Kriza ekonomike dhe opozita

Ditët e fundit Partia socialiste akuzat për krizën ekonomike që po përjeton vendi i ka vendosur thuajse në një plan, përsa i përket fortësisë së denoncimit, me akuzat për vjedhjen e votës. Me dy fjalë lideri Rama e ka riformuluar oponencën e tij ndaj maxhorancës duke thënë se këta njerëz, që kanë vjedhur votën, nuk janë përgjegjës ndaj votuesit dhe kjo i bën të papërgjegjshëm edhe ndaj vendit, duke rreshtuar, më një anë, pasojat e kësaj papërgjegjshmërie: faturat e papërballueshme që duhet të paguajnë njerëzit për elektrikun, telefonat, ilaçet etj., faktin se shumë familje nuk arrijnë të mbyllin dot majin me ushqime dhe, më anë tjetër, korrupsionet e pushtetit.

Gjykoj se akuzat për krizën ekonomike janë të drejta dhe se retorikat e qeverisë për një vend me ekonomi në lulëzim janë krejtësisht boshe dhe jo bindëse. Bashkohem, pra, me shumë nga akuzat e opozitës ashtu sikurse edhe me ato për mungesë transparence dhe për manipulim të të dhënave si dhe me akuzat për politika korruptive me grupet e saj të interesit. Nëse dikush do të më pyeste se si e mas krizën do t’i përgjigjesha se, në mungesë të transparencës qeveritare dhe të institucioneve të besueshme matëse, e mas me atë çka shoh e dëgjoj nëpërmjet kontaktit të përditshëm me vendin dhe njerëzit ku vështirësitë konkrete të lidhura me mungesat e të hollave për të përballuar jetën i shoh të shoqëruara me një rritje edhe më të madhe se vite më parë të pasigurisë së të ardhmes të shoqëruar me një papërgjegjshmëri edhe më të madhe të aktorëve që kanë në dorë fatet e vendit.

Problemi që kam unë me opozitën fillon pas kësaj. PS i mungojnë dy gjëra që më duken thelbësore. Së pari një analizë e thellë, e sinqertë dhe vetëkritike se pse ka ardhur kjo krizë dhe, së dyti, lidhur ngushtësisht me të parën, mungesa e një alternative bindëse. PS mjaftohet t’ia atribuojë krizën thjesht e vetëm qeverisë së Berishës dhe pastaj, me një lidhje të shkurtër, të na lerë të kuptojmë se, me ardhjen e saj në pushtet, meqënëse ajo e ka denoncuar këtë qeveri, do ta zgjidhë krizën e shkaktuar prej saj.

Gjykimi im është se kriza ku ndodhemi i ka shkaqet shumë më thellë sesa paaftësia e qeverisë apo e Berishës. Kjo krizë buron nga shkuarja drejt falimentimit të sistemit ekonomik që është ngritur në Shqipëri gjatë gjithë këtyre njëzet vjetëve. Vendi është mbajtur në këmbë kryesisht nga të ardhurat e sjella nga emigracioni, më së pari dhe nga ekonomia kriminale më së dyti. Ekonomia jonë ka qenë dhe mbetet një ekonomi shërbimesh ku shërbimi kryesor ka qenë pikërisht ndërtimi i shtëpive për shumë emigrantë dhe familjarë të tyre, si dhe i kafe bareve, restoranteve, hoteleve, moteleve për shumë pastrues të drogës dhe të prostitucionit. Sigurisht ka edhe shërbime të tjera si ato të produkteve ushqimore, të telefonive celulare, të turizmit, etj., që e bëjnë më komplekse situatën, por me siguri di të them se prodhimi në këtë vend nuk i përgjigjet kurrsesi nivelit të shërbimeve. Po ashtu sot dihet me siguri se ka qenë industria e ndërtimit që ka mbajtur gjallë pjesën më të madhe të shoqërisë dhe se, nëse vendi është në krizë, është pikërisht kriza e kësaj industrie që e bën më të dukshme krizën e përgjithëshme. Por, nga ana tjetër, më duket e vështirë t’ia atribuosh këtë krizë qeverisë sepse kjo industri është zhvilluar pavarësisht nga qeveria ashtu sikurse edhe emigracioni. Ose, të paktën, argumentet se qeveria po e pengon këtë industri mungojnë. Kurse nëse ajo po pengon industrinë e drogës për këtë duhet përgëzuar, por nuk jam i sigurtë se po e bën këtë.

Personalisht gjykoj se përgjegjësia e qeverisë është se nuk ka ndërtuar politika ekonomike që do ta zhvendosnin qendrën e gravitetit të ekonomisë në sektorë prodhimi. Madje gjykoj se jo se nuk ka menduar, por ka menduar t’i dalë përpara krizës duke thelluar ekonominë e shërbimeve duke venë truallin dhe ambjentin shqiptar dhe krahun e punës shqiptare në shërbim të të huajve në formë investimesh të të huajve për parqe industriale, fabrika çomentoje, hidrocentrale e tece e ku di unë, shumica e të cilave, edhe nëse mund të sjellin disa të holla e pak punësim, do të sjellin një impakt ambiental vrastar dhe një zhvillim të paqëndrueshëm që do të na kushtojë edhe më shumë nesër e që jo vetëm, por nuk jep asnjë garanci se mund të na nxjerrë nga kriza.

Por, pa dashur të përsëris gjëra që edhe i kam thënë lidhur me krizën dhe shkaqet e saj, më duhet të them se mosnjohja e origjinës shumë më të thellë të krizës nga Partia Socialiste dhe mungesa e projekteve të qarta dhe bindëse alternative (seç flitet për bujqësinë, por asgjë nuk ka marrë dimensione të tilla që të njihet gjerësisht nga publiku) për të nxjerrë ekonominë në një tjetër hulli e bëjnë shumë problematik opozicionin e saj nga pikpamja e besueshmërisë. Në këtë kontekst duhet thënë se Partia Socialiste nuk duhet të harrojë të kaluarën e saj të pas vitit 97-të. Në atë kohë njerëzit u ngritën në këmbë për shkak të një krize ekonomike shumë akute, siç ishte humbja e parave. Lideri socialist Nano asokohe në fushatën elektorale premtoi kthimin e parave të vjedhura, gjë që jo vetëm nuk ndodhi, por njerëzit panë se sistemi ekonomik i ngritur shërbeu për të pasuruar edhe më një pjesë të madhe që ishin marrë edhe më parë direkt ose indirekt me ekonominë mashtruese piramidale e se, në thelbin e vet, socialistët ndërtuan një sistem piramidal më të sofistikuar, që do të falimentonte ca më vonë, siç po falimenton. Prandaj sot t’u thuash njerëzve se kanë mbetur jetim dhe t’u ofrosh atësi, pa u premtuar asgjë bindëse, është një përgjegjësi e madhe sepse njerëzit nuk janë aq fëmijë sa ç’ishin më 1997.

Ja pse mendoj se më shumë sesa denoncime me fjalë të rënda sot njerëzit kanë nevojë për oponenca që të burojnë nga një analizë e thellë dhe bindëse e shkaqeve të krizës, nga qëndrime të sinqerta vetëkritike konkrete të shoqëruara me projekte serioze alternative të paraqitura këto në Parlament, në takime me njerëzit, në studio televizive në takime me të huajt etj.. Për fat të keq jemi shumë larg kësaj qasjeje. (Korrieri, 19 prill 2010)

Sheshi “Skënderbej” si plaçkë lufte

Që sheshi “Skënderbej” është i shëmtuar kjo nuk ka diskutim. Mjafton të shikosh fotografitë e tij të Tiranës së paraluftës e t’i krahasosh me pamjen e tij sot.  I rrethuar në lindje nga kompleksi Xhami – Sahat, nga ndërtesat që ndodheshin para pazarit të vjetër, e, më në veri, nga ish Kisha Ortodokse kurse në perëndim nga ish Bashkia, ish Kursali dhe selia e Bankës Kombëtare  (pak më e tërhequr, ndërtesa e Parlamenti të parë shqiptar); me rrugën e Durrësit dhe të Kavajës  të projektuara për të konverguar virtualisht në kompleksin Xhami - Sahat, të cilave në krahun lindor u përgjigjeshin rruga e Dibrës dhe ajo midis Xhami - Sahatit e pazarit; me lulishten prapa monumentit të Skënderbeut në jug që vazhdonte me shëtitoren Dëshmorët e Kombit dhe me Bulevardin Zogu i parë në veri, sheshi ishte një gjë e mbyllur nga pikpamja urbanistike dhe arkitektonike. Ai ishte jo vetëm funksional, por pajtonte në mënyrë mjaft harmonike traditën historike të Tiranës osmane në pjesën e saj lindore (ku, nëpërmjet xhamisë dhe kishës, spikat bashkëjetesa e dy komuniteve kryesore të qytetit: muslimanëve me të krishterët ortodoksë) me modernitetin që po ngrihej në pjesën perëndimore.

Siç dihet kjo harmoni u shprish nga regjimi komunist që deshi t’i japë sheshit vulën e tij. Goditja e parë filloi me shaktërrimin e ndërtesave para Pazarit dhe të vetë Pazarit për ndërtimin e Pallatit të shëmtuar të Kulturës. Pasuan pastaj me rradhë prishja e Kishës Ortodokse dhe ndërtimi i 15 katëshit, prishja e ish Bashkisë dhe Kursalit dhe ndërtimi i Muzeut Kombëtar. Sheshi u kthye në një simbl të ideologjisë së pushteti të Hoxhës që e shpreh aq qartë mozaiku në ballë të Muzeut Kombëtar. Ky shpërndërrim ideologjk u kombinua me projektin komunist të modernizimit të vendit që e simbolizonte 15 katëshi. Kësisoj, sëbashku me historinë, sheshi humbi shpirtin e tij, jetën, intimitetin duke u kthyer në një pllakat të ftohtë e të dhunshëm nacional - komunist.

Ngritja e monumentit të Hoxhës në vendin midis Bankës dhe  Muzeut Kombëtar ishte shpërfytyrimi i fundit ideologjk që i bërë regjimi sheshit. Me shembjen e tij ai u shfaq i shëmtuar në stërzmadhimin e tij pa formë dhe harmoni.

Në këtë gjendje ishte sheshi kur ra komunizmi dhe kështu, pak a shumë, është edhe sot, por gjithsesi i mbarsur me historinë e tij dhe me ndërtesa që, për mirë apo për keq, kanë zënë vendin e tyre.

Projektet e Bashkisë

E titullova “projektet e Bashkisë” (në shumës) këtë pjesë të shkrimit pasi protagonisti kryesor përsa i përket prekjes së sheshit, Ish ministri i Kulturës dhe më pas kryetari i Bashkisë Edi Rama, ka paraqitur më shumë se një projekt për sheshin, të cilët janë në kundërshtim me njëri tjetrin. Projekti i parë ishte kthimi në identitet i cili synoi të rivlerësonte ndërtesat e ministrive për t’u dhënë atyre dinjitetin e bjerrur. Për këtë u hartua edhe një vendim i Kryeministrisë i kthyer në ligji i cili shpallte dy bulevardet, sheshin dhe rrethinat e tyre si monument kulture të klasit të parë.

