Poshtë së majtës dhe të djathtës

Gjatë fillimit të gushtit kalova disa ditë nëpër Kroaci, Mal të Zi dhe pastaj në Shqipëri me një grup miqsh italianë të cilët nuk e kishin vizituar ndonjëherë vendin tonë. Në fund të udhëtimit nuk mund të mos u bëja pyetjen: “Si ju duket Shqipëria?”. Përgjigja që më erdhi nga njëri prej tyre, pasi u mendua pak, ishte: “Duket se ka ardhur koha t’ia filloni.” Mbeta i paqartë se çfarë deshte të thoshte. “Si t’ia fillojmë?”, e pyeta, duke nënkuptuar se po i kërkoja një mendim për ato që janë bërë (për mirë apo për keq) sepse, që janë bërë gjëra në Shqipëri, kjo duket sheshit. Për t’ia lehtësuar përgjigjen i kërkova një krahasim me Kroacinë dhe Malin e Zi, meqënëse sapo kishim zbritur prej andej. Përgjigja e tij, që më sqaroi edhe atë çka deshte të më thoshte në fillim, në thelb ishte kjo: atje vihet re shumë më tepër se tek ju ndjenja e përkatësisë në një komunitet ku gjithsejcili interesin e tij personal nuk e sheh kundër interesit të komunitetit, por shumë më të integruar në këtë, ndonëse edhe atje bije në sy abuzivizmi. Për ta ilustruar këtë e shoqja ndërhyri e më kujtoi se si në Kroaci, një i ri që takuam, na u ankua për sjellje moskujdesi të të huajve turistë ndaj ambjentit, gjë që ata s’mund ta imagjinonin se mund të ndodhte tek ne duke parë masakrën që i kemi bërë ne ambjentit, e cila u fliste qartë për të kundërtën: mungesën e ndjenjës së komunitetit e të pronës publike e të shtetit si mbrojtës të tyre. “Prandaj, shtoi miku, thashë se tani është koha të filloni. Sepse ka shenja se një farë pasurie private është vënë. Ju të kujtoni shumë Italinë e pas Luftës së Dytë kur njerëzit u lëshuan për mbijetesën personale apo të familjes, pa çarë kokën për gjë tjetër.”
E fillova këtë shkrim duke përmendur këtë bisedë sepse u intrigova nga një shkrim i Blendi Kajsiut, botuar në Panorama para disa ditësh, i cili, duke kritikuar prirjen tonë për të imituar Perëndimin pa marrë parasysh kontekstin shqiptar, i mshonte, ndër të tjera, edhe idesë se Perëndimi sot është i djathtë sepse është i bazuar më shumë mbi idenë hobsiane se njeriu është ujk për njeriun, kurse ne kemi nevojë për politika të majta që bazohen kryesisht idenë e Rusoit se njeriu është i mirë në thelbin e tij dhe, mbi këtë, tezë kërkonte që reformimi i Partisë Socialiste, pas dështimit të politikave “përtej të majtës dhe të djathtës”, të shkojë majtas.
Ajo çka dua të ve në dukje, para së gjithash, duke provuar të rithem diçka në debatin mbi reformimin e të majtës shqiptare, që e kam pasur prej kohësh në qendër të një numri shkrimesh të mija, është se Perëndimi, edhepse, veçanërisht pas rënies së komunizmit, ka pësuar një zhvendosje djathtas në favor të politikave ekonomike neoliberiste, në favor pra të asaj që Norberto Bobbio e quan “ndjeshmëria ndaj pabarazisë së njeriut me njeriun”, kurrsesi nuk mund të cilësohet si përgjegjës për ndërtimin e realitetit shqiptar ku njeriu sillet dramatikisht si ujk për njeriun.
Nobelisti anglez William Golding ka shkruar një roman të famshëm, “Zotëria i mizave” (Lord of the Flies) në të cilin imagjinon një grup fëmijësh rreth 12 vjeçarë, të cilët shpëtojnë nga një aksident ajror që ndodh mbi një ishull, ku u vriten prindërit, dhe rriten atje, në mungesë të të rriturve. Ajo çka ata ndërtojnë, duke u rritur, është një shoqëri egërsirash të rrezikëshme. Metafora është e qartë, mugesa e pranisë së të rriturve, që nënkupton mungesën edukimin me rregullat e qytetërimit, me përvojën e akumuluar, me normat morale etj etj, prodhon një shoqëri ku njeriu sillet si ujk ndaj njeriun. Do të thoja se shoqëria shqiptare, e dalë nga gjysëm shekulli izolim, është e krahasueshme më shumë se çdo gjë me këta fëmijë të rritur jashtë qytetërimit. Sepse edhe politikat më të këqija neoliberiste e konsumiste, që kanë ndikuar për keq edhe në Perëndim përsa i përket prishjes së tesutit social të shoqërive perëndimore, edhe “morali i djathtë“ që, duke e cilësuar njeriun si thelbësisht të keq, i mshon imponimi të rregullave në mënyrë shtrënguese - kurrsesi nuk mund të krahasohen me mbrapshtinë e realitetit shoqëror ekonomik shqiptar të paskomunizmit. Sipas Golding “njeriu e prodhon të keqen siç prodhon bleta mjaltin”, pra në thelb, sipas tij, natyra e njeriut është e keqe, por janë rregullat e vendosura nga përvoja e jetës së përbashkët që ndërtojnë komunitet. Të tjerë i mshojnë idesë se njeriu përveç dimensionit të tij individualist e egoist ka, në natyrën e tij, edhe dimensionin social e altruist (mjafton të kesh parasysh dashurinë prindërore apo edhe atë që krijon familjet) e se komuniteti ndërtohet duke u bazuar mbi këtë natyrë sociale të njeriut. Lindja e feve të ndryshme, identifikimi i Zotit me të mirën, dashurinë, janë provë e kësaj. Pra rregullat e komunitetit në shoqëritë që e meritojnë një emër të tillë burojnë qoftë nga përvoja e bëmave të njeriut kundër njeriut qoftë nga dimensioni social e dashuror i tij. Problemi ynë është se jemi ende larg këtyre përvojave.
Nëse do të thellohemi pak më shumë në realitetin tonë do të vemë re se nuk është imitimi i modelit të Perëndimit ‘të djathtë” që ka krijuar gjendjen e rëndë në të cilën ndodhemi, përsa i përket aspektit të moskrijimit të komunitetit e të rregullave të përbashktëta të respektueshme nga të gjithë njëlloj, që reflektohet pastaj edhe në krejt përçudnimet e tregut e të institucioneve shtetërore tek ne. Problemi ynë është se ndërkohë që Perëndimi që duam të imitojmë i ka artikuluar edhe politikisht dy dimensioned e njeriut në të ashtuquajturat politika të majta dhe të djathta ne na mungon ky artikulim. Në këtë kuptim ne jemi një shoqëri poshtë të majtës dhe të djathtës. Prandaj, sipas gjykimit tim, e keqja na vjen më shumë nga e kaluara sesa nga modeli që kemi zgjedhur për të ardhmen. Apo, më saktë, janë mungesat e së kaluarës ato që kanë ndikuar aq keq që ne të përçudnojmë modelin që kemi zgjedhur për të imituar. Në fakt komunizmi ynë dhe post – komunizmi që po ndërtojmë, edhe pse paraqiten së jashtmi si krejt të kundërt, në fakt, në thelb, janë e njëjta gjë: dy ekstreme që puqen apo dy anë të së njëjtës medalje. Kjo sepse që të dy janë produkt i të njëjtit njeri që, në thelbin e vet, mund të karakterizohet si njeri të cilit i mungon ndjenja e përgjegjësiosë ndaj komunitetit, e respektimit të rregullave të përbashkëta, çka e bën atë të papërgjegjshëm ndaj të tjerëve. Sepse, çfarë bëri komunizmi, në thelbin e vet, përsa i përket komunitetit? Duke marrë përsipër gjithshka në jetën e njeriut shteti komunist jo vetëm i hoqi njeriut lirinë individuale, por i hoqi edhe ndjenjën e përgjegjësisë vetiake ndaj komunitetit. Duke u marrë lirinë të gjithëve ai u hoqi edhe përgjegjësinë. Duke u marrë tokën të gjithëve ai jo vetëm i la njerëzit pa lirinë e investimit privat, por u hoqi edhe kulturën e respektimit të tjetrit, të bashkërendimit të punëve me tjetrin në mënyrë të tillë që ata të kuptonin se jo gjithshka që është private është vetëm private, por është edhe publike. Nëse do t’i shtojmë kësaj edhe faktin se komunizmi shkatërroi edhe instrumente të rëndësishme të krijimit të komunitetit, si fetë, do të kuptojmë shumë më mirë shkaqet e mungesës së ndjenjës së komunitetit. Në këtë kuptim, pra, sjellja jonë sot, ku gjoja në emër të pronës private dhe lirisë së privatit bëjmë gjithshka, pa çarë kokën për tjetrin, s’është veçse ana e pasme e medaljes së sjelljes së njeriut të formuar në komunizëm të cilit i mungon ndjenja e përgjegjësisë ndaj tjetrit pasi nuk e ka kultivuar këtë asnjëherë. Besoj se nuk është nevoja të jap shembuj për ta ilustruar këtë sepse i sheh gjithandej nëpër Shqipëri, madje sa hap sytë, siç ndodhi edhe me miqtë e mi italianë.
