej të kishte ushtruar kontrollin e nevojshëm për të mos na u vjedhur lekët në çmimet e karburantit. Kurse Kryeministri ynë doli në tribunë krahpërkrah Taçit, pa u merakosur fare të bëjë këtë lidhje, duke harruar detyrat e tij, duke harruar madje edhe akuzat e tij të para dy tre vjetëve ndaj pronarit të “Taçi Oil”. Madje shkoi edhe më larg: tha se kjo ngjarje shënon fillimin e fushatës së tij elektorale. Pra “Taçi Oil” në një mënyrë apo tjetër del sposorizues i fushatës elektorale të Berishës me këtë eveniment. Po a nuk na kujton kjo kohën kur PD-ja i bënte fushatat me paret e Vefas e Gjalicës? Kaq budallenj na dijnë ne këta xhanëm? Ndoshta edhe jemi, por duhet ta dinë se kjo nuk është çështje budallallëku. Ajo çka na bën të dukemi edhe më të pafuqishëm në budallallëkun tonë, kur e hamë hidhësirën me duartrokitje, kur i themi edhe derrit dajë, (si në kohën e Hoxhës) është fakti se edhe opozita jonë, që po bërtet kaq shumë për Fazlliçin, nuk flet fare për Taçin dhe fazlliçët shqiptarë. “Jeni të kapur” – u tha Berisha edhe dje në Parlament. Kurse ata qeshnin ha, ha, ha. Të kapur janë, këtë e di dhe bufi, por janë të kapur dorëpërdore edhe me Berishën edhe me “Taçi Oilin” e me djallin vetë. (Korrieri, 17 tetor 2008)