Por, sikurse dihet, projekti i restaurimit të ministrive  filloi keq sepse u mpleks me një histori korrupsioni që na paralajmëroi se projektet e Ramës për kthim në identitet do të ndryshonin katërcipërisht. Shumë shpejt u bë e qartë se kthimi i sheshit dhe i krejt zonës përreth bulevardit në monument kulture nuk ishte bërë me synim dashurinë për identitetin e qytetit, por për t’ia marrë nga duart, si plaçkë lufte e përfitimi, Kryetarit të Bashkisë Albert Brojka, i cili ishte i PD-së. Për këtë u shfrytëzua fakti se pushtetin qendror e kishin në atë kohë socialistët me kryeministër Metën dhe ministër të kulturës Ramën.

Pyetja që shtrohet është: pse ndodhi shpërndërrimi i Edi Ramës nga projekti i kthimit në identitet në projekte ndërtimesh që vetëm me identitetin s’mund të pajtohen e që janë kryer deri edhe mbi vetë ndërtesat e ministrive  dhe atë të Bashkisë (në formë shtesash) në kundërshtim të plotë me ligjin që i shpallte këto monumente kulture? Disa ia dedikojnë këtë delirit të tij të madhështisë. Personalisht gjykoj se vendimtar nuk ka qenë ky, por presioni i grupeve të interesit që, ndërkaq, kishin blerë copa toke në shesh apo synonin t’i blinin ato dhe që u bënë gjithnjë e më të rëndësishëm për të mbajtur Ramën në pushtet. Pra kur Rama ka deklaruar, duke shpjeguar projektin francez, se kërkon t’i ngrerë grataçielat e larta për të imituar papët që ngrenë obeliske për t’u identifikuar me “diçka të madhe” (Kështu thotë Jane Kramer në shkrimin e botuar në New Yorker për Ramën) nuk duhet të gënjehemi e të mendojmë se këtu kemi të bëjmë me delirin e madhështisë së një personi. Futja e një kulle të lartë sa 15 katëshi brenda ndërtesës së Muzeut Kombëtar, ngritja e katër 25 katësheve në perëndim të sheshit dhe e katër të tjerëve në lindje të tij, që parashikon plani francez, nuk janë “obeliske” që Edi Rama kërkon t’ia ngrerë madhështisë së tij, por  shërbime që ka dashur t’u bëjë atyre që e kanë mbajtur dhe mbajnë në pushtet. Dhe kjo është një nga dramat e Tiranës dhe të sheshit. Personalisht gjykoj se problemi ka ardhur nga martesa e etjes së shfrenuar për përfitim të një grushti njerëzish që e kanë parë qendrën dhe sheshin si plaçkë përfitimi me etjen e shfrenuar për pushtet dhe për para të këtij plitikani i cili ka luajtur rolin e instrumentit që do t’i legjitimonte interesat e këtyre grupeve. Edhe arkitektët francezë dhe belgë nuk janë thirrur për të arritur zgjidhjet optimale në krahasim me zgjidhjet që mund të jepnin urbanistët dhe arkitektët shqiptarë, por për ta legjitimuar sa më mirë këtë babëzi. 

Kështu kryeqyteti është shqyer e kafshuar sipas interesave të klientëve të pushtetit duke bërë që, kudo ku është vënë dorë, po të bësh krahasimin me të kaluarën, do të gjesh një shëmtim gjithnjë e më të madh nga pikpamja e pejsazhit urban dhe një funksionalitet gjithnjë e më të mbrapshtë nga pikpamja e cilësisë së jetë, të gjelbërimit, qarkullimit, hapësirave publike, kujtesës historike, ndotjes së ajrit dhe asaj akustike. Mjaft të kesh prasysh se çfarë shëmtie dhe çbalancimi ka krijuar vetëm njëra prej 25 katësheve, se të tjerat s’kanë ngritur kokë ende, se çfarë katrahure ka ndodhur e po ndodh në zonën ku më parë ka qenë Kinema 17 Nëntori, shëmtimin që ka sjellë prishja e lulishtes në fillim të rrugës së Elbsanit, ndërtimet rrotull stadiumit Qemal Stafa, shpërndërrimin e ministrive me shtesa gjithfarëshe dhe ndërkalljen e kishës së re ortodoke mes tyre, prishjet me ndërtime shumëkatëshe të zonës me vila prapa Piramidës (të gjitha këto të berendashkruara në zonën e paraqitur si monument kulture) për tu bindur për këtë. Deri edhe lokali tek Parku Rinia që u bë i ri është aq i shëmtuar jo thjesht e vetëm pse e ka kryer një arkitekt i paaftë, por sepse është i stërmadh në raport me parkun pasi ka synuar të zaptojë sa më shumë hapësirë.

Sheshi dhe PD-ja

Ata që kanë ndjekur qëndrimet e PD ndaj planeve të Bashkisë për qendrën  nuk mund të mos venë re një inkoherencë të rëndë. Në kohën kur PD ishte në opozitë ajo e ka akuzuar Ramën për prishjen e kujtesës historike, të kulturës materiale, për shkatërrimin e hapësirave të gjelbërta, për vënie në shërbim të industrisë së pastrimit të paraveve të drogës etj.. Në këtë kontekst ndaj planit Francez Lulzim Basha në krye të herës formuloi edhe akuzën se ai nuk ishte i integruar me pjesën tjetër të qytetit dhe prandaj kërkoi rishikimin e tij në tërësi. Sot nuk flitet më për këto. Kjo sepse, pasi erdhi në pushtet PD-ja, një pjesë e pasunarëve që kishin qenë të lidhur më parë me Ramën kaluan në krahun e saj ose ngase ndërtimet e filluara nga njerëzit e Ramës u blenë nga njerëz të lidhur me Berishën. Njerëzit i dinë tashmë me gisht ndërtimet që deri dje ishin të njerëzve të Ramës dhe pastaj i u shitën njerëzve të Berishës. Kështu PD, pa asnjë lloj pendese reale për fillimin e katrahurës urbane në Tiranë me dy kryetarët e parë të Bashkisë,  dhe duke harruar opozitën që ka bërë, ka heshtur për dhunimin që i është bërë ligjit që e ka shpallur qendrën e Tiranës monument kulture paçka se tashmë në krye të këtyre institucioneve ka kaq kohë që janë përfaqësues të saj.

Lidhur me konfliktin e fundit mbi sheshin dhe projektin belg gjykoj se nga pikpamja ligjore PD ka të drejtë kur thotë se Rama nuk i ka duart të lira për të vepruar në shesh sepse bash ai, për t’ia marrë Brojkës sheshin, ka hartuar ligjin sipas të cilit ndërhyrjet në shesh e rreth tij nuk mund të bëheshin pa lejet e institucioneve të varura nga Ministria e Kulturës apo Kryeministria. Por problemi është se shkelja e këtij ligji nuk është bërë vetëm tek sheshi, por edhe në hapësira të tjera rrotull sheshit e më gjerë për të cilat PD-ja nuk flet sepse kështu cënon interesat e klientëve të saj.

Ja pse akuzat që bën sot PD-ja lidhur me sheshin e në emër të ligjit nuk kanë kredibilitetin e qëllmit të mirë, por janë një luftë e ngjashme me atë që u bë para dhjetë vjetësh kur Rama i rrëmbeu Brojkës qendrën e Tiranës për hesape përfitimi të njerëzve të tij. Dhe pikërisht për këtë fati i sheshit rrezikon të jetë po i njëjtë: shëmtimi që do t’i shtohet shëmtimit  në emër të përfitimit që, tek e fundit, do të kthehet edhe kundër atyre që po e prodhojnë.

Projekti belg

Nuk është vështirë të kuptosh se e keqja e të këqijave që i ka ndodhur qytetit janë improvizimet e vazhdueshme që nuk kanë lënë të ndërtohet asgjë me koherencë dhe harmoni funksionale dhe estetike në qytet. Sepse, tek e fundit, mund të biesh dakort edhe që ta rrafshosh një hapësirë të caktuar të qytetit dhe të rindërtosh në të diçka të studiuar nga fillimi deri në fund; por të ndërkallësh ndërtime të reja midis ndërtimesh të vjetra duke varrosur me grataçiela ndërtesa historike, të bashkangjitësh njëra me tjetrën  stile nga më të ndryshmet arkitektonike, të rritësh në këtë mënyrë katastrofike dendësinë e banorëve pa përfillur as më të keqen rregullore urbanistike, siç ka ndodhur e po vazhdon të ndodhë tek ne, kjo është një shëmti e cila nuk ka shpjegim tjetër përveç përfitimt të çastit të biznesit “kafsho dhe ik”. Edhe projekti francezo - belg është në këtë vazhdë shëmtimi. Ai guxon e prish edhe atë që Enver Hoxha nuk e ka prishur në historinë e sheshit: faktin që rruga e Durrësit dhe ajo e Kavajës janë projektuar për të parë kompleksin Xhami - Sahat që është simboli i kryeqytetit. Por ai shprish edhe funksionin primar pse ka lindur sheshi: atë të lehtësismit të qarkulllimit duke e kaluar atë në zona që me improvizime të reja do të sjellin shëmti të reja funksionale dhe urbane.

Po ashtu, duke patur parasysh se rrotull ndërtesave me të cilat Rama synon të mbyllë sheshin nga të katër anët do të ngrihen edhe grataçielat e planit francez në lindje, dhe se projekti belg mbyll vazhdimësinë hapësinore që krijon sheshi me bulevardin Zogu i I në veri e me rrugën e Durrësit e të Kavajës në perëndim, nuk është vështirë të përfytyrohet se ai shpërndërrohet kësisoj në një pus që nuk do ta rrihte më as drita e diellit, për të mos folur për ndërprerjen e rrymave të ajrit që sipas specilistëve janë edhe ato një element i rëndësishëm për jetën e një qyteti apo për ndotjen me trafikun qe do të shtohej. Aq më tepër duke patur parasysh se në verë Tirana, edhe kështu, është bërë e pajetueshme.

Operacione të tilla ku krijohet një metër katror gjelbërim dhe merren katë metër katror për ndërtim, që janë pjesë e shkatërrimit të  gjelbërimit të Tiranës, duket sheshit se janë edhe pjesë e projektit francezo - belg. Do të shtohet pak gjelbërim tek zona midis Pallatit të Kulturës dhe Xhami – Sahatit e në nddonjë vend tjetër, por do të merret gjelbërimi tashmë ekzistues prapa pallatit të kulturës për të ngritur atje dy grataçiela 25 katëshe. Po ashtu, branda sheshit do të shtohet një kullë midis 15 katëshit dhe Muzeut Kombëtar, një kullë tjetër në hapësirën e brendshme të Muzeut Kombëtar, një ndërtesë tre katër katëshe midis Bankës dhe Muzeut si dhe një 25 katëshe prapa saj që sot janë të gjitha zona ku ka gjelbërim dhe hapësira publike. Është e qartë: kjo katrahurë nuk shpjegohet dot përveçse me llogaritë e klientëve të Ramës.