Nëse do të kërkojmë rrënjë edhe më të thella se komunizmi të këtij fenomeni papërgjegjshmërie ndaj komunitetit, që shfaqet edhe me faktin se, ndërkohë që shtëpitë e shqiptarëve janë goxha të pastra brenda, ambjentet jashtë tyre shpesh notojnë në plehëra, do të thoja se, bashkë me komunizmin, mungesa e përgjegjësisë së njeriut shqiptar ndaj komunitetit buron edhe nga kultura jonë klanore. Njeriu shqiptar është ndjerë tradicionalisht përgjegjës vetëm ndaj families, klanit, gjakut dhe rregullave të tyre, por jo kundrejt hapësirave më të gjera shoqërore, sepse nuk ka krijuar dot kulturën e vendosjes së rregullave që harmonizojnë jetën në këto hapësira. Në këtë kontekst e mira, e keqja dhe normat morale që përcaktojnë ato nuk janë tjetër veçse shprehje e aftësisë apo paaftësisë së njeriut për të jetuar, si qënie sociale, në harmoni me komunitetin.
Gjykoj se kultura klanore dhe kultura komuniste kanë krijuar një njeri që, kur u takua me kapitalizmin, prodhoi monstrën e njeriut të papërgjegjshëm ndaj komunitetit që shfaqet sot (që nga veprimet e krerëve të partive politike deri tek njeriu më i thjeshtë), por se ky është vetëm një nga fytyrat e të njëjtës monstër që jetonte edhe dje. Se njeriu shqiptar, pra, ka qenë “ujk” për njeriun edhe në regjimin komunist, veçse në një formë tjetër, madje edhe më të rrezikëshme.
Prandaj mendoj se sistemi i mbrapshtë që kemi ndërtuar, është produkt i faktit se sistemi kapitalist po kopjohet sot tek ne në mënyrë të ngjashme me atë çka ndodh në librin e Golding, ku komuniteti i fëmijëve kërkon të imitojë institucione, qendrime dhe jerarki të shoqërisë së të rriturve, por që, në fakt, janë kopje që nuk pasqyrojnë atë, por një imitim karikaturesk i tij, që është, si të thuash, qëllim në vetvete i fëmijëve të ishullit, i pambështetur në një kulturë që e bën një shoqëri të vetëdijëshme për atë që është. Prandaj ngulmoj se në këtë aspekt shoqëria shqiptare nuk është as e djathtë dhe as e majtë. Ajo është poshtë të majtës dhe të djathtës, është një shoqëri që mund ta quash parapolitike nëse me politikë do të nënkuptojmë edhe dalektikën e majtë - e djathtë që në Perëndim ka lindur çprej dy shekujsh, të paktën, e që ka në bazë të saj dy dimensione të pandashme të qënies njerëzore: dimensionin e tij si qënie individuale dhe dimensionin e tij si qënie shoqërore. Në fakt në këtë kuptim nuk mund të ketë të majtë pa të djathtë dhe tek ne mungojnë që të dyja.
Çështja sot shtrohet: a mund t’ia fillojmë ne sot ndërtimit të një paradigme të re në emër të krijimit të ndjenjës së komunitetit? Sipas mendimit tim sot mund të thuhet se individualizmi ekstrem, si ana tjetër e medaljes së kolektivizimit të shtrënguar, që në thelb burojnë, që të dyja, nga njeriu të cilit i mungon ndjenja e përgjegjësisë ndaj komunitetit, ka arritur një pikë që kërkon një fillim të ri. A mund të ketë kuptim ta shtrojmë këtë çështje edhe në kontekstin e tronsfromimit të PS. A mund të integrohet ky debat në debatin mbi riformatimin e Partisë Socialiste? Besoj se po. Aq më tepër kur edhe në kontekstin Perëndimor sot po flitet gjithnjë e më shumë për nevojën e ristrukturimit të së majtës, pas krizës që ka shkaktuar neoliberizmi dhe “laisser faire”, çka tregon se në një farë kuptimi metafora e Goldinit është e vlefshme edhe për Perëndimin sepse çdo brez që lind ka nevojë për një edukim që lind nga fillimi.
Nuk mohoet se partitë politike tek ne janë organizmat më të fuqishëm për plazmimin e ndërgjegjes shoqërore Në këtë kontekst mendoj se transformimi i PS do të ishte një nga instrumentet e domosdoshme të transformimit të shoqërisë shqiptare. Por kurrsesi i mjaftueshëm. Aq më tepër duke patur parasysh se partitë politike synojnë të tashmen kurse një projekt i tillë transformues të kujton thënien e Darhendorfit se, për të ndërtuar shoqërinë civile, në vendet ish komuniste do të duhen 60 vjet. Por pa dyshim partitë mund ta ndihmojnë apo ta frenojnë këtë proces. Do të thoja se, nëse flitet për transformim të Partisë Socialiste në kontekstin e transformimit të shoqërisë shqiptare drejt forcimit të ndjenjës së komunitetit, ky transformimi duhet të ndodhë në drejtim të promovimit brenda kësaj partie më së pari dhe në shoqërinë tonë në tërësi të atyre vlerave që ndihmojnë krijimin e ndjenjës së komunitetit që do të thotë edhe të shoqërisë civile. Për fat të keq prirjet e papërgjegjshmërisë të trashëguara nga komunizmi, që janë shfaqur në partitë tona gjithashtu nuk e kanë ndihmuar, por penguar këtë proces edhe në raport me përpjekjet që filluan në vitet e para të pas komunizmit të stimuluara nga Perëndimi. Në vitet e para, duke qenë në opozitë, PS krijoi një aleancë deri diku të shëndetëshme me shoqërinë civile në lindje e sipër, por pasi erdhi në pushtet ajo u dominua nga prirja e trashëguar nga kultura e partisë mëmë për ta kthyer atë në levë të partisë: pra edhe duke e deresponsabilizuar atë. Ε rikthyer në pushtet PS “harroi” edhe teorikisht një numër vlerash që njihen prej kohësh si vlera të së majtës: si barazia e mundësive bashkë me politikat e shpërndarjes së të ardhurave, arsimore apo sanitare që e stimulojnë këtë, solidariteti, vullnetarizmi, mbrojtja e hapësirave publike, etj.. që janë instrumente të krijimit të komuniteteve e të shoaërisë civile më në përgjithësi. Përkundrazi gjatë viteve në pushtet ajo u bë protagonisja e ekspansionit të neoliberizmit si ideologji, por që në fakt, siç u përpoqa ta shpjegoj, ishte vetëm një koperturë e përdorimit parapolitik (poshtë të majtës dhe të djathtës) të pushtetit politik për përfitime personale të bazuar mbi principin se njeriu është “ujk për njeriun”. Dhe problemi nuk ka qenë se vlerat e së majtës nuk kanë qenë të njohura, por se ato nuk janë ndjerë vërtet nga protagonistët e PS sepse nuk kishin qenë asnjëherë mënyrë jetese, kulturë e shoqërisë sonë.
Personalisht dyshoj se është krijuar masa kritike në shoqërinë shqiptare, për një paradigëm të re që do të krijonte njeriun e përgjegjshëm përpara komunitetit, ndonëse është vonë tepër vonë. Edhe përsa i përket PS, nga sa i kam ndjekur zhvillimet atje pas zgjedhjeve, ve re se mungon thuajse krejtësisht ndjenja e nevojës për një vizion të tillë transformues, që do të fillonte nga një qëndrim vetkritik të PS për përgjegjësitë e saj për këtë vonesë. Ajo duket e përqendruar në luftën për pushtet me PD dhe në zgjedhjen e prijësit me të njëjtën kulturë të vjetër “poshtë të majtës dhe të djathtës” dhe duket se është pak e vetëdijshme për faktin se, për t’iu përgjigjur nevojës së shoqërisë shoqërisë shqiptare për të ndërtuar një politikë të re, të njeriut të përgjegjshëm përpara komunitetit, nuk mjafton fitorja e saj ndaj Berishës, por duhet para së gjithash fitorja e saj ndaj vetvetes. (Korrieri, 21 gusht 2009)

