Kredibiliteti i humbur dhe militantizimi i shoqërisë

Po të shprehja me dy fjalë problemin kryesor që ka klasa jonë politike sot në raportin me publikun do të thoja: i mungon kredibiliteti.

Ç'kuptohet me kredibilitet të një force politike?  Thjesht çfarë kuptohet edhe në raportin tonë me një njeri tjetër: mbajtja  e fjalës së dhënë, e premtimeve, përputhshmëria e asaj që thua me atë që bën.

Nëse do të kujtojmë premtimet elktorale të Partisë Socialiste përpara zgjedhjeve nuk mund të mos bjerë në sy lehtësia me të cilën janë bërë disa premtime dhe, po ashtu, lehtësia me të cilën janë "harruar" ato. Psh: premtimi i shërbimit shendetsor falas, premtimi i legalizimeve gratis, i kompensimit të plotë brenda dy vjetëve të ish të përndjekurve politikë; premtimi për transparencë, premtimi për 300 000 vende pune, premtimi për konkurse të ndershme dhe jo pa to ose me farsa konkursesh. Për të mos përmendur historinë e armëve kimike ku Kryeministri, ndërkohë që na kishte premtuar se pushtetin e kishim ne, populli, ndërsa ai ishte thjesht shërbyes, u kishte premtuar amerikanëve me kokë të vet t'i sillte ato në Shqipëri.

Normalisht mjafton një gënjeshtër për të humbur besimin kurse maxhoranca ka bërë shumë të tilla. Për të mbuluar këto gënjeshtra është përdorur "arka bosh" e shtetit e lënë nga PD-ja. Por a mund të thuhet se nuk e dinin që arka ishte bosh. Jo. E kemi ditur të gjithë  - madje Rama i ka denoncuar borxhet që kur ishte në opozitë. Dikush mund të ngrerë pyetjen: po si thua ti, a mund të fitonte PS-ja sikur të dilte e të thoshte: "o njerëz, ne nuk ju premtojmë gjëra që s'i realizojmë dot, veçanërisht pa parë një herë se si është arka e shtetit pasi kemi shumë të dhëna që ajo është bosh." Sipas meje po - sikur të shtonte edhe diçka tjetër: "por ne ju premtojmë se të gjitha ato që kemi premtuar do t'i mbajmë e mbi të gjitha premtimin se nuk do t'ju vjedhim e grabisim." - e ta bënin këtë realitet. Por askush nuk e ndërmerr këtë lloj politike. Pse kështu? Mos ngase u është krijuar bindja se gënjeshtra me këtë popull funksionon më mirë për pushtetin sesa e vërteta? Sipas meje, jo, është më e komplikuar se kaq. Por le ta shtjelloj idenë time pasi të shkruaj edhe për kredibilitetin e opozitës.

Problemi i opozitës me kredibilitetin sipas mendimit tim, është sot edhe më i madh. Sepse jo më larg se disa muaj më parë ajo është ndëshkuar pikërisht për zhgënjimet e mëdha përsa i përket premtimeve të pambajtura. Prandaj tingëllojnë padurueshmërisht jo kredibël deklarimet e Berishës kundër mafjozëve ndaj të cilëve kishte premtur luftë - madje ishte i detyruar të luftonte kur ishte në pushtet - dhe që, në fakt, gjatë qevrisjes së tij, qënkan fuqizuar aq shumë sa i morën edhe pushtetin. Janë po ashtu të pabesueshme "analizat" e Bashës nëpër takimet që bën sipas të cilave zgjedhjet u humbën për shkak se opozita i mashtroi qytetarët me premtime të gënjeshtërta, të cilat ata, naivë deri në idiotësi, i besuan.

Por kriza e kredibilitetit të opozitës thellohet edhe më kur ke parasysh jo vetëm hendekun midis asaj që ka premtuar e asaj që ka bërë në pushtet, por edhe midis asaj që ka thënë kur ishte maxhorancë dhe asaj që thotë sot. Lulzim Basha deklaroi para disa ditësh, duke cituat Reganin, se problemi në një demokraci  "është gjithmonë qeveria" jo opozita. Por deri dje a nuk ia faturonin opozitës destruktive të Ramës shumë mosrealizime të tyre? Si ka mundësi që tani bëjnë thirrje për revolta popullore - dhe ta do mendja se e kanë fjalën për një simulim revoltash me militantë e vet, siç ka bërë edhe opozita e mëparëshme? A nuk jemi në aplikimin sot pikërisht të asaj që kanë denoncuar dje?