Kam lexuar se Rama ka deklaruar se belgët kanë projektuar një si piramidë në qendër të sheshit në majët të së cilës qytetari i Tiranës do të ndihej zot. Por a është e vërtetë se qytetari do të ndihet zot në fund të pusit të krijuar prej grataçielave të Ramës që do të rrethojnë sheshin duke ia mbyllur krejtësisht pejsazhin, edhe ato pak copa qiell e mal Dajti që i kanë mbetur për të parë? Absolutisht jo. Por ka edhe një arësye tjetër pse qytetari nuk do të ndihet zot. Projekti, mu pse është ndërtuar për interesa të klientelës së pasunarëve të Ramës,  i merr atij edhe hapësira të tjera publike për t’ia dhënë ato një grushti njerëzish e duke e kthyer qendrën rrotull sheshit në një ishull të të pasurve, të izoluar për shumicën e qytetarëve.

Një propozim

Çfarë mund të bëhej me sheshin që vërtet është i shëmtuar? Pa marrë përsipër të bëj specialistin po thjesht si qytetar që jeton problematikën e qytetit të përshkruar si në këtë shkrim edhe në të tjera një propozimi i vetëm që do të bëja është ky:

Sipas meje në hapsirën midis Bankës dhe Muzeut Kombëtar, dmth. atje ku ka qenë monumenti  i diktatorit e prapa, ka nevojë të vihet dorë për të mbyllur stërmadhësinë e sheshit dhe shëmtinë që sheh syri në atë drejtim. Por nuk jam kurrsesi që kjo të bëhet me një ndërtesë supermarketi, siç parashikojnë belgët që përveçse do të shtonte mbyllje dhe çimento do tu merrte dritë e fushëpamje dy ndërtesave shumë më të rëndësihme siç janë Banka dhe Muzeu. Sipas meje atje fare mirë mund të ndërtohej një park me pemë të larta dhe gjelbërim ku të vendoseshin edhe stola edhe skulptura e ku herë pas here të vendoseshin baraka druri, si në parkun para Bashkisë së Vjenës, ku njerëzit të mblidheshin në ditë festash. Ky park/pyll i vogël në mes të qytetit nuk do të dhunonte ndërtesat gjithsesi të rëndësishme të Bankës dhe Muzeut, do të kishte një kosto minimale për një vend të zhytur në borxhe, do të ruante shumë më tepër identitetin e sheshit, do të ndihmonte sadopak për pastrimin e ajrit në këtë zonë super të ndotur dhe nuk do të mrrudhte edhe më hapësirën publike por do të vazhdonte ta ruante sheshin si një shesh të të gjithëve.

Është thjeshtë një propozim të cilit mund t’i bëhen shumë vërejtje, por jo ajo se propozohet për t’i shërbyer interesave të pushtetparasë së asaj pakice që ka shkaktuar masakrën urbane në Tiranë. (Korrieri, 12 prill 2010)

Shqipëria: midis mistifikimeve identitare dhe realitetit*

Në Veriun e Shqipërisë ekziston një epos gojor - “Eposi i kreshnikëve” - i cili është dygjuhësh: është kënduar edhe në shqip nga rapsodë shqiptarë edhe në serbo-kroatisht nga rapsodë sllavë muslimanë, boshnjakët. Në historinë e letërsisë shqipe flitet shumë për këtë epos. Në vitet ’80 shkrimtari i njohur shqiptar Ismail Kadare ka shkruar edhe një roman të titulluar Dosja H. Shkurtimisht romani tregon për dy studiues perëndimorë, të cilëve u lind ideja të provojnë mundësinë e një transmetimi gojor të poemës homerike nga shekulli në shekull për të arritur deri në “laboratorin e fundit të poezisë gojore, që ka mbijetuar në botë”, diku në malet e Ballkanit. Pas një kërkimi të kujdesshëm ata zbulojnë se vendi i eposit të ngjashëm me atë homerik që kërkojnë ndodhet në malet e Shqipërisë Veriore. Kështu ata vendosen në një bujtinë të vjetër, ku takojnë rapsodët shqiptarë të zonës dhe regjistrojnë këngët e tyre me manjetofon. Kjo punë i çon, hap pas hapi, në vërtetimin e hipotezës së tyre se ky epos është një vazhdim i eposit homerik në këto treva të banuara nga paraardhësit e shqiptarëve, ilirët, që kanë qenë fqinj me grekët e lashtë. Por ata nuk e dinë se kanë një armik që i gjurmon. Ky është një murg serb i cili ka kohë që sillet vërdallë i shqetësuar për zbulimin e tyre, që do t’u hiqte serbve çdo të drejtë për të pretenduar për “pronësinë” e këtij eposi e jo vetëm. Më në fund murgu serb arrin të nxisë disa njerëz injorantë të zonës të sulmojnë bujtinën dhe të shkatërojnë manjetofonin me shiritat e inçizuar.

Interesantja është se ngjarja e këtij romani fiksion nuk është thjeshtë produkt i fantazisë së shkrimtarit, por është ndërtuar mbi bazën e një historie të vërtetë e cila është kthyer kokësëprapthi. Ka pasur vërtet dy dijetarë që kanë studiuar eposin në periudhën midis dy luftrave. Këta ishin Milman Parry dhe Albert Lord. Në fund të viteve njëzet Milman Parry, i diplomuar në Harward, i vuri vetes detyrën të provojë karakterin oral të poemave homerike. Për këtë, më 1932, ai ndërmorri një punë në terren në Jugosllavi, ku gjeti rapsodë të këngëve epike, analfabetë të poezisë orale, kapaciteti i të cilëve për të memorizuar dhe riprodhuar mijëra vargje, paralelizon ngushtësisht me idetë e tij se edhe poema e Homerit ka qenë një poemë e transmetuar gojarisht. Pas një qëndrimi fillestar prej disa muajsh në rajonin Sanxhak-Novi Pazar, Parry u kthye sërisht në Jugosllavi i shoqëruar nga dishepulli i tij, Albert Lord. Në studimet e tyre ata janë marrë me shumë me përzjerjen e spiritualitetit sllavo-jugor me atë myslimano-osman, por del qartë, gjithashtu, se fakti i ekzistencës së këtij eposi edhe në shqip lidhet pikërisht me periudhën osmane, kur eposi edhe është ndërshkëmbyer e përkthyer gjatë fushatave dhe shërbimeve ushtarake që rekrotonin ushtarë nga popujt e ndryshëm të Perandorisë. Këta rapsodë ishin shumë pupollorë në perandori dhe kështu në zonat shqipfolëse kishte syresh që i këndonin në shqip bëmat e heronjve të këtij eposi. Gjithsesi bëhet fjalë për një kohë larg Homerit, por edhe kur lëvizjet nacionaliste nuk kishin filluar ende.

Po të bësh një krahasim midis historisë së vërtetë të të dy dijetarëve dhe fiksionit të Kadaresë, i cili nuk e ka mohuar se është ngacmuar nga historia e dy dijetarëve për të shkruar këtë libër, do të vemë re disa ndryshime thelbësore që e kthejnë me kokë poshtë historinë. Kadare jo vetëm ka zhvendosur vendin e ngjarjes, por, edhe ka mënjanuar kontekstin osman, i cili, sipas Parry dhe Lord, ka qënë vendimtar në prodhimin e rrethanave që bënë të mundur artin gojor të këtyre teksteve të gjata epike. Po ashtu, ai ka çmontuar edhe unitetin e kësaj tradite epike që u përket të dy palëve dhe ka “rimontuar” një unitet fillestar greko-ilir të eposit duke “nacionalizuar” jo vetëm artistët, por edhe vetë epikën, e cila paraqitet si një “testament i madh kombëtar” shqiptar i legjitimuar nga rrënjët ilire, ndërkohë që sipas dy studiuesve në fjalë, nëse mund të flitet për origjinë të këtij eposi, kjo është sllavo - myslimane. (1)

Kuptohet qartë se një shpërndërrim kësisoj i historisë i shërben një teme të thekur të nacionalizmave në Ballkan: atë të definimit të identitetit në raport me tjetrin, armikun. Ai është shprehje e qartë e asaj se nacionalizmi i vuri shqiptarët dhe sllavët në konflikt me njëri tjetrin, dhe se ky konflikt, që nuk mund ta kuptojmë pa patur parasysh rivalitetin mbi hapësirën gjeografike për çështjet e territorit kombëtar, veçanërisht çështjen e ndezur të Kosovës, shfaqet edhe si një konflikt për të përvetësuar një trashëgimi kulturore të përbashkët. Albert Lord në fund të viteve 50 shkruante duke komentuar këtë fenomen: “Ethja e nacionalizmit në shekullin e nëntëmbëdhjetë çoi në përdorimin e epikës gojore për propagandë nacionaliste. Kështu heroi lindte si një hero “kombëtar”, dhe vetë poemat etiketoheshin si epika “kombëtare”. Të përcaktosh epikën gojore si “kombëtare” është mjerisht sa e pavërtetë, aq edhe një mashtrim djallëzor”. (2)

Identitetet si harta ideologjike imagjinare

Historia e shpërndërrimit të historisë së vërtetë të Parry dhe Lord në subjektin e Dosja H. si dhe ajo e shpërndërrimit të rrënjëve të vërteta të “Eposit të kreshnikëve” janë një ilustrimi i dyfishtë i asaj se ndërtimi i identiteve kombëtare për grupet etnolinguistike të Ballkanit, që më parë ndanin një të kaluar historike e kulturore të përbashkët, ka qenë një proces mistifikimi shumë kompleks dhe “djallëzor” nëse mund të përdorim epitetin e Lord.

Në procesin e krijimit të identitetit kombëtar kjo histori dhe kulturë e përbashkët otomane filloi të copëzohet, të deformohet dhe të interpretohet në emër të interesave të reja kombëtare e prej materialit të saj të ndërtohen/krijohen mite të reja, ku krahas çmontimit, pra, kemi edhe rindërtimin, krahas pasurimit kemi edhe varfërimin. Me fjalë të tjera kemi procesin e krijimit të një kulture të re e cila, për tu rritur, ushqehet edhe nga kultura e vjetër nëpërmjet asaj që Levi-Strauss e quan "kanibalizëm kulturor". Shpërndërrimi i historisë së “Eposit të kreshnikëve” është një nga ilustrimet e shumta të dubliciteti tragjik çmontim – rëndërtim i historisë dhe i trashëgimisë së përbashkët kulturore që vazhdon edhe sot të manifestohet midis shqiptarëve dhe sllavëve të jugut duke marrë edhe trajta akuzash e fyerjesh të ndërsjellta.

Në këtë aspekt krijimi i identiteteve kombëtare dhe politikat identitare të mbështetura mbi to i shëmbëllejnë ndërtimit të hartave imagjinare ideologjike, të cilat në vend të komplektistetit që sheh syri dhe dëgjon veshi në terren, propozojnë diçka krejt tjetër që, veç tjerash, më një anë e deformon thjeshtëzon dhe varfëron realitetin, më anë tjetër kërkon të imponohet si e vërteta dhe synon ta plazmojë realitetin sipas modelit të saj. Sigurisht prapa këtyre rindërtimeve, deformimve dhe thjeshtëzimeve kanë qëndruar interesa të caktuara politike prandaj dhe në këtë proces nuk mund të mos theksojmë rolin e veçantë që kanë luajtur elitat politike e kulturore për të ndërtuar këto “komunitete imagjinare” siç i quan Benedikt Anderson. Në rastin e Ballkanit e atë shqiptar në fjalë, një rol jo të vogël në krijimin e këtyre hartave kanë luajtur edhe fuqitë e mëdha evropiane të kohës, që kishin interesat e tyre në një rajon që dukej se po disintegrohej.