“O njeri” - kujtesa si rezistencë

Parathënie e librit të Gëzim Peshkëpisë “O njeri”

Kur dikush më pyet, si ish i burgosur, “çfarë është burgu për ty?”, sa më shumë kalon koha, aq më shumë e kam të vështirë të jap një përgjigje të shkurtër nga ato që mund ta përmblidhnin përkufizimin e tij me një fjali të vetme të tipit “një ëndërr e keqe, e gjatë”. Dikur kam perifrazuar thënien e Shën Terezës së Spanjës për Ferrin dhe e kam quajtur “një vend ku mungon dashuria”. Jo në mënyrë absolute, si në Ferr, por, në thelb, burgu vërtet ishte një vend ku kishte aq pak dashuri të njeriut për njeriun, jo vetëm pse atje njerëzit i kishte hedhur urrejtja (e pushtetit), por edhe pse në ato kushte ishte e vështirë të lulëzonte, edhe midis bashkëvuajtësve, fryma e dashurisë. Kjo shpjegon thënien e një ish të burgosuri të famshëm, Dostojevskit, se më e keqe se burgu vetë ishte bashkjetesa e detyruar. Megjithatë, ashtu siç e mendoj sot, duke kthyer kokën prapa, burgun nuk e shoh dot si një vend të vetëm, as si një gjendje të vetme, të përkufizueshme. E shoh si një jetë të gjatë të zhvilluar në një shumësi vendesh dhe gjendjesh. Ishte një jetë jo e zakontë, nën trysninë e atij që burgun e ka përdorur si instrument për të ndëshkuar, shkatërruar, torturuar, poshtëruar, izoluar. Por ishte jetë edhe ajo, me një larmi situatash, marrëdhëniesh, miqësish, armiqësish e fatesh njerëzore. Një jetë ku kishte edhe një etje të madhe për dashuri, madje. Një jetë ku kam parë kulme të degradimit njerëzor, por edhe kulme të lartësisë njerëzore.
Kush do të lexojë librin “O njeri” të Gëzim Peshkëpisë, sëbashku me të cilin kam kaluar disa vjet të jetës sime të burgut në kampin e Ballshit, shpresoj se do ta kuptojë se ç’dua të them, ndonëse jam i bindur se, tamam tamam, këtë mund ta kuptojnë vetëm vetëm ata që e kanë ngjëruar burgun. Kam dëgjuar shumë njerëz që, ndoshta nga mugesa e kësaj përvoje apo nga një ndjenjë fajësie, me dashje apo pa dashje, e minimizojnë dramën e atyre që u tretën nëpër burgje, duke përdorur shprehjen “të gjithë kemi qenë në burg, disa në të voglin, disa në të madhin”. Diferencat midis jetës së burgut dhe jetës jashtë burgut, edhe në diktaturë, janë të mëdha. Për ndryshimin dhe ngjashmëritë midis tyre mund të flasin vetëm ata që i kanë provuar të dyja. “Gjëja më e thellë që ka njeriu është lëkura” – thotë Paul Valery - dhe burgu është një vend ku ishte në lojë vetë lëkura.
Megjithatë, sa më shumë kalon koha, aq më pak e mendoj dot burgun të shkëputur nga e tërë jeta nën diktaturë. Nga distanca e sotme kohore dhe fizike burgun e shoh si një nga gjymtyrët kryesorë - më i shëmtuari dhe më i frikshmi - të atij përbindëshi që sot e quajmë “diktatura e Enver Hoxhës” apo edhe “krimet e komunizmit“. Në një farë mënyre jetën e burgut, si pjesë e jetës nën thundrat e këtij përbindëshi, fare mirë, mund ta quaj një koncentrat të jetës nën diktaturë në kuptimin e një koncentrati të së keqes. Në këtë konteks edhe kategorizimin “letërsi burgjesh”, të përdorur aq shpesh në gazetarinë tonë tejet sipërfaqësore, e shoh të gabuar. Jeta e njerëzve nëpër burgje është zgjatimi i jetës së tyre jashtë dhe përshkrimi i saj është thjeshtë përshkrimi i vetëm njërit nga aktet, shpesh ai më kulminanti, i një drame jete të mbresuar fund e krye nga diktatura. Prandaj mendoj se është e gabuar të flasësh për letërsi burgu dhe letërsi jete të lirë, ashtu sikurse për letërsi të madhe dhe letërsi të vogël. Ka letërsi të vërtetë dhe letërsi të pavërtetë.
I shkruaj këto rradhë, duke e quajtur madje “jetë” atë të burgut, edhe për një arsye tjetër që më duket se nuk vihet sa duhet në dukje kur flitet për krimet e komunizmit. Në librin “O njeri” të Gëzim Peshkëpisë ka një moment kur pëshkruhet ndarja e tij me të atin, shkrimtarin Manush Peshkëpia, që e morën një mëngjes shkurti, ndërsa Gëzimi ende flinte, për ta bashkuar me 21 të pushkatuarit pa gjyq lidhur me ngjarjen e njohur si ajo e bombës në Ambasadën Sovjetike. Ishte viti 1951. Gëzimi asokohe ishte fëmijë. Njëzetepesë vjet pasi i kishin marrë të atin, për të mos e parë më kurrë, më 1976 pra, autori i librit “O njeri” e sheh veten të arrestuar. Nënës së tij, e mbetur e ve në moshë të re, me dy fëmijë, e që ka përjetuar internimet, i duhet tani, në pleqëri, të përjetojë edhe arrestimin e të birit. Dhe, sikurse shohim në libër, ajo vdes pa e arritur ditën e rënies së këtij regjimi, ndërkohë që i biri është ende në burg. Është gati e pamundur të hysh në kohëzgjatjen shpirtërore të tragjedisë së këtyre grave dhe nënave. “U lodha bir, po shkoj të fle” i duket sikur t’i thotë e ëma e vdekur Gëzimit, për të cilin, siç shkruan ai në një poezi të krijuar me këtë rast, loti ka trajtën e nënës së tij. E kam fjalën për një nga gjërat më të tmerrëshme që shoh sot në krimet e komunizmit kohëzgjatjen e tyre.
Papa Vojtila duke krahasuar dy diktaturat më të egra të shekulit XX, nazizmin dhe komunizmin ka thënë, midis tjerash, se Zoti ka pasur arsyet e veta që e la komunizmin të jetojë më gjatë sesa nazizmin, duke nënkuptuar se ky i fundit ishte më çnjerëzor. Duke menduar krimet e Luftës së Dytë dhe Holokaustin më një anë dhe komunizmin polak, që njohu destalinizmin e vendit që nga vitet 50, më anë tjetër, mund t’i japim të drejtë. Por krahasimi na fton të reflektojmë, megjithatë. Dhe një nga reflektimet nuk mund të mos sillet mbi efektet e kohëzgjatjes së të keqes. Sipas meje nuk gabojmë aspak nëse diktaturën e Enver Hoxhës do ta quanim një Holokaust që zgjati 45 vjet. Dhe efektet e një Holokausti që zgjat 45 vjet janë të paimagjinueshme.
Jam kundër idesë romantike se vuajtja të fisnikëron, të lartëson, të bën më të mirë. Burgu dhe në përgjithësi jeta nën dhunë, frikë dhe terror, janë degradues për njeriun. Vuajtja e deformon e shkatërron atë, i mer tërë energjitë për të mbijetuar. Merret me mend se çfarë efektesh shkatërrimtare provon një shoqëri kur kjo gjendje njerëzore vazhdon me dekada duke goditur dy tre breza. Nobelisti Imre Kertesz, i pyetur se pse ka zgjedhur për protagonist të librit të tij të famshëm “Qënie pa fat”, ku përshkruan Holkaustin, një fëmijë, përgjigjet sepse, sipas tij, diktatura e shndrron njeriun në një fëmijë. Në një fëmijë që kërkon të mbijetojë.
Kjo ka bërë që disidentë të njohur të regjimeve komuniste ndaj pyetjes “Si kemi mbijetuar?” të përgjigjen edhe me pyetjen: ”a kemi mbijetuar vallë?” Nga përvoja personale, gjithë duke shtruar pyetjen: a kemi mbijetuar, mund të them se burgu është një vend/gjendje ndaj të cilit qasja për të mbijetuar kërkon dy qëndrime: përshtatjen dhe refuzimin e përshtatjes, veshjen e rrobës së burgut dhe refuzimin për ta konsideruar atë si rrobën tënde të përherëshme. Vetëm përshtatja është nënshtrim, mbarim; vetëm refuzimi është dalje mendsh. Që t’i arrish të dyja së bashku dhe një ekuilibër të mundshëm midis të dyjave duhet një orientim, apo quaje po deshe qëllim jete.
Ata që në jetën e lirë sot shkruajnë për jetën e burgut janë dëshmi e kësaj rezistence, e këtij mospranimi, e këtij qëllimi jete. Për një pjesë jo të vogël, ky qëllim jete ka qenë të jetuarit për të rrefyer një ditë tragjedinë tonë njerëzore. Libri “O njeri” i Gëzim Peshkëpisë është provë e kësaj mbijetese. “Të ekzistosh do të thotë të mbrrish në një libër” thotë Stéphane Mallarmé.
Nëse do t’ i vija një nëntitull këtij libri ky do të ishte “episode burgu”. Kjo sepse karakteret e shumtë dhe ngjarjet që tregohen në të nuk përshkruhen duke u shtjelluar gjerë e gjatë, por në formë epsodesh. Episodi është si një pikë kulminante i një ngjarjeje apo i njo karakteri që ka mbetur i mbresuar në kujtesë. Është e vështirë të shpjegosh deri në fund mjetet e kujtesës që na bëjnë që ngjarje dhe njerëz t’i harrojmë dhe të tjera t’i mbajmë mend. E sigurt është se ky proces kujtese flet për ndjeshmërinë e sejcilit. Eposodi është kështu si perla e krijuar në guackën e kujtesës pikërisht atje ku mbresa/plaga ka qenë më e fortë. Dhe sejcili ka pikat e veta të ngjizjes së kësaj perle. Nëse do të zgjidhja një prej atyre episodeve të këtij libri që më flasin për ndjeshmrinë e autorit në burg ky do të ishte tregimi “Lupi”. Fetah Lupi, një bashkëvuajtës rom që Peshkëpia e ka njohur që në jetën e lirë pasi kanë qenë mëhalleli, vdes befas nga një infarkt teksa ka një tas alumini në dorë që i ikën nga dora “sikur e hedh tej me përçmim”. Kur autorit, rastësisht, i jepet mundësia ta shohë në morgun e infermierisë, ve re se fytyra e këtij njeriu të pashkolluar, që s’kuptohej se pse e kishi futur në burg, kishte marrë një shprehje që sikur donte të thoshte: “Hë more, se shtihesha sikur nuk merrja vesh se ç’bëhesh…” Humori i zi si një vështrim ironik mbi tragjiken mplekset në episodet e Peshkëpisë me nostalgjinë për të shkuarën dhe dashurinë për jetën, duke na treguar rrugët e mbijetesës ndaj të keqes.
Kampi burg i Ballshit, ku kanë ndodhur shumica e episodeve që tregohen në këtë libër, sot nuk ekziston. Nëse dikush, pasi të ketë lexuar librin “O njeri”, do të kërkojë të shkojë të gjejë barrakat e tij të gjata prej pupuliti, ku ishin vendosur dy rradhë dykatëshe shtretërish prej dërrase me një koridor në mes, do të shohë se ato janë fshirë nga faqja e dheut, sëbashku me guzhinën private, mencën, birucat, rrethimin me tela me gjemba, karakollin ku qendronte ushtari e shumçka tjetër përshkruhet në këtë libër. Duket sikur, paradoksalisht, kohëzgjatja e madhe e diktaturës, në vend se të ndikojë që të ruhet më fort kujtimi i saj, ndikon që bëmat e saj të harrohen. Ndoshta sepse e keqja e saj vazhdon në një formë tjetër, prandaj ka nevojë të kamuflohet.
Ish të burgosurit dhe ish të internuarit që vazhdojnë të shkruajnë për vuajtjen e tyre në kampe burgje e vende internimi, në këtë kuptim, i shoh ende në procesin e rezistencës ndaj të keqes. Kësaj rezistence të kujtesës i shtohet edhe libri i jetës dhe mbijetesës së Gëzim Peshkëpisë “O njeri”. (13 gusht 2009)