Nëse do të cilësojmë, duke thjeshtëzuar, hartat kryesore që u janë servirur shqiptarëve gjatë shekullit XX do të dallojmë dy syresh: ato nacionaliste gjatë gjysmës së parë të shekullit XX dhe ato nacional – komuniste gjatë thuajse krejt gjysmën së dytë:

Hartat nacionaliste paraqesin procesin fillestar të e kombformimit si lëvizje shqiptariste që me ndihmën e fuqive perëndimore çoi në krijimin e shtetit komb shqiptar më 1912. Ato shenjojnë kalimin pra të grupit etnolinguistik që fliste gjuhën shqipe nga identitetet turq (muslimanë) dhe kaurë (kristianë) që ua kishin dhënë miletet fetare gjatë Perendorisë Otomane në identitetin shqiptar që filloi t’ua japë lëvizja nacionaliste (shqiptariste) dhe pastaj, pas vitit 1912, shteti komb. Në këtë proces krahas diferencimit me turqit fillon edhe diferencimi me armiqtë sllavë e grekë. Ky ishte një proces i gjatë që ka parë ndeshjen e ballafaqimin e shumë projekteve nacionale dhe internacionale që, dora dorës, sollën një projekt dominant të shqiptarizmit. (3)

Në periudhën nacional – komuniste që fillon më 1944 dhe mbaron më 1991 elitat në pushtet rimorrën dhe rinterpretuan shumë mite të nacionalizmit, (siç e tregon edhe Dosja H e Kadaresë) por në kontekstin e një Shqipërie që, veçanërisht pas prishjes me BS në vitin 1961, erdhi duke u izoluar gjithnjë e më shumë nga bota. Kjo Shqipëri u paraqit nga harta ideologjike e pushtetit si një Shqipëri që vazhdon të shkëputet nga trashëgimia e saj osmane, si e rrezikuar nga armiqtë tradicionalë sllavë e grekë, por edhe si një Shqipëri që luftonte në emër të marksizëm - leninizmit kundër kapitalizmit perëndimor dhe revizionizmit sovjetik, ashtu sikurse edhe kundër agjentëve fetarë që historikisht kishin qenë edhe ata instrumente të armikut. Jemi në periudhën pra kur ideologjia nacional komuniste krijon shqiptarin nacional komunist që ushqehet me lavdinë e dyfishtë një bote virtuale, asaj të së kaluarës dhe të së ardhmes, çka nuk e lejonte të analizonte dhe kuptonte mjerimin e botës reale të së tashmes që jetonte. (4)

Çfarë po ndodh sot?

Nënë Tereza dhe nacional – evropianizmi

Në historinë e Shqipërisë së shekullit XX një nga faqet më interesante të politikave mistifikuese identitare ka qenë krijimi i mitit “feja e shqiptarit është shqiptaria”. Origjina e kësaj thënieje është një poemë e famshme e një prej rilindasve më të njohur, Vaso Pasha, e shkruar në fund të shekullit XIX kur elitat shqiptare filluan lëvizjen nacionaliste (shqiptariste). Vaso Pasha ishte një katolik që shërbente si funksionar i lartë në Perandorinë Osmane. Në kohën e rënies së Perandorisë truajt e banuar nga shqiptarë ishin të ndarë mes muslimanësh që sikurse thashë më lart identifikoheshin më shumë me turq dhe të krishterësh ortodoksë dhe katolikë që identifikoheshin me kaurë me dallime jo të vogla me njëri tjetrin.

Për këtë Vaso Pasha shkroi një poemë ku midis të tjerash u drejtohet këtyre shqiptarëve me fjalët: “Mos vështroni kisha e xhamija/feja e shqiptarit është shqiptaria”. Kjo thirrje, pra, i përgjigjej novojës që u lindi shqiptarëve turq e kaurë në fundin e shekullit XIX të mbronin tokat e banuara prej tyre ndaj pretendimve serbe dhe greke në kontekstin e një Perandorie Osmane që po shpërbëhej si nga dekompozimi i brendshëm ashtu edhe nga presionet që vinin nga fuqitë e mëdha perëndimore. Sikurse e shpjegon shumë qartë edhe historiania franceze Nathalie Clayer (5) ky varg nuk ishte një pasqyrë e gjendjes në terren në atë kohë, por një thirrje për të dalë nga ajo gjendje.

Ajo që ndodhi me kalimin e viteve është tipike për procesin e mistifikimit identitar. Vargu i parë, ai që thotë “mos vështroni kisha e xhamija”, që në një farë kuptimi tregon se ku e kishin të orientuar realisht vështrimin shqiptarët deri në atë kohë, ra nga kujtesa ose më saktë nga imagjinimi i shiptarëve për vetveten për të mbetur vetëm vargu i dytë: “Feja e shqiptarit është shqiptaria”. Nëpërmjet një qasjeje esencialiste ndaj identitetit, me kalimin e viteve, gjatë thuajse gjithë shekullit XX “Feja e shqiptarit është shqiptaria.” u shndrrua në një nga mitet themelues të nacionalizmit shqiptar dhe shërbeu për të pakësuar rolin ndarës të feve në Shqipëri në emër të ngjizjes së një identiteti të përbashkët kombëtar. Ai ndikoi që në ndërgjegjen kolektive shqiptare të futet ideja se që në krye të herës ata nuk kanë qenë asnjëherë thellësisht fetarë pasi, historikisht, kanë pasur ndjeshmëri më të fortë ndaj një tjetër identiteti, atij kombëtar, dhe fetë e ndryshme në këtë aspekt nuk kanë qenë tjetër veçse rroba të ndryshme që shqiptarët i kanë veshur nga nevoja, por gjithë duke mbetur në thelbin e tyre shqiptarë. Me ardhjen e komunistëve në pushtet kjo qasje esencialiste u forcua shumë më tepër pasi u bashkua edhe me teorinë marksiste “feja opium për popullin” dhe se fetë ishin agjentë të të huajve. Pas një periudhe përpunimi ideologjik që u shoqërua edhe me arrestime e dënime të klerikëve të shumtë, veçanërisht atyre katolikë, në vitin 1967, nën ndikimin edhe të Revolucioni Kulturor kinez, nacional – komunistët shqiptarë e ndaluan me ligj ushtrimin e fesë në Shqipëri duke e shpallur atë vendin e parë ateist në botë e duke i detyruar besimtarët ta ushtrojnë në fshehtësi besimin e tyre fetar duke shtuar kështu edhe një ndarje tjetër dramatike midis mistifikimit identitar dhe realitetit.

Kështu, në vitin 1989 kur Nënë Tereza bëri vizitën e parë në Shqipëri në një konferencë shtypi një gazetare i drejtoi një pyetje koment:

“ Ju vërtet folët për Jezu Krishtin, por feja e Shqiptarit është shqiptaria.”

Përgjigja e Nënë Terezës ishte:

“Atdheun do ta doni më shumë kur të doni më shumë njëri tjetrin.”

Që prej asaj kohe gjatë këtyre njëzet vjetëve në Shqipëri kanë ndodhur shumë ndryshime. Ndër më të rëndësishmit, krahas atyre të sistemit ekonomik dhe politik qenë edhe njohja e të drejtës për të ushtruar besimin fetar si dhe ndrrimi në mik të madh të Shqipërisë i armikut të madh që ishte Perëndimi kapitalist. Ndërkohë në Ballkan, me disintegrimin e Jugosllavisë, siç dihet, filloi një valë nacionaliste që nuk mund të mos prekte edhe Shqipërinë që ndarjen e territoreve të Perandorisë Osmane të banuara nga shqiptarët pas Luftrave Ballkanike më 1912 e kishte përjetuar si një padrejtësi historike me shkëputen e Kosovës dhe të Maqedonisë perëndimore të banuar kryesisht nga shqiptarë. Në këto kushte të reja shqiptarët u gjendën mes tjerash edhe përballë një krize identitare dhe nevojës së një ridefinimi të identetitit. Më saktë duhet thënë se elita që trashëgoi pushtetin komunist u gjend përpara nevojës për të ndryshuar “hartën identitare” që kishin përdorur nacional - komunistët.

Në këto kushte operacioni që kryen këto elita në pushtet u mbështet mbi një rimodelim të hartës së vjetër të nacional - komunizmit, por duke i hequr asaj kmponentet komuniste dhe duke i aplikuar evropianizmin si ideologji e re, nëpërmjet një mistifikimi të ri identitar.

Ç’është nacional – evropianizmi në thelbin e vet? Diskursi që filloi të qarkullojë dhe të bëhet dominant në vend, pas rënies së komunizmit dhe afrimit me Perëndimin, ishte ai sipas të cilit kombi shqiptar, më në fund, pas pesë shekujsh robëri nën Turqi dhe gjysëm shekulli në Lindjen sllavoortodokse, u kthye, më në fund, në origjinën e tij evropiane. Pra diskursit të vjetër nacionalist të një lloj vetorientalizmi, që ka qenë edhe diskurs i rilindasve shqiptarë në fund të shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, kur kërkohej shkëputja nga Turqia, iu shtua diskursi antikomunist që Lindjen e identifikon me botën komuniste dhe që komunizmin, ashtu sikurse edhe pesë shekuj nën Perandorinë Otomane, i konsideron si diçka të huaj për thelbin e shqiptarit, si një aksident historik pra që ia sollën sllavët, por pa arritur ta prishin substancën shqiptare. Ndërkaq mbetej për t’u modifikuar edhe çështja e raportit të shqiptarëve me fetë sepse “feja e shqiptarit është shqiptaria” tingëllonte shumë e fortë në kontekstin e ri kur një pjesë jo e vogël njerëzish iu kthyen besimeve tradicionale musliman e të krishterë (ortodoksë dhe katolikë) ashtu sikurse edhe një numri besimesh të tjera që hynë në vend. Në këtë kontekst vendi është ende në fermentim, por nuk mund të mos shquash një diskurs dominant që, si të thuash, mund të konsiderohet edhe pjesë integrale e “hartës identitare” zyrtare që përdoret nga elita në pushtet . Në këtë diskurs gjejmë vazhdimësinë e tezës nacional – komuniste se feja muslimane është një fe e imponuar nga pushtuesi. Ndërkaq “feja e shqiptartit është shqiptaria” tenton të zëvendësohet me mitin e tolerancës fetare të shqiptarëve, që thellë thellë është një version i zbutur i “feja e shqiptarit është shqiptaria” sepse përmban mitin e indiferencës së shqiptarëve përsa i përket feve. Ish presidenti i Shqipërisë gjatë viteve 2001 – 2006, Alfred Moisiu, në një fjalim në Oksford e ka quajtur tolerancën fetare të shqiptarëve, gjithnjë duke përdorur një qasje esencialiste për identitetin si: « nje tipar etnotipik te shqiptareve », ”nje traditë që vjen nga thellesia e shekujve » që “ka ekzistuar madje edhe para shfaqjes së faktorit osman”. Ai e paraqet këtë si guri i çmuar që ne mund t’i paraqesim Perëndimit për të na pranuar në komunitetin e vet: “toleranca nderfetare ishte nje prej cilesive që tërhoqi menjëhere vëmendjen dashamirëse të të gjithe atyre dijetarëve dhe politikanëve, shqiptarë e të huaj, që besonin dhe kerkonin tek populli shqiptar një imazh tjetër. » (6). Por krahas kësaj, duke qenë se jemi edhe pas 11 shtatorit këtij diskursi i është shtuar gjithnjë e më fort fort edhe identifikimi i kthimit në origjinën evropiana me kthimin në origjinën kristiane, madje katolike. Në fjalën e tij në Oksford Moisiu tha midis të tjerash edhe se: « Shpesh shqiptarët quhen një popull musliman, ose me shumicë muslimane. Ky është një lexim shumë sipërfaqësor i realitetit shqiptar. Së pari, sepse islamizmi në Shqipëri nuk është fe burimore, as fe e përhapur në kohën e origjinës, as besim rezidencial, por një dukuri e ardhur dhe e trashëguar në gjuhën dhe liturgjinë e atij faktori që e solli. Islamizmi në Shqipëri është një islam me fytyrë europiane. Si rregull, është një islamizëm i cekët. Tek çdo shqiptar, pak po të gërmosh, do të zbulosh thelbin e tij të krishterë.” (7)

Në këtë diskurs edhe heroi kombëtar Skënderbeu, i cili njihet se ka qenë i krishterë ortodoks kthehet e bëhet katolik. Madje Kadare, i cili është një ndër farkuesit kryesorë të nacional - evropianizmit e ka cilësuar Skënderbeun shpesh në prononcimet e tij mbi identitetin evropian të shqiptarëve si “pararendës i Natos”. Kurse kryeministri Berisha, me rastin e hyrjes së Shqipërisë në Nato në pranverën e vitit 2009, deklaroi shumë herë në fjalimet e tij të rastit se Shqipëria më në fund, pas pesë shekujsh lundrimi në ujëra të mundimnshme kishte mbrritur në brigjet e ëndërruara.

Në kontesktin e këtij mistifikimi të ri identitar një rol të rëndësishëm ka marrë edhe Nënë Tereza. Nga një figurë që nuk njihej thuajse fare nga shqiptarët është kthyer në një heroinë kombëtare e krahasueshme me Skënderbeun. Qënia e saj me origjinë shqiptare dhe katolike njëherësh ka filluar të përdoret si princip identitar me teknikat e njëjta nacionaliste me të cilat është ndërtuar miti i Skënderbeut në shekullin XIX por duke i bashkuar nacionalizmit edhe idenë se paraqitja e shqiptarëve si të krishterë do të na bëjë më të pranueshëm për evropianët. Kjo shpjegon edhe lulëzimin e monumenteve të Nënë Terezës në ambjentet publike shqiptare që nga Aeroporti i tiranës deri në universitetin e Tiranës.

Ndërkohë që elitat ndërtojnë këtë diskurs në realitetin e përditshëm shqiptarët kanë përjetouar ekzodin masiv kryesisht për në Greqi dhe Italia por edhe në Turqi e SHBA Gjermani e Britaninë e Madhe. Po t'i shohim shqiptarët e sotëm ata shkojnë e vijnë në për vendet e Ballkanit. Ata bëjnë shumë tregëti me Turqit punojnë në Greqi, shkojnë përpushime në Malin e Zi, bëjnë tregëti me maqedoninë e Greqinë ku punojnë por edhe ku takohen me turq, grekë, serb, maqedonas e hanë gjellë turke e sallatë greke, shkollat më të mira në Tiranë i kanë turke etj. E megjithatë, kur vjen puna për identitetin e tyre harrojnë shumë nga këto pasurira që ndërtojnë jetën e tyre të përditëshme, ashtu sikurse edhe historinë e tyr të përbashkët shumëshekullore dhe theksojnë e glorifikojnë ato elementë që i bëjnë të ndryshëm nga të tjerët, deri në urrejtje e armiqësi. Edhe lufta për të përvetësuar Nënë Terezën midis shqiptarëve dhe sllavëve të maqedonisë, që po zhvillohet kohët e fundit tregon se historia e përshkruar në fillim të shkrimit mbi eposin e kreshnikëve vazhdon në këto treva.

Realiteti i jetuar pra është shumë më kompleks nga harta që kërkon t’i mbivendosë elitga në pushtet dhe pikëpyteja që ngrihet është a mundet një nacional – evropianizëm i formuluar si më lart të jetë përgjigja e drejtë në kuadrin e integrimit në Evropë.

Vështirësia që paraqet mistikimi identitar i përshkruar më sipër në këtë kontekst është shumëplanëshe. Më së pari kompondentja nacionaliste e kësaj harte vazhdon ta ndajë Ballkanin e shqiptarëve nga Ballkani i sllavëve apo grekëve apo turqve. Po ashtu si vazhduese e oroientalizmit, ajo është një pengesë për të njohur të kaluarën e përbashkët osmane të shqiptarëve trashëgiminë e përbashkët historinë e përbashkët.

Nacional evropainizmi nuk se i injoron disa nga ato që mund të quhen vlerat evropiane, si ekonomia e tregut pluralizmi politk, të drejtat e njeriut por njëkohësisht ai shihet edhe si një formë e daljes së shqiptarëve në Evropë në bregun tjetër duke i lënë të gjithë të tjerët, armiqtë historikë: sllavë, grekë turq nga ana tjetër e bregut. Një nacional evropianizëm i tillë po ashtu ka prirjen të kthejë në shtresë të diskriminuar pjesën e popullsisë shqiptare të besimit musliman duke rrezikuar që, ndërkohë që elita shqiptare në pushtet predikon Naton, Perëndimin, Jezu Krishtin e Nënë Terezën si fe pushteti duke grabitur e varfëruar edhe në emër të tyre shumicën e shqiptarëve, muslimanizmi të fillojë të bëhet gjithnjë e më shumë "feja e të varfërve", që mund të instrumentalizohet nesër edhe politikisht, për të përmbysur këtë elitë.  (8)Ky lloj nacional evropianizmi pra, nuk është përgjigja e duhur për të përballuara sfidat e së ardhmes evropiane të shqiptarëve. Ashtu sikurse nacional – komunizmi në periudhën e diktaturës ai synon të bashkojë në emër të pushtetit të një elite dy diktrina që në thelbin e tyre përjashtojnë njëra tjetrën. Kam parasysh me këtë faktin se ai që mund të konsiderohet si thelbi i identitetit Evropian, si projekt i bashkëjetesë së kombeve të kontinentit në paqe dhe haromoni dhe krijimit të një identiteti mbinacional evropian, është bash e kundërta e asaj që predikon nacionalizmit pasi ky identitet evropian, sikurse e shtjellojnë edhe Jurgen Habermas dhe Jacques Derrida, në artikullin e tyre të përbashkët të botuar në "Frankfurter Algemeine Zeitung" në 2003 është rezultat i ngjarjeve dramatike historike që ka përjetuar Evropa për shkak të luftrave me karakter fetar apo nacional. Është pra identiteti i atyre popujve që "kanë mësuar, me një çmim të lartë, se si diferencat mund të qetësohen, kontrastet të instucionalizohen dhe tensionet të stabilizohen". Është identiteti i një hapësire kulturore ku është kuptuar më mirë se kudo se "njohja reciproke e tjetrit, në diversitetin e tij, mund të bëhet shenja e një identiteti të përbashkët". (Korrieri, 8 prill 2010)

Bibliografi:

(1) Shih për këtë edhe Stavro Skendi: Albanian and the south slavic oral epic poetry (Shqipja dhe poezia epike orale e sllavëve të jugut), Philadelfia 1954

(2) Për më hollësisht për këtë shih Galia Valtchinova, "Ismail Kadare’s Th H-file and the Making of Homeric Verse: Variations on the work and Lives of Milman Parry and Albert Lord,"  Hurst & Company, London 2002 (f. 104); Dosja H. e Ismail Kadaresë dhe krijimi i vargjeve homerike: mendime mbi punën dhe jetën e Milman Parry dhe Albert Lord, Perpjekja 15 – 16, Tiranë, dhjetor - janar 1999 (f. 172).

(3) Nathalie Clayer "Aus origines du nationalisme albanais: la naissance d’une nation majoritairement musulmane en Europe", Edition  KARTHALA. 2007; Në fillimet enacionalizmit shqiptar, Lindja e një kombi me shumicë muslimane në Evropë, botime përpjekja 2009, Tiranë.

(4) Shih për këtë, Fatos Lubonja "Between the Glory of a virtual world and the misery of a Real World" Hurst & Company, London 2002 (f. 91); Midis lavdisë së një bote virtuale dhe mjerimit të një bote reale, Perpjekja 15 – 16 Tiranë dhjetor janar 1999 (f. 143).

(5) Nathalie Clayer "Aus origines du nationalisme albanais: la naissance d’une nation majoritairement musulmane en Europe", Edition  KARTHALA. 2007 ; Në fillimet e nacionalizmit shqiptar Lindja e një ,kombi me shumicë muslimane në Evropë, botime përpjekja 2009, Tiranë.

(6) Alfred Moisiu fjala e mbajtur në Forumin e Oksfordit: The inter religious tolerance in the Tradition of Albanian People (nentor 2005)

(7) Po aty. 

(8) Shih për këtë edhe Fatos Lubonja  "E ardhmja e shamisë", gazeta Korrieri, 7 maj 2009.

* Leksion i mbajtur ne Universitetin e Barit në seminarin me temë: “Identitete adriatike”, Tetor 2009.

Vdekja e shoqërisë

"Dëshpërimi më i rëndë që mund t'i bjerë një shoqërie është kur atë e kap dyshimi se të jetosh ndershmërisht është një punë e padobishme. Dhe ky dëshpërim e ka kapluar vendin tim prej shumë kohësh." Ky është një reflektim që e ka bërë nga fundi i jetës së tij shkrimtarit kalabrez Corrado Alvar, që e citon Roberto Saviano në një shkrim të kohëve të fundit botuar në La Republica.

Duke e lexuar nuk mund të mos më shkonte ndërmend krahasimi me realitetin shqiptar ku ndjenjën e dëshpërimit, si humbje shprese, e gjen të përhapur në masë, si një epidemi. Dhe, duke u thelluar në krahasimin midis dy realiteteve, personalisht nuk mund të mos nxirrja një përfundim edhe më të rëndë. S’kisha se si të mos rëndohesha duke patur parasysh faktin se tek ne nuk mund të flitet për “dyshimin” se “të jetosh ndershmërisht është e padobishme”, por për “bindjen” se “të jetosh ndershmërisht është e pamundur.” Dhe, midis të dyjave, ka një diferencë të madhe.