Krimi i pandëshkuar që vret

Ngjarja e vrasjes së katër njerëve të policisë nuk mund të trajtohet kurrsesi si një aksident nga ata që, sado të rëndë e të dhimbshëm, pas përvajimit dhe ceremonive mortore edhe mund të harrohen – siç mund të ndodhë psh. pas një aksidenti ajror apo natyror. Ajo është një ngjarje nga ato që nuk hyjnë në rastësitë e dhimbshme, por në ato që, krejt ndryshe nga rastësitë, zbulojnë nivelin e sëmundjeve kronike të një shoqërie; është një ngjarje, pra, nga ato që mund të quhen simptomatike.
I them këto pasi kam konstatuar se ndërkohë që tronditja e opinionit publik prej kësaj tragjedie është shumë e madhe mënyra se si ajo u trajtua në mediat shqiptare - ku, në përgjithësi, theksi u vu në atë nëse u zhvillua mirë dhe sipas rregullave operacioni apo jo dhe se cili nga njerëzit e policisë duhej të dorëhiqet, - e veçanërisht nga qeveria që u mjaftua me ceremoni e dekorime, nuk e shpreh thuajse fare tronditjen e opinionit publik.
Nuk është hera e parë që vë re se mënyra se si reagon opinioni në kësi rastesh është mjaft karakteristike. Publiku, në kësi rastesh, reagon më së shumti duke treguar, nisur nga ngjarja që ka ndodhur, të tjera ngjarje që kanë pika takimi me ngjarjen në fjalë, historira personale apo të njerëzve të njohur që i bëjnë jehonë asaj. Në një farë mënyre ai, nëpërmjet këtij reagimi, bën atë që duhet të bëjë, por që nuk e bën, gazetaria investigative. Mund të them se ka qenë i jashtëzakonshëm numri i historirave që kam dëgjuar, me këtë rast, në një hark kohe fare të shkurtër. E po të dëgjosh këto “historira” do të kuptosh se shqetësimi që njerëzit shprehin nëpërmjet tyre është shumë më i thellë dhe shumë më largpamës sesa ato që ngrenë ata që shkruajnë mbi atë nëse u përdorën apo jo teknikat e duhura në arrestimin e kriminelit Dajti. Madje, madje edhe mënyra se si tregohen këto histori përbën, në vetvete, një shqetësim. Sepse shpesh ato tregohen me frikë e kujdes, jo rrallë pa përmendur emra e detaje. Kur i dëgjon disa, të bëhet, gati gati, sikur jetojmë në një regjim të ngjashëm me atë të diktaturës, ku flitej vetëm nëpër rrethe të ngushta, midis njerëzish të besuar, dhe shpesh nuk përmendeshin emra apo detaje që mund të krijonin probleme. Pse kështu? Sepse bëhet fjalë për një pushtet shumë të fuqishëm dhe shumë të rrezikshëm: pushtetin e krimit, përballë të cilit njerëzit ndjehen të pafuqishëm sepse kanë në krah të tyre një shtet që – siç e tregoi edhe tragjedia e fundit e katër njerëzve të policisë - ose është i lidhur me pushtetin e krimit ose është i pafuqishëm për të reaguar ndaj tij.
Ajo që personalisht kam nxjerrë si përfundim, duke dëgjuar këto historira, nuk është diçka e re, është diçka e njohur, por që, gjithsesi, nga përjetimi i tyre sikur kthejllohesh për dramacitetin e situatësh në të cilën ndodhesh, kur sheh se sa afër të keqes jeton, shpesh pa e menduar këtë. Duke u nisur nga “zbulimi” i bërë tashmë objekt i mediave se vrasësi Dajti jetonte i patrazuar prej vitesh, që kur ishte arratisur në një mënyrë jo vetëm spektakolare por edhe të dyshimtë nga selia e gjykatës, se ai na paska pasur edhe nja dhjetë celularë, me të cilët fliste edhe me njerëz të pushtetshëm, se na paska bërë edhe dasëm gjatë kësaj kohe, njerëzit sikur çlirohen disi për të të treguar historirat për të cilat fola, të cilat provojnë se kjo kategori kriminelësh, që shëtit nëpër rrugët e Tiranës me makina super të shtrenjta, me xhama të zinj, është shumë pranë nesh dhe bën ligjin në një mënyrë apo një tjetër. Dëgjon historira sesi edhe trupat e Reneas nuk guxojnë të shkojnë në operacione të caktuara sepse kanë frikë – pasi e kanë provuar tashmë në kurriz – se kolegë të tyre i kanë njoftuar tashmë kriminelët dhe ata mund të bijen në ndonjë pritë. Dëgjon historisa se në shumë klube e disko, ku valon droga dhe ku klientët janë nga ata që shëtisin me BMW X5, nuk guxon të hysh e të kërkosh të ulet zëri i bokseve që terrorizojnë miletin me km largësi sepse ke të bësh me nga ata që “të heqin qafe”. Dhe jo vetëm pse janë kriminelë, por edhe sepse janë të afërmë të aksh politikani të lartë apo miq e shokë të filan ministri apo pse atje shkon e ha e pi “filani”. E me rradhë e me rradhë. Të ngjethet mishtë kur i dëgjon këto histori dhe mendon se njeriu i ndershëm ose duhet të heshtë ose mund të ikë për dhjamë qeni po guxoi të reagojë ndaj kësaj të keqje.
Me ndodhi me këtë rast të dëgjoj edhe për një polic të ndershëm që i paska thënë një të afërmi të tij se ai dhe kolegë të tij kanë frikë se do t’i heqë qafe ajo pjesa e keqe e kolegëve që bashkëpunon me krimin. Mu krijua imazhi i një policie që kapet e bëhet njësh me krimin – çka për fat të keq ka ndodhur në filllimvitet ’90 kur, siç na kujtohet mirë, ishin repartet e antidrogës ato që merreshin me trafikun e drogës.
Shkurt, duke dëgjuar historitë e njerëzve, befas sikur kthjellohesh e zbulon se ku jeton, se kemi të bëjmë me një shoqëri të kapur peng nga krimi, ku e ligjshmja dhe e paligjshmja nuk kanë dallim; ku bota e krimit është shumë e madhe dhe ku duket sheshit se ajo ka kapur segmente të Parlamentit, të partive politike, të policisë, të gjykatave, të ekonomisë, të mediave. Është një si rizbulim pra i faktit se shoqëria jonë dhe shteti ynë i ka këmbët të zhytura në botën e krimit i cili jeton, për të mos thënë sundon, i lirë dhe se midis tij dhe një pjese të shoqërisë e të shtetit funksionon marrëveshja e diktuar nga krimi “mos më prek që të mos të të vras” apo, edhe më keq: “të kam paguar prandaj hesht e më mbro”. Një shoqëri ku njerëzit e ndershëm ulin kokën e heshtin apo durojnë pushtetin e këtij krimi.
Ka pasur dhe ka një teori këtej nga ne sipas së cilës njerëzit e ndershëm, dmth. ata që nuk merren me vrasje, vjedhje, grabitje, trafiqe droge e prostitucioni e më the të thashë nuk kanë pse shqetësohen shumë sepse, tek e fundit, ata të botës së krimit do t’i hanë kokën njëri tjetrit, siç kanë bërë zakonisht. Një ide pra sikur bota e krimit dhe bota e njerëzve që nuk jetojnë në sajë të krimit janë dy botë të ndara nga njëra tjetra që nuk takohen, ku sejcila ka ligjet e veta. Mirëpo krimi nuk trajtohet kështu edhe në ato vende ku mund të thuhet se kjo është pjesërisht e vërtetë. E kam fjalën për ato vende të botës perëndimore kryesisht ku ka një nivel të lartë edukimi, punësimi dhe ku institucionet e shtetit vigjëlojnë rreptë mbi zbatueshmëmërinë e ligjit dhe dënimin e krimit. Edhe atje, megjithatë, bota e krimit nuk shihet si një gjë e ndarë nga shoqëria, sepse efektet e saj janë të lidhura me shoqërinë. Mjafton të kesh parasysh botën e trafiqeve të drogës apo prostitucionit apo riciklimin e parave të pista për të kuptuar se të dy botët janë të lidhur edhe atje e se, madje, bota e krimit “ushqehet”, ashtu si ato bimët kacavjerrëse, mbi trungun e botës së punës së ndershme. Ndërkaq tek ne problemi është shumë më i rëndë se kaq dhe ka shumë më tepër arsye për t’i parë të dy botët në simbiozë me njëra tjetrn. Nëse do ta çoja edhe më tej metaforën do të thoja se tek ne bota parazitare e krimit është rritur e fuqizuar aq shumë saqë i ka marrë frymën, e ka kthyer krejtësisht në shërbim të saj pemën e botës së njerëzve të ndershëm. Për mua guximi me të cilin një kriminel vrau katër policë dhe fakti se, sipas shumë gjasave, ai ishte i informuar se po ndiqej prej tyre nga kolegë të viktimave, është shenjë e këtij fuqizimi deri në marrje fryme të këtij oktapodhi.
Kështu është përjetuar në opinion kjo tragjedi, që, nga ana tjetër tregon se, për fat të mirë, ka ende njerëz të shtetit që guxojnë të ndeshen me krimin.
Ngjarje të tilla të vrasjes së njerëzve të shtetit nga krimi, në vende të infektuara nga krimi, si Italia, kanë shërbyer në momente të caktuara për të motivuar shtetin për të kryer operacione të fuqishme që kanë shënuar epoka në konsolidimin e autoritetit të shtetit. Kam parasysh psh. se ishte vrasja nga mafja e Falkones dhe pas një muaji e Borselinos që shënoi edhe momentin kyç të ndarjes përfundimtare të botës së krimit me segmente të shtetit në Jug të Italisë. Ajo u shoqërua me një operacion të thellë pastrimi në zyrat e administratës e të policisë gjithashtu. A do të mund të shpresonim që, duke u nisur nga një tregjedi e tillë dhe shkalla e tronditjes që ajo ka shkaktuar, të ndodhte edhe në Shqipëri një gjë e ngjashme? Kam frikë se jemi ende larg një mundësie të tillë. (Korrieri, 14 gusht 2009)

PS, Rama dhe regjimi “alla Putin”

Në shkrimin me titull “A rrezikohemi nga një regjim ‘alla Putin’” i premtova lexuesit se në shkrimin pasardhës do ta shoh këtë rrezik edhe nga perspektiva e opozitës.