Nuk ka shumë nevojë për ta provuar se kjo që them s’është thjesht një shprehje retorike. Sa për ilustrim le të kemi për shembull parasysh rrogat e ligjshme të asaj kategorie që përbën atë që në çdo vend quhet pjesa më intelektuale (shtylla kurrizore) e shtresës së mesme të shoqërisë, siç janë punonjësit e administratës shtetërore, mësuesit e shkollave dhe të universiteteve, gjykatësit, prokurorët, mjekët dhe le t’i ballafaqojmë këto me shpenzimet që duhen për të pasur një jetë “normale”. E kam fjalën pra për shpenzimet që i duhen një familjeje që përbëhet, le të themi, nga dy të rritur dhe dy fëmijë  për të paguar ushqimin e përditshëm, elektrikun dhe ngrohjen, shërbimin telefonik shtëpiak dhe celular, veshmbathjen për veten dhe fëmijët, këstin e një makine si dhe karburantin e saj, një dy kafe në ditë e ndonjëherë edhe ndonjë restorant e ndonjë pushim turistik apo fundjavë jashtë qytetit, ndonjë këst shtëpie për të mos përmendur pastaj shpenzime shëndetësore që kërkojnë operacione apo kura të ndryshme. (Sikurse do të verë re lexuesi as nuk begenisa të shtoj zërin e shpenzimeve kulturore). Nëse dikush do të më thotë se të gjitha keto mund të paguhen me 250 deri ne 450 euro në muaj, sa ç’është rroga mesatare e kategorisë qe permenda (besoj se duke e shtuar ca), atëhere kerkoj ndjese, por mua më del se edhe sikur të dy të rriturit në familje të kenë këto rroga, çka është më e rrallë, prap nuk del hesapi. Ja pse, sipas meje, dëgjon për administratorë që marrin rrushfete, për prokurorët e gjykatësit që pasurohen duke bashkëpunuar me krimin dhe kriminelët, për pedagogë shkollash e universitetesh që marrin lekë nga studentët për t'i kaluar, për mjekë që marrin rryshfete, për gazetarë që në vend se  të jenë qeni roje i interesave të publikut, bëjnë qenin e rojes së padronit etj. etj. (Jam i bindur se nuk janë të gjithë njëlloj dhe se ka edhe nga ata që jetojnë me privime për të ruajtur nderin, por jam po aq i bindur se në një mënyrë apo në një tjetër i gjithë ambjenti ku ata mbijetojnë është i helmuar me pandershmëri.)

Le të ngjitemi pastaj pak më lart tek ata që janë udhëheqësit e kësaj shtresa apo edhe punëdhënësit e tyre: kryesisht politikanët e lartë. Për nivelin e tyre të jetës sot të flet çdo shqiptar, por pakush di të të thotë se si mund të arrihet ky me rrogat e tyre që normalisht, edhe pse më të mëdha se të të parëve, nuk arrijnë as të ardhurat e një  punëtori normal në Perëndim ndërkohë që çmimet në Shqipëri, në mos të krahasueshme me Perëndimin, janë për disa shërbime bazë si telefonat celularë, elektriku, ngrohja, por edhe mjaft ushqime, edhe më të larta. Si ka mundësi që këta njerëz kanë vila e pasurira që kalojnë miliona dhe bëjnë shpenzime që mund t’ua kalojnë edhe atyre të politikanëve në Perëndim? E di që një pjesë do të më akuzojnë se po flas pa të dhëna, me thashetheme, dhe, e përsëris, nuk them se janë të gjithë njëlloj. Por Shqipëria një pëllëmbë vend është dhe informacioni herët ose vonë mbrrin rëndom nëpër tryeza njerëzish që janë afër kësaj kategorie. Dhe, pavarësisht saktësisë së këtyre që thashë, një gjë është e sigurt: sot është normale të dëgjosh të flitet për paturpësinë me të cilën aksh ministër kërkon llokmën e tij për firmat që vendos në tendera e më the të thashë, për aksh kryetar bashkie që jep leje ndërtimi duke kërkuar lekë ose apartamente, për mënyrën se si shpërndahen rryshfetet në piramidën e atyre që kanë pushtetin e se si abuzohet me paranë publike.

Ata të pakët që mund ta justifikojnë lluksin e tyre të jetës, makinat 4x4 që kushtojnë sa një shtëpi, pushimet turistike jashtë shtetit, deri edhe jahtet  janë biznesmenët e pasur. Por nuk di a gjen dot një biznesmen që të të thotë se është e mundur ta çosh përpara biznesin pa lyer pandershmërisht rrotat e pushtetit. Dhe ata që ta thonë këtë hapur janë më të mirët. Sepse ka një mori nga ata që s’mund tua shpjegosh pasurinë pa patur parasysh trafiqet njerëzore, të drogës dhe të prostitucionit. Poende, sot dëgjon rëndom për borxhe milionëshe të papaguara bankave nga një pjesë që konsiderohen njerëzit më të pasur të vendit. Dëgjon deri edhe për zhvillimin e një “mafjeje financiare” që është ajo që pastron paratë e drogës duke marrë përqindje të larta interesi nga biznesmenët e falimentuar .

Ky është realiteti në kokën e Shqipërisë që  pastaj zbret poshtë tek njerëzit e thjeshtë si shembull jete dhe vepre për shumicën, si ambicie apo si zili tek të tjerë, dhe si nënshtrim ndaj këtij realiteti tek ata pak që dje mund të kenë pasur edhe ndjenja revolte ndaj kësaj padrejtësie. Pyetja që shtrohet është se çfarë realiteti është ky dhe se çfarë lloj dëshpërimi mund që quhet ai që ngjall ky në krahasim me një vend si Italia ku, siç thotë Saviano, duke cituar Corrado Alvaron, shoqëria jeton me dyshimin se "të jetosh ndershmërisht është e padobishme", duke e quajtur këtë "dëshpërimin më të madh për një shoqëri". Besoj se midis situatës që përshkruan Saviano dhe situatës sonë ka një ndryshim jo të vogël. Dëshpërimi nënkupton të paktën dy gjëra; e para ekzistencën ende të një ndjeshmërie dhe, e dyta, ekzistencën e një shprese që, si të thuash, ka ardhur duke u fikur apo sapo  është fikur. Kurse duke përshkruar situatën tonë do të thoja se fjala "dëshpërim" duhet zëvendësuar me diçka tjetër dhe kjo tjetra duhet të jetë një fjalë që nënkupton edhe humbjen e ndjeshmërisë edhe humbjen prej kohësh të shpresës. Duke kërkuar ndonjë fjalë nuk gjeta më të mirë sesa fjalën "vdekje". Duke e perifrazuar citimin e Savjanos do të thoja: "Vdekja e një shoqërie vjen atëhere kur ajo nuk ka më asnjë shpresë se mund të jetohet ndershmërisht.” Dikush mund ta gjejë shumë të rëndë dhe të më thotë se fjala "vdekje" mund të përdoret ndoshta vetëm metaforikisht sepse një shoqëri gjithsesi jeton. Po, por këtu nuk bëhet fjalë për vdekjen fizike të individëve, por për vdekjen e asaj që bën që një numër i madh individësh të quhet shoqëri. Kjo është e vdekur në Shqipëri dhe nuk thashë kot “është e vdekur” dhe jo “ka vdekur” sepse personalisht gjykoj se duhet të flitet për një vdekje që ka ndodhur prej shumë shumë kohësh. Problemi i shoqërisë sonë është se ajo është vrarë prej kohësh nga diktatura dhe nuk ka mundur dot të ringjallet. Ka patur pa dyshim disa momente shprese, ringjalljeje, 1991, 1997, 2005, por larg së merituari këtë fjalë.  Ato kanë qenë vetëm përpëlitje sysh që janë mbyllur përsëri. Saviano, duke folur për realitetin italian, në shkrimin që përmenda thotë: “Padrejtësia tek ne ka një shije që nuk të neverit më, nuk ta pështjellon stomakun dhe as krenarinë.” Dhe pastaj vazhdon: “Sikur vetëm dyshimi se çdo përpjekje është e padobishme, se të shprehësh opinionin tënd është e kotë, mbyt dhe varros të drejtën. Të drejtën që është në themel të jetës civile, por ky dyshim mbyt edhe një të drejtë tjetër që e tejkalon këtë: të drejtën për të qenë i lumtur.” Nuk di nëse mund të flitet tek ne për ekzistencën ndonjëherë të së drejtës, prandaj dhe për ekzistencën e lumturisë shoqërore.

Jam i vetëdijshëm se një numër lexuesish do të më thonë se po përsëris gjëra që tashmë i kam thënë, se ata nuk duan denoncime, por rrugëzgjidhje. Dhe u jap edhe të drejtë, sepse edhe këtë kërkesë e shoh si pjesë të sëmundjes. Sa për rrugëzgjidhjen mund të them se Savjano, duke folur për Italinë, thotë se ajo nuk mund t’ia  dalë vetëm dhe kërkon ndihmën e pjesë më të qytetëruar të botës. “Të dalësh nga kriza do të thotë të kërkosh alternativa ndaj ekonomisë kriminale.” – thotë Savjano. Dhe ndihma e botës duhet, sipas tij, edhe për arësye se ekonomia kriminale, ajo e ndragetës dhe e camorras, është e shtrirë ndërkombëtarisht.

Edhe ringjallja e shoqërisë shqiptare mendoj se kërkon alternativa ndaj ekonomisë kriminale. Alternativa shumëplanëshe që duhet të fillojnë që nga edukimi i fëmijëve me vlera shpirtërore e principe morale e deri tek riformatimi i sistemit që krijon hapësirat për lulëzimin e krimit dhe pandershmërisë si forma të të padrejtës dhe palumturisë. Dhe kjo nuk është punë e një gazetari. Kjo duhet të jetë punë e të gjithë atyre që duke u ngritur nga kjo ndjenjë vdekjeje shoqërore  do të punojnë për altarnativat e ringjalljes. (Korrieri, 31 mars 2010)

Viti 1997 dhe viti 2010

Duke parë lajmet ku opozita premton protesta të reja në pranverë, pasi debatin në Parlament e konsideron si steril dhe humbës, nuk mund të mos më shkojë ndërmend se shpesh mbështetësit e opozitës i referohen, direkt apo indirekt, vitit 1997 si model për t'u aplikuar në vitin 2010. Po i lejoj vetes të bëj ndonjë refleksion mbi këtë temë jo thjesht si ndjekës i politikës, por edhe si një nga protagonistët e atij viti.

Vitin 1997 e kujtojmë, ndër të tjera, si vit pasionesh të forta sociale dhe politike. Mbi rolin e pasioneve në politikë e, më në përgjithësi, për formësimin e shoqërisë është folur e shkruar shumë. Në përgjithësi dallohen dy shkolla mendimi. Politologët e shkollës anglo-saksone, me traditë hobsiane, ngulmojnë në idenë se pasionet luajnë një rol negativ. Sipas Hobsit pasionet e kthejnë njeriun në ujk për njeriun, janë burim dhune dhe konfliktualiteti shkatërrimtar, prandaj njerëzit, të lodhur nga këto, vendosin t'ia japin pushtetin një sovrani në shkëmbim të paqes dhe rendit. Me fjalë të tjera, sipas kësaj shkolle, që na fton të vemë në balancë përfitimet dhe humbjet e një zgjedhjeje të tillë, kur veprojmë në politikë të shtyrë nga pasionet rrezikojmë të krijojmë përbindësha politikë. Ka një shkollë tjetër (Durkheim, Weber etj.), që i kanë dhënë rol konstruktiv pasioneve. Sipas Weberit udhëheqësi karizmatik, që dashurohet nga njerëzit, arrin ta bashkojë grupin me një mesazh besimi dhe shprese duke e formësuar kësisoj shoqërinë me vlerat e këtij besimi. Sociologu italian Francesco Alberoni në librin e tij "Inamoramento e amore" (Dashurimi dhe dashuria) (po përdor këtu fjalën "dashurim" për të shprehur "rënien në dashuri"), duke e zhvilluar këtë ide weberiane, thotë se të gjitha religjionet, partitë, sindikatat  janë formuar në vorbullën emotive të lëvizjeve kolektive nga të cilat, pastaj, ka dalë edhe grupi edhe udhëheqësi i tij. Sipas tij, kësisoj, lëvizja kolektive emotive kthehet e bëhet institucion.  Është një proces i ngjashëm, sipas tij, me atë ku periudha e parë e dashurimit të një çifti kthehet e bëhet, pastaj, dashuri. Edhe përsa i përket dashurimit ka shumë mendimtarë që ngulojnë se ai duhet parë me shumë dyshim, sepse ai është një iluzion i cili mbaron kur fillon ajo që quhet faza prozaike e raportit, ajo e kontaktit me personin real, në të cilën, sikurse thotë edhe Frommi, një rol të rëndësishëm duhet të luajë  edhe vullneti për ta ndërtuar lidhjen dhe për ta selitur atë. Por ka edhe të tjerë që, gjithë me të drejtë, ngulmojnë se dashurimi krijon një lidhje që mund të bëj që dashuria të rezistojë gjatë.
Në përgjithësi rasti i liderit karazmatik është ai i një lidhjeje emotive midis tij dhe popullit, që i shëmbëllen dashurimit.  Ky lider e krijon lidhjen emotive me popullin në sajë të lëvizjes që udhëheq dhe pastaj e mban atë të ndezur shpesh në sajë të distancës. Ata që e njohin nga afër i kuptojnë difektet e tij, por jo ata që janë larg. Alberoni citon Napoleonin i cili thoshte se të gjithë marshallët e tij ishin të bindur se qenë më të zot se ai. Por populli ishte i lidhur emocionalisht me të.
Shekulli i XX na ka dhënë raste të shumta se si dashurimi i popullit me liderin ka pjellë përbindësha politikë si Hitleri, Musolini, Stalini, por ka krijuar  edhe figura të mëdha si Gandi.
De Goli, që bën pjesë në liderët karizmatikë  te suksesshëm, kur kërkoi ndërrim të kushtetutës që të ishte president i zgjedhur direkt nga populli, ndaj frikës së francezëve se mos bëhej diktator tha: pse në këtë moshë (ishte 67 vjeç) do të bëhem diktator? E magjithatë francezët e detyruan të dorëhiqet me protesta. Në SHBA, siç e dimë, presidentët e zgjedhur direkt nga populli, sado të suksesshëm qofshin, nuk qëndrojnë më shumë se tetë vjet në pushtet. Në çdo rast është i padyshimtë fakti se nevoja për liderë karizmatikë nuk është shenjë demokracie të pjekur dhe nëse edhe në votën demokratike vërehet sot kjo tendencë kjo nuk gjykohet si shenjë e mirë. Rasti i Berlusconit në Itali është më domethënësi.
Le t'i kthehemi realitetit tonë të këtyre njëzet vjetëve. Nëse mund të flitet në historinë tonë për lëvizje që, si të thuash, janë karakterizuar nga një dashurim i popullit me liderët  e vet politikë mendoj se këto kanë qenë ato të viteve 90 - 91 dhe 1997. Në të dy rastet kishim një popull të gatshëm për t'u dashuruar me liderët e tij dhe, nga ana tjetër, liderë politikë të rinj që vinin për të përmbushur këtë dashurim të munguar të popullit. Sipas gjykimit tim (personalisht jam partizan i shkollës që është skeptike ndaj dashurimit, por që e njeh forcën frymëzuese të këtij momenti)  "martesat" me këta liderë kanë rezultuar mëse zhgënjyese dhe përvoja e këtyre "martesave" shërben si ilustrim i racionalitetit të shkollës anglo - saksone. Ndërkaq, duke iu referuar përvojës sonë, duhet të vemë re një fenomen që është karakteristikë e popujve ku idetë e shkollës anglo - saksone e kanë vështirë të hyjnë e të bëhen pjesë e kulturës politike. Liderëve tanë, me kalimin e viteve, u krijohet një paranojë që nuk i çon të punojnë për institucionalizimin/dashurinë, por përkundrazi, për të mbajtur gjithjë të ndezur lëvizjen/dashurimin. Dhe kjo vjen ngase nga njëra anë ata nuk arrijnë ta kuptojë se duhet të punojnë që të kalojnë nga lëvizja në institucion dhe, nga ana tjetër, populli nuk arrin t'ua imponojë këtë raport të ri sepse i mungojnë instumentet demokratike. (Pa dyshim në pengimin e kalimit nga lëvizja në institucion kanë një rol aktiv si lideri edhe populli.)
Më konkretisht: një lider si Berisha do të duhej të kishte mësuar se duhej të ndërtonte marrëdhënie institucionale me partinë që lindi lëvizja e viteve 90 - 91, me çka kuptoj se do të duhej të punonte që të bëhej më e rëndësishme partia e tij sesa ai vetë për popullin. Mirëpo, siç shihet qartazi, ka ndodhur dhe vazhdon të ndodhë e kundërta. Diçka më ndryshe e filloi marrëdhënien me popullin lideri karizmatik Fatos Nano  pas vitit 1997, por edhe ai përfundoi në të njëjtën hulli. I ardhur nga distanca, nga burgu, ai ishte më i përshtatëshmi për të ndërtuar marrëdhënie dashurimi me popullin, por, nga ana tjetër, ai, duke pasur prapa përvojën e një partie që kishte një të kaluar të errët dhe duke qenë vetë një tip që dukej i paftë për të dashuruar gjë tjetër përveç parasë, në krye të herës ndau më shumë pushtet me udheheqësit e tjerë që kishin krijuar karizmën e tyre gjatë lëvizjes së 97-tës. Gjithsesi mund të thuhet se, në një farë kuptimi, populli në krye të herës, pati një marrëdhënie dashurimi me udhëheqësit politikë që erdhën në pushtet pas Berishës më 1997. Ndërkaq Fatos Nano, në vend se ta thellonte institucionalizimin e kësaj marrëdhënieje që u duk se e nisi (me dorëheqjet mund të thuhet se e ka ndihmuar këtë më shumë sesa Berisha në krahun tjetër), me kalimin e viteve filloi ta vuajë gjithnjë e më shumë  nevojën e lidhjes afektive me popullin e tij.
Në këtë pikë më duhet të ve në dukje se tash e mbrapa kur flasim për "popull" duhet të kemi gjithnjë e më shumë parasysh jo më popullin shqiptar, por ata që mund t'i quajmë "populli PD-ist" dhe "populli PS-ist". Janë këta që tani ruajnë një lidhje afektive me liderin karizmatik të cilit i mjafton kjo duke mos pasur më mundësi të duhet nga i gjithë populli shqiptar. Madje shpesh, sikurse e kam shtjelluar në një shkrim tjetër mbi liderët karizmatikë, dashuria e njërit nga këta dy popuj për liderin e tij është e kondicionuar edhe nga urrejtja për liderin e popullit tjetër. 
Lidhur me procesin e kalimit nga dashurimi i krejt popullit tek ajo e partizanëve  duhet thënë se ka një diferencë midis Nanos dhe Berishës. Fatos Nano ka qenë më i vetëdijshëm për këtë dashuri të pjesëshme. Jo më kot ai gjithnjë e më shumë përmendte fjalën "familja socialiste" ndërkohë që Berisha thellë thellë ka vazhduar dhe vazhdon të aspirojë dashurimin  e të gjithë popullit shqiptar.
Ndërkaq duhet të theksojmë edhe një proces tjetër: ndërkohë që këta dy liderë karizmatikë kanë tentuar të mbeten të dashuruar, të paktën nga populli i tyre, ata që i kanë njohur nga afër në parti, "marshallët" e tyre pra, janë bërë gjithnjë e më të vetëdijshëm  për difektet që ata kanë. Marrëdhënia e liderit me ta ka mbaruar pra si dashurim dhe është bërë një lidhje interesi "familjar" ku nuk gjemë më afeksion përveçse tek të rinjë (dhe kjo shpjegon prirjen e liderve karizmatikmë për të elimnuar bashkëpunëtorët e vjetër). Po ajo nuk është kthyer dot në dashuri, pra nuk është institucionalizuar. Madje në shumë raste në marrëdhënien e marshallëve  me liderin karizmatik gjejmë vetëm nënshtrim për shkak frike apo interesash të kërcënuara që jo rrallë manifestohet me një dashuri të shtirur. Edhe ky është një fenomen i njohur universalisht. Kush ka lexuar librin e Oliver Schmitt "Skënderbeu" do të kujtohet se edhe lideri karizmatik "par ecellence" i shqiptarëve, Skënderbeu, e siguronte në vitet e fundit të sundimit besnikërinë e kryekështjellarëve të tij duke u mbajtur peng familjet.
Në këtë kontekst le të themi tani dy fjalë lidhur me liderin e ri të socialistëve Edi Rama dhe premtimet për lëvizje të forta popullore këtë pranverë që s'është hera e parë që i premton. Edi Rama edhe ai ka tiparet e një lideri karizmatik me histori të ngjashme. Ai u fut në politikën e socialistëve si një i jashtëm që vinte nga distanca duke shfrytëzuar faktin se Nano kishte nevojë për njerëz jashtë Partisë Socialiste pasi ajo nuk gëzonte dashurinë e asaj pjese të shoqërisë që nuk i donte socialistët për shkak të së kaluarës së tyre. Ai u fut, pra, në politikë si një njeri që tentonte të fitonte dashurinë e atyre që  ishin të zhgënjyer nga klasa plitike e të dy krahëve. Në një farë kuptimi ai kërkoi një dashurim me këtë popull që ai mendonte se ishte shumica e shqiptarëve. Ka vazhduar ta bëjë këtë edhe pasi u bë kryetar i PS. Prej këtu edhe parrulla e tij "përtej të majtës dhe të djathtës." Edhe në fushatën e fundit elektorale doli me këtë parrullë dhe, sipas meje, nuk mori përgjigjen që kërkonte. Përndryshe s'do të kishte manipulim që t'ia prishte fitoren. Edhe sot e kësaj dite kur premton protesta ai kërkon të luajë rolin e liderit karizmatik që pretendon se ka mision eliminimin e kësaj klase politike dhe kërkon besimin e popullit për këtë. Mirëpo është evidente se shkëndija e dashurimit nuk ndizet. Sipas gjykimit tim janë disa gjëra që e  kanë minuar rëndë këtë besim. Së pari fakti se ai ka vite që është në pushtet dhe tashmë  shumëkush e di se ai ka bërë politikën e interesit të atyre që akuzon. Së dyti, jo vetëm katedra nga i akuzon, por edhe mënyra se si i akuzon është shumë jo bindëse për t'i bërë njerëzit të bijen në dashuri. Së treti, pasi u bë lider i PS-së, ai u lidh me familjen socialiste që thellë thellë e kishte përçmuar duke i shëmbëllyer atij që edhe martohet me një grua të divorcuar për shkak të parave të saj, edhe kërkon të mbajë dashnoren e vjetër të varfër, duke humbur, kësisoj, dashurinë e të dyjave.
Ndërkaq, besoj se është e tepërt të them se parrulla se "PS është e keqja më e vogël" nuk mund të krijojë situata dashurimi/lëvizjeje.
Në këto kushte gjykoj se ngulmimi i Ramës për të krijuar lëvizje si ajo e vitit 1997 në vitin 2010  është jo vetëm një përpjekje e dështuar por edhe një kthim prapa për dëmin e së cilit Partia Socialiste duhet të ndërgjegjësohet. Me këtë nuk dua të them se s'duhet të ketë protesta, madje këto duhet të jenë të forta edhe kundër prirjes karizmatike të liderit Berisha, por se këto duhet të kryhen me vetëdijen se ka ardhur koha që të ndërgjegjësohemi se raporti i liderit me partinë dhe raporti i partisë me popullin shqiptar në tërësi duhet të shkojë drejt institucionalimit të mëtejshëm dhe jo në drejtim të kundërt. Me çka kuptoj se Partia Socialiste duhet të kërkojë një raport tjetër me liderin e saj dhe jo atë që ka me Edi Ramën. Një raport ku të jetë ajo primarja dhe jo lideri. Po ashtu, partia duhet të ketë një raport të tillë me vendin ku të jetë vendi primari dhe jo ajo. Nuk ka pikë dyshimi se e njëjta gjë vlen edhe për PD-në.
Borgesi thotë "demokracia ideale do të ishte ajo ku emri i presidentit nuk do të njihej fare." Ky është ideali për të cilin duhet punuar. Viti 2010 na thotë se ka ardhur koha që edhe ne duhet të punojmë për të kaluar nga lideri karizmatik në liderin demokratik.