Para kësaj më duhet të sqaroj disi më mirë se çfarë kam patur parasysh me “regjim alla Putin”, pasi një pjesë lexuesish, në komentet që më kanë dërguar, i mshojnë një imazhi të Putinit sipas të cilit ai ka rivendosur autoritetin e shtetit në një Rusi që, në vitet e para të Jelcinit, sundohej nga oligarkët që po plaçkisnin vendin e zhytur në gjendje anarkie. E përsëris, nuk kam parasysh këtë imazh, le ta quajmë pozitiv, të Putinit. Ky imazh, sipas kritikëve të tij gjithnjë e më të shumtë, është i rremë ose, të paktën, gjysëm i rremë sepse, sëbashku me rivendosjen e një lloj autoriteti të shtetit, duke shfrytëzuar edhe strukturat e KGB edhe frymën e nacionalizmit rus e të “lavdisë” së BS së dikurshëm, (që ka çuar deri në një si riabilitim të Stalinit), Putini ka instaluar një regjim autoritar të klanit të tij, të oligarkëve të tij, që ushtron pushtet, të pasfidueshëm nga opozita, edhe mbi bazë korrutive. E kam, pra, fjalën për “gjysmën" e tij më të keqe.

Mendimi im, i shprehur mëse një herë, ka qenë se, cilido të fitonte, Berisha apo Rama, do të përbënte një hap drejt rrezikut të regjimit “alla Putin” pasi shumica e interesave kryesore që diktojnë politikën do të përmblidheshin rreth një dore të vetme. Në shkrimin paraardhës shtjellova argumentet se pse koalicioni Berisha - Meta, megjithë faktin që rezultati i zgjedhjeve nxorri një opozitë të fortë në numër deputetësh, rrezikon të jetë një hap drejt këtij regjimi. Gjithë duke i mshuar idesë se bëhet fjalë për një rrezik që duhet luftuar dhe jo për një fat të përcaktuar tashmë, le të shpreh ndonjë mendim se si e shoh të ardhmen e opozitës në këtë kontekst.

Sot po bëhet një debat i madh nëse duhet të ikë apo jo Rama i lidhur ky me çështjen nëse dështoi ai apo jo.
Shumica bashkohen në akuzën që i bëhet Ramës për paaftësinë e tij për të ndërtuar aleanca më të gjera, veçanërisht me LSI, dhe atë për të mbajtur pranë vetes figura me personalitet e, në këtë kontekst, dënohet hartimi i kodit zgjedhor i bërë enkas për fuqizimin e tij në kurriz të të tjerëve. Personalisht bashkohem me këto akuza, por ndërkaq, ve re se pakkush e ngre çështjen e ikjes apo jo të tij lidhur me atë se çfarë PS do të duhet të ndërtohet tash e mbrapa përtej këtyre dobësive që janë personale të Ramës.

Sipas mendimt tim kemi përpara perspektivën e dy formave të bërjes opozitë. E para është ajo çka është bërë deri më sot nga Edi Rama. Këtë do ta quaja një formë e luftës midis kafshëve të ngjashme që do të kishte si kryeprogram të PS atë që ishte edhe gjatë katër vjetëve më parë: si të ikë Berisha sa më parë. Tjetra lidhet me një reformim, do të thoja mjaft më radikal të PS, në mënyrë që të bëhet një opozitë tjetër prej një partie tjetër nga ajo që ka qenë në kohën e Edi Ramës.

Le t’i marrim në analizë të dy variantet. Lidhur me variantin e parë do të thoja se Edi Rama është një nga ndërtuesit e sistemit që sot e ka në dorë kryesisht Berisha dhe Meta. Duke qenë në pushtet (si njeri i PS) për tetë vjet (1998 – 2005) dhe duke vazhduar të ketë Bashkinë e Tiranës në vitet në vazhdim si opozitë e si kryetar i PS, Rama ka ditur, më shumë se kushdo, të mbledhë rrotull vetes grupe interesi, të blejë inteligjencën kritike, veçanërisht mediat, dhe të bëjë atë politikë populiste për të cilën sot akuzon Berishën dhe Metën. Madje do të thoja se PD-ja e Berishës erdhi gjithnjë e më shumë duke u bërë e ngjashme me PS, përsa i përket strukturimit të pushtetit të saj, duke kopjuar “modelin Rama”. Edhe PD krijoi oligarkët e vet (ose mori një pjesë nga ata që ishin me PS); edhe ajo u lidh me mediat e caktuara private duke u mbështetur gjithnjë e më fort në “bërjen politikë” nëpërmjet televizioneve; edhe ajo ka grupet e veta të interesit historik, nëse mund t’i quaj kështu, por që përbëjnë gjithnjë e më pak masën e votuesve (ish të persekutuarit dhe ish pronarët në rastin e saj); edhe ajo thithi të rinj me universitete jashtë për t’i përdorur si ndryshim imazhi, fatkeqësisht duke i kthyer shumë shpejt në militantë të verbër saqë edhe zëdhënëset që dalin shpesh në televizion duken sikur të jenë bunjake; edhe Berisha, ashtu si Rama, bëri rrugë me një politikë sipas parimit “vjedh po punon”. Kësisoj, Berisha tregoi se, duke patur pushtetin, fare mirë mund të konkurronte me një njeri që dukej i pakalueshëm në bërjen e kësaj lloj politike, Edi Ramën. Ndonëse ka treguar shumë më pak talent se Rama për të promovuar imazhin vetiak jashtë e për t’ua imponuar këtë shqiptarëve brenda, Berisha ka bërë një punë jo të vogël për të promovuar imazhin e qeverisjes së tij jashtë për t’ua imponuar shqiptarëve brenda.

Sipas gjykimit tim t’i bësh opozitë Berishës sot, ashtu siç i ka bërë Rama katër vjetët e parë të opozicionit të tij, dmth, si i ngjashëm, është punë e pasuksesëshme jo vetëm për PS, por edhe për vendin, që nënkupton edhe të ardhmen e PD. Dështimi kryesor i Edi Ramës nuk konsistoi në paaftësinë e tij për të bërë aleanca, si me LSI, por në mungesën e krijimit të një fryme opozitare që do të ngjallte besim se diçka do të ndryshonte realisht në vend përsa i përket sistemit të korrupsionit të instaluar. Është e vërtetë se Rama në fushatën e tij elektorale ka përsëritur herë pas here denoncimin e klasës së vjetër politike që ka parë interesat e veta dhe jo të njerëzve, por dështimi konsiston pikërisht në atë se ai nuk ka mundur të ngjallë besimin se e kishte përnjimend dhe në themel sfidimin e saj. Vërtet ai ka folur për Gërdecin e Berishës, por nuk ka arritur të krijojë besimin se e ka pasur përnjimend çrrënjosjen e “sistemit Delijorgji” që prodhoi Gërdecin. Vërtet Rama ka shprehur, gjatë fushatës elektorale, kundërshtimin e PS ndaj projekteve të fabrikave të çimentos, të teceve me qymyr e të çimentifikimit të vendit me parqe industriale, një formë tjetër kjo e shitjes së interesave të të gjithëve në emër të interesave të klasës politike, por përsëri ai nuk ka arritur të ngjallë besimin se e kishte përnjimend anullimin e tyre sikur të vinte në pushtet. Ky është, sipas mendimit tim, dështimi kryesor i Edi Ramës. Besoj se edhe zhgënjimi i njerëzve me Berishën e 2005-sës, që, për hir të së vërtetës, ishte shumë më frymëzues në fushatën e tij antikorrupsion të atij viti, ka ndikuar në këtë dështim. Madje, mosbashkimi aq i përfolur me LSI mund t’i kthehej edhe në favor PS, me në krye Ramën, sikur të kishte pasur kurajon ta denonconte edhe Metën si një nga krijuesit e sistemit të korrupsionit e të oligarkisë në pushtet, por ai nuk mund ta bënte dot këtë përnjimend pasi, mu me Metën, ai ka filluar ndërtimin e këtij sistemi. Edhe refuzimi i Nanos do të bëhej i besueshëm po lidhur me këtë denoncim dhe jo thjesht duke përdorur kundër tij Erjon Velinë apo termin e përgjithshëm “politika e vjetër”. Edhe vetë mosikja e Ramës, kur u bë kryetar i PS, nga Bashkia, për të udhëhequr fushatën opozitare me duar të pastra, ishte tregues i qartë se ai nuk kishte ndërmend të ndryshonte gjë në këtë sistem.

Nuk mohoet se etja e stërmadhe e Ramës për pushtet vetiak ose, me fjalë të tjera, paaftësia për t’u ulur në tryezë me personalitete që nuk kanë adhurim absolut për lidershipin e tij, ka ndikuar për mosarritjen e një fitoreje pragmatike, por, sipas mendimit tim, një fitore e tillë, në bashkëpunim me LSI, nuk do të ishte tjetër veçse fitorja e një partie simetrike me PD, pra nuk do të sillte ndryshim të vërtetë në vend. Madje edhe tre deputetë më shumë që mund t’i sillnin fitoren koalicionit të tij, nuk do të ngjallnin kurrsesi besimin tek një frymë ndryshimi, për të cilën njerëzit janë aq të etur.

Në kontekstin e rrezikut të regjimit “alla Putin”, parë nga perspektiva e opozitës, do të thoja se, nëse PS nuk do të reformohet, por do të bëjë opozitë ashtu siç u bë gjatë këtyre katër vjetëve, me Ramën apo pa Ramën, ajo rrezikon të dobësohet gjithnjë e më shumë sepse do të braktiset gjithnjë e më shumë nga grupet e interesit që e kanë mbështetur deri tani, ndër të cilët një pjesë do t’i falimentojë Berisha – Meta, kurse një pjesë do të kthehen në ortakë me ta. Edi Rama ndoshta ka disa avantazhe më shumë sesa të tjerët për të vazhduar luftën midis të ngjashmëve, sepse është ai që i ka vendosur dhe kontrollon shumicën e lidhjeve me oligarkët e PS, por, nga ana tjetër, ka edhe disavantazhe jo të vogla sepse sulmet ndaj Ramës me akuzën për korrupsion në Bashki do të bëhen shumë më të forta qoftë edhe thjesht me synimin për t’i shkatërruar këto lidhje dhe për ta mbajtur PS në surdinë. Dhe një PS që humbet nesër edhe Bashkinë e Tiranës edhe bashki të tjera të vendit do të ishte një hap më tej drejt regjimit “alla Putin” dmth. rrezik për demokracinë shqiptare. Kam frikë se Rama nuk është në gjendje t’i shohë këto rreziqe, që janë rreziqe të sistemit që ka krijuar vetë dhe që, për ironi të fatit, janë kthyer kundra tij bash në momentin kur ai mendonte se do të bëhej lideri i tij i vetëm.

Ajo për çka ka nevojë vendi është lindja e një opozite të majtë të vërtetë, më së pari, dhe demokratike brenda saj, më së dyti, e cila duhet të hedhë rrënjët në terren dhe pastaj të rritet, të lulëzojë e të japë fruta. Një opozitë pra që, në një farë mënyre, do të duhet të mohonte shumëçka nga sistemi i politikbërjes dhe i përfqësimit, që kanë ndërtuar liderët kryesorë të së majtës Nano, Meta, Rama e të bëhej udhëheqëse për krijimin e një politike vërtet të re në Shqipëri, që do t’i impononte ndryshime edhe PD-së. Por lindja e një partie të tillë duket shumë ideale. Ndërkaq, a ka mundësi që brenda kësaj PS-je, kështu siç është, të ndryshojë diçka që të mund të quhet një kompromis realist midis asaj që është dhe nevojës për këtë gjë të re? Një PS me Ramën që nuk ndahet dot nga vizioni i pushtetit personal absolut, sipas mendimit tim, nuk premton reformim të tillë. Ndërkaq nuk duket e lehtë të gjesh në krye të PS njerëz për ta sfiduar atë dhe pushtetin e tij në PS. Puna e suksesëshme në një institucion është ajo që, edhe kur ikën drejtuesi apo krijuesi i tij, institucioni mbetet i fortë. Rama në këtë aspekt është nga ata udhëheqës që lenë shkretëtirë pas tij dhe më duket se, paradoksalisht, kjo është forca e tij sot në PS. Dyshoj seriozisht se reformimin në drejtimin për të cilin po shkruaj mund ta bëjë një njeri si Ben Blushi, që flitet se do të jetë sfiduesi kryesor i Ramës dhe nuk besoj se këtë mund ta bëjnë të rinjtë e futur në parti nga Rama. Ardhja e Blushit në PS them se do të ishte më produktive përsa i përket faktit se, duke qenë një figurë jo autoritare si Rama, që e ka shumë më pak të theksuar frymën “o me mua o kundra meje”, mund të lehtësonte bashkëpunimin me LSI, në rast të ndonjë krize të kësaj me PD, apo edhe tërheqjen e atyre që përjashtoi Rama, për të mundësuar kthimin nesër në pushtet duke shfrytëzuar edhe gabimet e mëtejshme të Berishës. Por dyshoj se me Blushin në krye PS do të fillonte ndonjë katarsis brenda saj e do të mund të udhëhiqte një luftë kundër sistemit të korrupsionit. Ndoshta nga ana tjetër, me Blushin, PS do të mund të ishte më demokratike brenda saj dhe ndoshta do të mund të krijonte hapësira për lindjen e figurave të reja që do të mund të sillnin ndryshimin historik për të cilin ka nevojë vendi e që nesër do të nënkuptonte edhe ndryshime në PD e LSI të liderve “alla Putin” që kemi sot. Por, sipas meje, kjo PS do të donte kohë për t’u bërë e majta për të cilën ka nevojë dëshpërimisht vendi sepse kjo nënkupton një projekt më afatgjatë që politikanët shqiptarë të këtij të ashtuquajturi tranzicion nuk e kanë për kulturë e traditë. Përvoja ka treguar se ata e kanë më të lehtë të garojnë me njëri tjetrin në rrugët e mashtrimit e përfitimit vetiak kurse në rrugët e moralit e idealit e kanë shumë të vështirë të shkelin. Por kjo nuk është një arsye për të mos folur për to, përkundrazi. (Korrieri, 20 Korrik 2009)

A rrezikojmë një regjim “alla Putin”?

Në shkrimet para këtyre zgjedhjeve kam shprehur mëse një herë idenë se Shqipëria po rrezikon të shkojë drejt një regjimi “alla Putin”. E them këtë në kuptimin e konsolidimit të një mazhorance të fortë që kontrollon interesat kryesore të vendit, prandaj edhe politikën, duke pasur përballë një opozitë të dobët dhe të pafuqishme për të bërë opozicion dhe rotacion. Kam qenë i mendimit se cilido të ishte fituesi, Berisha apo Rama, ky rrezik do të ishte shumë i fortë. Është e natyrshme të shtroj pyetjen nëse e vërtetuan këto zgjedhje këtë hipotezë apo ajo rezulton e gabuar. Fakti që elektorati u nda thuajse më dysh mund të na çonë në tezën se nuk na rrezikon një gjë e tillë, pasi opozita do të mbetet e fuqishme, përballë një mazhorance të brishtë. Fakti që në vend të një Berishe Putin kemi edhe Ilir Metën në koalicon me të, që në një farë mënyre, mendohet se do të punojë për të forcuar partinë e tij dhe jo për ta dobësuar, i shtyn disa të mendojnë se ai mund ta kontrollojë sadokudo Berishën, çka le shpresë se regjimi “alla Putin” nuk mund të ndodhë.
Megjithatë gjej jo pak argumente në favor të idesë sime se ky rrezik mbetet i madh. Ve në dukje se kur them “rrezik” kam parasysh se këtë proces nuk duhet ta mendojmë si të determinuar tashmë, si të pashmangshëm, por si një tendencë ndaj të cilës duhet bërë rezistencë, për ta frenuar dhe shmangur. Ndoshta rreziku Putin mund të ishte më i madh me një fitore të Ramës duke patur parasysh se ky do të kontrollonte edhe qeverinë qendrore edhe Bashkinë e Tiranës, dhe se, me një fitore të tij, do të nxirrte jashtë loje edhe Berishën edhe Metën. Por kurrsesi nuk mund të thuhet se vendi nuk e ka këtë rrezik me fitoren e Berishës.
Ka disa tregues për këtë që, sipas meje, i vërtetuan edhe këto zgjedhje dhe zhvillimet pas tyre.
Së pari, do të thoja se ky rrezik buron nga vetë struktura e ekonomisë sonë që dikton edhe politikën. Nëse do të ndjekim rrjedhën e zhvillimeve të vendit këtë dekadën e fundit mund të thuhet se partitë tona politike kanë ardhur gjithnjë e më shumë duke i shëmbëllyer njëra tjetrës. Vërtet kanë mbetur disa ndryshime, që kanë të bëjnë me prejardhjen e militantëve (ku kam parasysh jo vetëm atë klasore, por edhe atë gjeografike), por gjykoj se kjo ka ardhur duke u zbehur në favor të atyre grupimeve brenda partive që kanë qenë edhe mbështetja kryesore e tyre në fushatat elektorale dhe që kanë prirje për transversalitet. Prirja e tyre për transversalitet është provuar tashmë në shumë projekte ku ata kanë bashkëpunuar dhe diktuar kompromise politike, por kalimi i LSI në kampin e PD më duket se është është një vërtetim pa mëdyshje i këtij transversaliteti, për të mos thënë një pikë kulimante e tij.
Së dyti, një tipar tjetër i partive tona, që të çon drejt këtij rreziku, dhe që e ilustroi edhe bashkimi i PD me LSI është ngjashmëria e programeve, ose përafrimi me forcë i programeve në emër të interesave të shprehura në paragrafin më sipër. Sikurse e kam thënë edhe në shkrimin paraardhës fjala “integrim” apo “punësim”, që, sipas liderve të PD dhe LSI, tregojnë programet e përbashkëta, tregon se vërtet në thelb nuk ka programe të ndryshme. Edhe parrulla e hedhur nga Rama “përtej së majtës dhe së djathtës” e që sot po aplikohet (kundër tij) nga Berisha – Meta është tregues e kësaj tendence. Me siguri mund të thuhet se ajo çka u humb me futjen e LSI në koalicion me Berishën është ekzistenca e një partie ku mund të gjenin strehë të gjithë ata që ishin kundra sistemit që kanë ngritur dy të mëdhenjtë. Pra në një farë mënyrë ky gllabërim i LSI brenda PD mund të shihet edhe si një hap i mëtejshëm drejt regjimit “alla Putin”.
Së treti, zhvillimet paraelektorale dhe pas eleltorale treguan se, edhe përsa i përket strukturës së partive, kemi shumë ngjashmëri me udhëheqësinë “alla Putin” në këto parti, me të cilën kam parasysh liderin absolut i cili, edhe kur detyrohet të largohet nga një post, mbetet lideri i vërtetë. Ajo çka vërtetuan këto zgjedhje është akumulimi i mëtejshëm i pushtetit në duart e liderve të partive strukturat piramidale të të cilave duket sikur i kanë humbur edhe më hallkat lidhëse ndërmjet liderit dhe bazës në favor të lidhjes direkte lider - bazë. Ideja e dorëheqjes së liderëve humbësve, që është një nga mënyrat për të krijuar demokracinë e brendëshme në parti, as nuk u shkon ndërmend këtyre liderve, por duket se as nuk ka struktura ndërmjetëse që t’ua imponojnë këtë atyre. Shumë lider partish sot duhet të kishin dhënë dorëheqjen duke përfshirë Metën dhe Ramën, por në vend të kësaj pamë demostrime solidariteti të masave militante për liderin e tyre.
Duke patur parasysh tre pikat që përmenda më lart, dhe, duke u ndalur më së pari tek mazhoranca, a nuk është e drejtë të shtrohet pyetja se pse do të duhen nesër dy parti në mazhorancë dhe jo një e vetme? Ndryshe kjo pyetje mund të shtrohet edhe në formën: A do të ketë LSI të njëjtin fat me atë të PSD së Gjinushit apo të Aleancës Demokratike të Cekës me partinë e Pollos e me rradhë apo edhe atë të një partie që dukej se kishte një identitet të vetin të fortë, PPDNJ, e që tani u katandis me një deputet të vetëm? Për t’i qëndruar paralelizmit me regjimin e Putinit (sigurisht duke thjeshtëzuar) ve në dukje se një nga metodat që ka përdorur Putin për të forcuar partinë e tij dhe pushtetin e tij ka qenë “blerja” e kundërshtarëve duke i futur ata në poste në pushtet. Me fjalë të tjera duke i absorbuar siç vemë re të jenë absorbuar prtitë e vogla në vendon tonë.
Prandaj mendoj se rreziku për të shkuar drejt një regjimi “alla Putin” mbetet i fortë. Në këtë shkrim nuk po merrem me prirjet që ka treguar Berisha për kontrollin e tërë institucioneve të tjera që duhet të funksiononin si garant të kontrollit të pushtetit të tij ekzekutiv e me faktin se është evidente se me fitoren e dytë të Berishës këto insitucione (kam këtu parasysh psh. pushtetin gjyqsor apo edhe vetë insitucionin e Presidentit) do të ndjehen shumë më të dobët për të ruajtur pavarësinë relative që kanë pasur deri dje. Duke patur parasysh edhe këtë fakt duket sheshit se rreziku i një regjimi “alla Putin” bëhet edhe më i madh.
Nuk do shumë mend për të përfytyruar se vazhdimi i këtij procesi të rrezikshëm përqendrimi pushteti do të jetë shkatërrimi i opozitës deri në lënien e saj shumë të dobët. Është i imagjinueshëm një angazhim Berisha - Meta për shkatërrimin e çdo llogoreje kundërshtare apo edhe për larje përfundimtare hesapesh. Them se rritja e kontrollit nga ana e tyre mbi pushtetet mediatike dhe financiare do ta lehtësojë këtë proces. Këtu ngrihet pikëpyetja se çfarë duhet të bëjë opozita në këto kushte. Cili mund të jetë fati i Edi Ramës? Çdo të thotë qëndrimi apo ikja e tij nga PS në raport me rrezikun e regjimit “alla Putin”. Këtë temë po e le ta trajtoj në shkrimin pasardhës. (Korrieri, 13 korrik 2009)