Pritje në kuesturë

Marrëdhënia ime me Firencen është e mbresuar fort nga një kontradiktë që, ndoshta, vështirë se do ta zgjidh ndonjëherë. Janë dy identitete të këtij qyteti brenda meja që shpesh nuk arrij t'i pajtoj. Kur ndodhem në Shqipëri Firencia bëhet për mua ajo e historisë dhe e bukurive të saj. Miqve të mi shqiptarë u tregoj për Firencen e Rilindjes, për faktin se dënimi me vdekje është hequr për herë të parë në botë pikërisht në Toskanë në shekullin XVIII, se banimi pranë një sheshi si ai i Santa Croce-s ka bërë të më duket i shëmtuar edhe një qytet si Vjena. Por, kur kthehem në Firence, gjej një tjetër qytet, atë të përditshmërisë së një të huaji që ndesh një mori vështirësish për t'u ndjerë në shtëpinë e tij, duke filluar që nga aeroporti i Firences, ku shpesh valixhet e shqiptarëve i kontrollojnë edhe me qen.

Kur Gianni Sinni më propozoi të shkruaj diçka mbi qytetin për revistën "FFF" u ndodha në vështirësi mu pse ndjehem i ndarë midis këtyre dy identiteteve; sikur njëri ta pengojë tjetrin për t'u shprehur. Ndoshta, nëse do t'i referohesha Niçes, kjo pengesë më vjen, ngase, duke u ndjerë i huaj, e kam të vështirë të ndërtoj një "histori kritike" të Firences, që mund ta superojë "historinë arkeologjike" dhe "historinë monumentale" të saj.

Mes kësaj mëdyshjeje, më në fund, vendosa t'i jap revistës një faqe të ditarit tim.

Firence, e premte 30 qershor 2004

U zgjuam herët në mëngjes me Deborën për të shkuar në Kuesturë.  Tani që do të na lindë Luna duhet të qëndroj më gjatë në Itali dhe, për këtë, kam nevojë për një leje qëndrimi (permesso). Çudi, tani që po shkruaja fjalën 'kuesturë" në gjuhën shqipe më erdhi një asosacion - që nuk më ka ndodhur kur e dëgjoj apo e them në italisht - me konotacionin pexhiorativ që ka kjo fjalë në shqip, në sajë të gjithë asaj letërise dhe filmave të soc-realizmit mbi pushtimin italian, të lexuar e parë gjatë fëmijërisë dhe rinisë, ku "kuestura" dhe "kuestori" janë bash simboli i të keqes. I çuditshëm ky lloj kthimi prustian në të kaluarën nëpërmjet kalimit nga një gjuhë në një tjetër.  Dhe nuk besoj se kjo më ndodhi për shkak të përvojës së ditës së sotme.

Isha nervoz kur u nisëm në mëngjes sepse, kur shkuam dy ditë më parë në zyrën e informacionit në Kuesturë, ramë në një polic maskara.  Sapo i hodhi vështrimin pasaportës sime tha:

"Kjo vizë ka skaduar. Ti duhet të kthehesh menjëherë në Shqippri."

"Si ka mundësi?" i  thashë.

Kisha një vizë Schengen njëvjeçare me nëntëdhjetë ditë leje qëndrimi në vendet Schengen. Sipas tij, nga muaji maj, kur ishte lëshuar viza, deri atë ditë, kishin kaluar më shumë se nëntëdhjetë ditë. I thashë se nga muaji maj deri ditën që kisha mbrritur në Itali kisha konsumuar vetëm dy udhëtime katër ditore në Austri. Athere ai pa datën e hyrjes sime në Itali, 19 qershor, dhe më tha se kisha shkelur ligjin, sepse do të duhej të isha paraqitur në Kuesturë brenda tetë ditësh ndërkohë që ishte data 27 qershor.  Kisha kaluar, pra, me tre ditë afatin. As nuk e dija që ekzistonte ky ligj. Herë të tjera kam qëndruar në Itali në periudha më të gjata se tetë ditë dhe askush nuk më ka informur se duhet të paraqitem në Kuesturë brenda 8 ditësh .

Debora ndërhyri duke i thënë:

"Presim një fëmijë."

"Të lindë një herë fëmija." u përgjegj ai.

Ndërroi qëndrim kur kuptoi se Debora ishte italiane dhe i tha, me një ton të prerë, se ai ishte punonjës shërbimi publik që e kishte për detyrë të na jepte informacionin që kërkonim.

Na dorëzoi më në fund dy fletë që duheshin mbushur, ku figuronte tërë lista e gjatë e dokumenteve që duhet të paraqisnim për permesson, duke na thënë se duhet t'i paraqisnim në Kuesturë javën e ardhëshme.

* * *

Në sektorin Azia - Evropa Lindore të Kuesturës së Firences gjetëm, prapa një kangjelle me hekura, nën portikun e ndërtesës, një rresht të gjatë njerëzish që kishin mbrritur para nesh. Përveç aziatikëve që imagjinohej se ishin pjesa më e madhe kinezë, të tjerët, nga gjuhët që përdornin, kuptohej se ishin shumica sllavë, rumunë dhe shqiptarë. Të gjithë me atë pamjen e nevojtarit që pret me durim që padroni i shtëpisë t'u hapë portën.

Na u desh të qëndronim më shumë se një orë e gjysëm, derisa u hap porta, pa lëvizur nga rreshti. Kjo sepse kur hapej porta në fillim merrnin pasaportat dhe precedencën e kishin ata që e jepnin të parët pasaportën.

Kur, më në fund, porta u hap, prej andej doli i pari një polic rreth të tridhjetave me një kokë të rruar taze dhe një trup të ngjeshur. Filloi të bërtasë: "pasaportat, pasaportat" me një ton sikur të ishte ndonjë gardian burgu që urdhëronte të burgosurit të mblidheshin për apelin. Rradha e nevojtarëve i zgjaste pasaportat në heshtje, por ai nuk reshtte së bërtituri.

Debora u nervozua dhe, sapo pa një kolegun e tij, që filloi të mbledhë edhe ai pasaporta, shkoi t'i thotë se qëndrimi i atij tjetrit ndaj të huajve ishte i shëmtuar. Ai iu përgjegj se italianët nuk janë të gjithë njëlloj.

"Këtu duhet të vijnë aktivistët e të drejtave të njeriut çdo ditë, të marrin shënim çfarë ndodh" - më tha Debora.

Unë isha i përqendruar në shpresën e zgjidhjes së problemit të dorëzimit të dokumenteve po atë ditë.

Pasi u futën të gjtha pasaportat brenda një person i Kuesturës doli tek porta dhe filloi të lexojë emrat e të parëve që do të hynin brenda. Ne na u desh të prisim derisa na erdhi rradha

Kur më në fund hymë brenda pamë dy policët, atë "kokërruarin" dhe tjetrin prapa sporteleve. Ishin ata që pranonin dokumentet. Sapo pa kokërruarin Debora më tha:

"Tek ai nuk shkojmë."

"Varet se tek cili na takon." - iu përgjegja.

"Unë tek ai nuk shkoj." - ngulmoi ajo.

Ishim ulur të dy tek një rradhë karrikesh mbështetur tek muri përballë sporteleve, që ishin jo më shumë se dy metra larg nesh. Filluam të ndjekim çfarë po ndodhte atje.

Kokërruari punonte me shpejtësi të madhe dhe me një përqëndrim maksimal mbi atë që bënte. Kontrollonte fletët, vuloste, kontrollonte, vuloste pa shkëmbyer asnjë fjalë me personin përballë tij.

Duke shpresuar të na qëllonte polici tjetër filluam të ndjekim çfarë po ndodhte atje. Përballë sportelit të tij ishte një vajzë e re. Duket se në atë çast polici sapo kishte mbaruar punë me dokumetet e saj dhe pa e ulur asfare zërin i tha:

"Të them të vërtetën vajza më e bukur që kam takuar këtu ka qenë një iraniane. Por edhe ti, si turke, qenke shumë e bukur."

Vajza uli kokën duke bërë sikur po kërkonte diçka në çantë.

Debora mbeti pa fjalë.

"Më thuaj, ku do të shkosh, tek kokërruari apo te ky tjetri?" - e pyeta.

Na ra të shkonim tek kokërruari.  Ai filloi t'i kontrollonte me shumë seriozitet dokumentet, i ftohtë, pa na hedhur asnjë shikim. Më në fund zbuloi se na mungonte një dokument. Quhej "cessione di fabbricato". Duhet të paraqitesha tek rajoni i policisë të lagjes ku banon Debora për të deklaruar se banoja në shtëpinë e saj. Kjo kërkesë lidhej me ligjet antimafia.

"Mund të vini ta sillni edhe sot deri në orën 11: 30 - na tha kokërruari -  po qe se ia mbërrini." Dhe na i ktheu të gjithë dokumentet mbrapsh.

Kishim ardhur më këmbë sepse Kuestura nuk është shumë larg shtëpisë sonë. U nisëm të vendosur që ta mbyllnim atë histori atë ditë, përndryshe do të na duhej t'ia rinismim me radhën nga fillimi. Mu desh të bëj edhe një vrapim të gjatë për ta  kapur të hapur portën në orën 11:25. Kokërruari ishte atje duke punuar. Tjetri kishte ikur.

Dolëm prej andej të çliruar dhe u nisëm për të bërë një punë më të bukur: të blinim karrocën e Lunës. Në Shqipëri thuhet se nuk është mirë ta blesh përpara lindjes së fëmijës sepse sjell ters, por mua më duket më normale të veprohet si zogjtë që e përgatisin folenë që më parë.

Blemë një karrocë të kuqe, më të veçantë se të tjerat dhe, kur u kthyem, u ndalëm të hamë në restorantin "La pentolla dell oro" (Tigani i artë)  pranë shtëpisë sonë. Gatuhet mirë dhe nuk kushton shtrenjtë. Në mbrëmje aty vjen një kuzhinier i famshëm që përgatit menu rinashimentale të tipit "pjata Brunelleschi" që ne nuk i kemi provuar ende.

  

*Ky tekst është botuar në italisht në revistën FFF (Firenze Fast Forward) në 2009.