Një koment për zgjedhjen e LSI

“Të arta” i quajti deputeti Dritan Prifti katër mandatet që i krijonin LSI-së dy mundësi: për të qenë parti stabilizuese e legjitimuese e mazhorancës së brishtë të Berishës në njërën anë, ose për bashkimin me PS-në në një opozitë që, në mos bllokimin e mazhorancës, e bënte atë aq të brishtë, saqë linte shpresa që opozita të mund ta kthente situatën në favor të saj në një të ardhme të afërt. Duke ndjekur shtypin dhe median në tërësi, nuk mund të mos të binte në sy se e gjithë vëmendja e analistëve, kur tentonin të ndikonin për njërën apo tjetrën nga këto zgjedhje, u përqendrua në ambiguitetin e fjalës “ar”. Në fakt, fjala “ar” ka dy kuptime të ndryshme: ajo përdoret për të vlerësuar gjërat më të shtrenjta në kuptimin shpirtëror, që nga njerëzit e artë deri te punët e arta, por ka edhe kuptimin e fuqisë maksimale të parasë që korrupton gjithçka. Më e njohura në këtë kuptim është simbolika e lopës së artë të hebrenjve në shkretëtirë.
Sigurisht, deputeti Prifti e përdori në kuptimin e parë: ai tha se këta katër mandate do të mund të përdoreshin për të vendosur drejtësinë në Shqipëri, për të imponuar zgjedhje të lira e me radhë, e se mandati i tij do t’i shkonte Berishës me këtë kusht. Po në këtë kuptim e përdorën arin një pjesë politikanësh apo gazetarësh, duke e idealizuar befas Ilir Metën e duke kërkuar prej tij të bëhet zëri i së mirës në këtë vend: një pjesë (ata që mbështesnin PS-në), duke i thënë që të mos bashkonte votën e tij me Berishën, por t’i mbetej besnik fjalës së dhënë majtas dhe një pjesë tjetër (ata të së djathtës), duke i thënë që të mendonte për interesat e vendit, të mos e linte vendin pa qeverisshmëri përpara situatash të vështira që parqet mundësia e thellimit të krizës.
Nga ana tjetër, në të gjithë debatin ndjehej fort edhe kuptimi tjetër i “arit”. Katër mandatet mund të shiheshin edhe si mundësi për t’i “shitur shtrenjtë” ato, duke arritur përfitimin maksimal. Më konkretisht, kjo do të thoshte dy gjëra: përfitime personale të katër deputetëve dhe përfitime maksimale për mbështetësit e partisë që, duke u futur në qeveri me Berishën, do të mund të forconin strukturat e saj, të mbronin bizneset e tyre (ata që i kanë) apo të hapin bizneset e tyre (ata që nuk i kanë) e me radhë.
Këta dy kuptime të arit u trajtuan edhe në kontekstin e asaj se çdo të thoshin këto zgjedhje në terma afatshkurtra dhe në terma afatgjata për LSI-në e Ilir Metën vetë. Ata pranë PS-së vunë në dukje se, duke u bashkuar me Berishën, LSI-ja do të humbiste identitetin, do të humbiste lidhjet me elektoratin, do të humbiste peshën e partisë dhe, për një kohë të shkurtër, do të hidhej në koshin e plehrave nga Berisha. Por ende, Meta që dihet se është njeriu më i rëndësishëm në mbajtjen në këmbë të kësaj partie, do të humbiste përgjithmonë mundësinë e realizimit të ambicies së tij personale, për t’u bërë përsëri njeriu më i fuqishëm i vendit. Një pjesë, duke dashur ta mbanin pranë së majtës, duket se në këmbim ishin gati ta mbështesnin në heqjen qafe edhe të pengesës “Edi Rama”, ambicia e stërmadhe e të cilit konsiderohet si shkaku kryesor i mosbashkimit të PS-së me LSI-në, me rrjedhoja fatale për PS-në. Ky skenar dukej se ishte ai më arndjellësi për Ilir Metën, por ai nuk i hyri kësaj aventure, madje as nuk priti pak më gjatë sa të fermentonte situata për ta marrë vendimin e bashkimit me PD-në. Dikush thotë se ndoshta marrja shpejt e vendimit, paradoksalisht, është pikërisht shenjë se kemi të bëjmë me një vendim të vështirë që, o merret menjëherë, o nuk merret dot. Të tjerë thonë se ky vendim ishte marrë në kokën e Metës që para zgjedhjeve, pasi urrejtja e tij për Edi Ramën është më e madhe sesa ajo për Sali Berishën. Por, gjithsesi, duhet pasur parasysh se ky vendim është marrë edhe duke pasur parasysh se skenari që i premtonte atij udhëheqësinë e tërë të majtës kishte jo pak vështirësi. Vështirësia e parë mbante emrin Sali Berisha (me gjithë trafiqet e kombinacionet që ai mund të bënte, nëse Meta nuk pranonte bashkëpunimin me të) dhe vështirësia e dytë emrin Edi Rama.
Ndërkaq, në debatet mbi këta skenarë bien në sy dy gjëra shqetësuese: së pari, se sa pak rëndësi u jepet programeve dhe se sa shumë rëndësi personaliteteve e interesave të individëve të veçantë në zgjedhjet që bën politika jonë. Së dyti, se naivisht, ne vazhdojmë t’u kërkojmë politikanëve tanë normat më të larta morale, t’u drejtohemi në emër të principeve në emër të interesave të vendit e me radhë, ndonëse e dimë se ata nuk i kanë këto si prioritete në tërë aktivitetin e tyre. Sa për ilustrim, sot një pjesë e të majtëve që ndjehen humbës, duke përfshirë edhe një pjesë të LSI-stave, e akuzojnë Metën për tradhti, për mosmbajtje fjale e më the e të thashë, por as që mendojnë sesa përgjegjësi kanë edhe ata, për faktin se nuk kanë kontestuar zgjedhjet e deritanishme të Metës, ku kam parasysh kryesisht tërheqjen pranë kësaj partie të të gjithë njerëzve të Nanos p.sh., që kanë qenë shenja të qarta se kjo parti po sillej me të njëjtën logjikë mbështetjeje tek “të fortët”, me të atyre që denonconte. Dhe pyetja që të vjen logjikisht është: pse u duhej atëherë Meta?
Në fakt, çfarë treguan zgjedhjet? Sipas mendimit tim, ato treguar se dy partitë kryesore, përtej demagogjisë së ndryshimit e ku di unë, luftuan për konsolidimin e interesave të grupeve të interesave që përfaqësojnë e që janë grupet mbisunduese në këtë vend. Nuk mohohet se ndeshja elektorale tregoi se një nga shkaqet kryesore të fitores ishte ai, se Berisha, brenda katër vjetësh, ka arritur të forcojë grupimin e tij mbisundues të interesit. Nuk ka sesi të mos jetë kështu, kur ke parasysh se ka pasur në dorë krejt makinerinë e shtetit, ndërkohë që Rama ka pasur vetëm Bashkinë e Tiranës.
Rreshtimi i LSI-së në koalicion me PD-në, sipas mendimit tim, duhet lexuar më së pari në kontekstin e këtij karakteri të partive. Është e vërtetë se vendi në variantin e dytë, atë të rreshtimit të Metës në kampin opozitar, rrezikonte të përjetonte një gjendje krize dhe konfliktualiteti shumë të fortë e të mbarsur me rreziqe. Është e vërtetë gjithashtu, se ky kamp opozitar vështirë se do të mund të funksiononte, duke mbajtur brenda Edi Ramën dhe Ilir Metën së bashku, veçanërisht pas atyre që ndodhën gjatë zgjedhjeve, ku LSI-ja e pa veten gati jashtë parlamentit, për shkak të thirrjeve të PS-së për të mos ia hedhur votën asaj. Por, gjithsesi, sipas mendimit tim, primar në bashkimin e Metës me Berishën mbetet fakti se partitë tona gjithnjë e më shumë janë bërë konglomerat interesash politikanësh dhe militantësh që e shohin politikën si biznes. Fakti se edhe në kampin opozitar kemi një konglomerat interesash të tilla, ia lehtësoi Metës këtë zgjedhje, sepse sot në fakt pakkush beson në retorikën e “besnikërisë ndaj së majtës”. Pra, programi nuk është aspak primar në bashkimin PD-LSI, siç deklaroi Berisha. Fjalët “integrim’ dhe “punësim”, që Berisha i cilësoi si gjërat esenciale të përbashkëta, janë aq të përgjithshme, saqë nuk ka parti të mos i ketë në programin e saj. PD-ja dhe LSI-ja kanë pasur shumë më tepër gjëra të përafërta programore për t’u bashkuar në vitin 2005, kur të dyja së bashku në opozitë, denonconin monopolet dhe korrupsionin e PS-së në pushtet dhe premtonin luftën kundër tyre dhe sistemit të korrupsionit të ngritur. E megjithatë, nuk e bënë. Tani harrojeni këtë. Partitë tona po bëhen gjithnjë e më pak principiale, dhe gjithnjë e më pak koherente e të moralshme në emër të mbrojtjes së interesave të militantëve të tyre, e veçanërisht të atyre të liderëve të tyre. E kanë provuar këtë jo vetëm dushqet e vegjël e të mëdhenj, por edhe ndryshimi i katërciptë i premtimeve elektorale, kur kanë ardhur në qeverisje. Sa për ilustrim, po ripërsëris premtimet që iu dhanë Vlorës nga Berisha në vitin 2005 dhe çfarë janë projektet për Vlorën sot. Çfarë do të thotë Ilir Meta lidhur me këto? Fatkeqësisht, pakkush diskuton mbi këto gjëra, që në fakt duhet të jenë thelbësoret kur diskutohen koalicionet.
Sidoqoftë, duke lënë mënjanë idealizmat, jo për t’i harruar, por për të kuptuar më mirë se çfarë po ndodh, duke pasur parasysh natyrën e partive tona, rezultatin e nxjerrë nga votimet e tyre të dominuara nga të fortët e secilës palë dhe marrëdhëniet e PS-së me LSI-në, duket se ky kompromis interesash ishte zgjidhja më e mundshme për momentin. Është një zgjidhje që, në këtë kontekst, nxjerr fitimtar Berishën, që Metës i jep të tashmen, duke i rrezikuar seriozisht të ardhmen dhe një humbje për PS-në, me nevoja serioze reformimi në të ardhmen. Lidhur me atë se çfarë përfitimesh do të mund të nxjerrë vendi nga kjo lojë të fortësh, shumëçka do të varet sesi do të luajnë në të ardhmen të tre lojtarët. Por treguesit nuk janë shumë shpresëdhënës! (Korrieri, 7 korrik 2009)

Mbi procesin zgjedhor

Cili do të ishte një koment i parë i shpejtë mbi procesin zgjedhor ndërkohë që votimi ka mbaruar, por kur ende, në momentet që shkruhen këto rradhë, nuk kemi një rezultat përfundimtar sepse votat janë në numërim? Personalisht, duke tentuar të formuloj disa ide e ndjej se më duhet të them më së pari se ndaj vlerësimet që bënë përfaqësuesit ndërkombëtarë në deklaratën e tyre paraprake të orës 15 të ditës së hënë me formulën tashmë të bërë rutinë: ”Keni bërë hapa përpara por ju mbetet ende shumë për të bërë.”
Së pari, për të filluar me “hapat para”, mund të thuhet se u zhvillua një proces në tërësi ndoshta më i mirë në aspektin e qetësisë dhe numrit të incidenteve sesa proceset zgjedhore që kemi kryer që nga vitit 1996 e këtej. Them “që nga viti 1996” sepse në zgjedhjet e zhvilluara në 1991, 1992 dhe për referendumin e vitit 1994 ende nuk kishte hyrë sëmundja e vjedhjes së votës apo fenomenet e Dushkut. (Se si dhe pse hyri kjo sëmundje nga e cila ende nuk jemi shëruar kjo është një temë që meriton një analizë më vehte.) Pra kemi një proces votimi që, po të kemi parasysh se edhe në vitin 2005, megjithë problemet, patëm një proces deri diku të ngjashëm me këtë, mund të shpresohet se vendi ka hyrë në një periudhë ku, më në fund, mund të flitet se faza e rrezikimit të grabitjes “fizikisht” të votës është pakësuar (por pa u zhdukur) aq sa të mos e vendosë kjo rezultatin e votimit.
Thënë kjo, megjithatë mendoj se jemi ende larg një procesi zgjedhor normal, me çka kuptoj zgjedhjet që kryhen në vendet evropiane, madje do të thoja se jemi ende larg edhe vendeve fqinje. Duke dëgjuar ndërkombëtarët që shprehën dje edhe formulën: “standartet nuk janë arritur, por keni mundësi t’i arrini pas katër vjetësh” me të drejtë mund të lindë pyetja: po me çfarë i matin ata standartet? Apo, cilët janë treguesit konkretë të standarteve të arritura apo të paarritura? Sipas gjykimit tim në kontekstin e këtyre zgjedhjeve këtë formulim duhet ta interpretojmë kështu: Nuk ka pasur shkelje të atilla sa ta bëjnë rezultatin më të keq se ai paraardhës prandaj dhe të papranueshëm, por ka përsëri tregues që të bëjnë të arrish në përfundimin se standartet nuk janë arritur. Po cilët janë këta tregues, lind pyetja. Sipas mendimit tim më shumë sesa incidentet e ndodhura andej këndej treguesi kryesor është emëruesi i tyre i përbashkët. Ky emërues, sipas meje, është niveli i lartë i mosbesimit që kemi në këtë fazë të demokracisë sonë se mund të bëjmë zgjedhje të lira. Pra mosbesimi që mbretëron qoftë në publik qoftë në partitë ka mbetur shumë i madh qoftë përpara ditës së zgjedhjeve qoftë gjatë ditës së zgjedhjeve. Mjafton të kesh parasysh luftën e kartave të indetitetit para zgjedhjeve apo historitë e mëngjesit të ditës së zgjedhjeve me stilolapsat kamera apo me tipet e tjera të mikrokamerave për ta vërtetuar këtë apo alarmet e vazhdueshme mdiatike për keqvajte të procesit andej këtej; mosbesimet e ndërsjellta tek sondazhet apo exit poll-et e me rradhë. Edhe vetë “monitorimi” me media i procesit hap pas hapi e reflektonte këtë mosbesim të ndërsjelltë. Edhe vetë fakti se njerëzit u mbërthyen para ekranit për të dëgjuar “verdiktin” e pjesshëm të arbitrit ndërkombëtart; edhe fakti që deklaratat e tyre dhe konferenca e shtypit zaptoi thuajse një orë e gjysëm në televizionet kryesore është tregues se këto standarte nuk janë arritur. Madje edhe vetë nevoja e ndërkombëtarëve është një nga treguesit. Apo edhe vonesa e jashtëzakonshme e porcesit të numërimit që nuk ka të bëjë vetëm me anët teknike, por edhe me mosbesimin. Me fjalë të tjera mund të thuhet se, ndërkohë që nëpërmjet sistemit elektoral dhe përvojës së këtyre viteve dy forcat kryesore politike në garë kanë arritur të kontrollojnë njëra tjetrën duke garantuar njëfarësoj votën e tyre në sajë të mosbesimit reciprok dhe kontrollit rciprok, më anë tjetër nuk kemi hyrë dot në fazën e besimit i cili, sipas mendimit tim, ndërtohet më së pari si rezultat i një pjekurie politike të vetë forcave politike dhe, së dyti, në sajë të besimit që ka shoqëria në institucionet që kontrollojnë këto forca politike. Kjo fazë nuk ka ardhur ende dhe vetëm kur të arrijë kjo fazë mendoj se mund të thuhet se janë arritur standartet. Veçanërisht po të kesh parasysh me këto standarte faktin se në vendet evropiane zgjedhjet i menaxhon e i numëron qeveria nëpërmjet Ministrisë së Rendit dhe askush nuk dyshon se ajo, megjithëse është qeveri e mazhorancës që është në lojë, mund të verë dorë mbi votën e qytetarit.
Në këtë kontekst do të thoja se do të ishte shumë e gabuar që forcat politike, veçanërisht mazhoranca që organizoi këto zgjedhje, të mburren se kanë arritur zgjedhje të standarteve evropiane. Ndërkohë që mund të thuhet se problemet e ardhëshme me zgjedhjet nuk do të kenë të bëjnë me frikën e grabitjes së votës si të thuash fizikisht, nuk mund të thuhet kurrsesi se problemet që mbeten nuk janë të shumtë dhe të parëndësishëm. Mjafton të kesh parasysh disa prej tyre që u vunë në dukje edhe nga ndërkombëtarët të tillë si mungesa e transparencës financiare të fushatave apo përdorimi i mediave si instrumente partiake më shumë sesa si informues të publikut.
Një problem tjetër që besoj se ka lindur si rezultat i këtyre zgjedhjeve më i fortë se kurrë ndonjëherë e që prandaj do të mbetet për t’u përballuar e për t’u korrigjuar në zgjedhjet e ardhëshme është edhe ai i arrogancës në rritje të dy partive të mëdha ndaj forcave të tjera më të vogla politike që thuajse u asgjësuan, por edhe ndaj institucioneve që duhet t’i kontrollojnë ato. Ky sistem duket haptazi se i ka fuqizuar shumë ato duke duke krijuar probleme të reja që vetëm koha do ta provojë nëse janë më të lehta apo më të vështira për t’u përballuar. (Korrieri, 30 qershor 2009)