Sipas meje e di edhe Basha vetë që thotë të pavërteta të mëdha. Edhe ai, ashtu si rivali i tij në pushtet, duket sikur pandeh se gënjeshtra funksionon më mirë sesa e vërteta. Po a është kështu? Apo janë të shtrënguar të gënjejnë pasi nuk e thonë dot të vërtetën, gjithë të vërtetën.

Për mua është kjo e dyta: thonë gjysëm të vërtetat e tjetrit që asgjësojnë njëra tjetrën pasi nuk thonë dot të vërtetën e tyre. Dhe kjo ka kohë që ndodh duke u rrëzuar përtokë kredibilitetin. Por problemi është: si qëndrojnë në këmbë këto parti me këtë kredibilitet të rrëzuar? Sipas meje dy janë faktorët kryesorë që kompensojnë mungesën e kredibilitetit dhe justifikojnë gjuhën e gënjeshtrave: I pari është monopoli ndaj politikës që kanë dy partitë kryesore. Njerëzit janë të detyruar të blejnë mallin e tyre fallco pasi në tregun e politikës nuk ka mall tjetër. E dyta, ky monopol mbahet në këmbë nëpërmjet luftës së vazhdueshme për militantizimin e shoqërisë ndryshe llogorizimin e njerëzve, ndarjen e tyre sipas slloganit enverist "o me ne, o kundra nesh". Dhe kjo sjell zhdukjen e hapësirave ku mund të lindë diçka e re apo të qëndrojë pjesa më racionale e shoqërisë, por edhe institucionet e pavarura të tilla si mediat, gjyqsori, shoqëria civile. Kjo luftë justifikon edhe gënjeshtrën si mjet. Kredibiliteti i humbur i partive kompensohet kësisoj me besnikërinë e militantëve, me mobilizimin e tyre për luftë kundër armikut (në fakt për vende pune) si dhe (kur vjen puna për t'iu drejtuar pjesës së zhgënjyer) me thirrjen për zgjedhjen e të keqes më të vogël.

Në periudhën ku kemi hyrë maxhoranca është duke përdorur në fuksion të kësaj strategjie tre elementë kryesorë: së pari po shfrytëzon namin e keq që ka lënë opozita sotme kur ka qenë në pushtet. Pra duke vazhduar të denoncojë e të nxjerrë prova që tregojnë se sa larg kishte shkuar në korrupsion e skandale e në dëme, sikur kërkon të lerë në harresë premtimet e gënjeshtërta që na ka bërë. Së dyti, po punëson sa të jetë e mundur të vetët duke zëvendësuar përsëri kredibilitetin me militantizmin. Së treti, po përdorur karrotat e pushteti, duke afruar sa të jetë e mundur intelektualë, gazetarë në krahun e vet. Kësisoj denoncimi i gënjeshtrave apo mosmbajtja e premtimeve i mbetet vetëm armikut i cili - për shkak të pikës së parë - nuk është kredibël. Me këtë nuk dua të them se s'ka bërë asnjë punë të mirë në kahun e mbajtjs së ndonjë prej premtimeve, por dominante më duket çka thashë më sipër

Opozita, nga ana e vet, në traditën e vjetër po synon të rifitojë kredibilitetin e humbur duk u mjaftuar me denoncimin e të keqijave që po bën maxhoranca. Nuk jam kundër, por si po e bën këtë dhe a mjafton kjo? Është krijuar një situatë kaq absurde saqë i sheh  zëdhënësit e opozitës të shprehin ditë për ditë një lloj gëzimi mediatik për çdo vrasje që ndodh në Shqipëri pasi kjo provokërka se sa poshtë ka rënë policia që tani drejtohet nga kundërshtari. Megjithëse njerëzit e dinë mirë se tërë problemet me krimin e vështirësitë ekonomike tek ne janë probleme të trashëguara, opozita vazhdon tu flasë atyre sikur të jenë militantë syverbër. Dhe e bën këtë me vetdije, sipas strategjisë që përmenda më sipër. Në fakt kredibiliteti i një opozite si kjo që kemi do të mund të fitohej ose nëpërmjet një pendese të madhe - që më të shpeshtën shoqërohet edhe me dorëheqje të rëndësishme; ose me një pastrim të madh, që më së shumti bëhet nga të rinjtë në parti. Kurse opozita jonë nuk shfaq as pendim dhe as pastrim. Vetëm denoncon duke dashur të përçojë idenë se përderisa i denoncoj këto gjëra, kur të vi në pushtet nuk do t'i bëj. E dinë edhe vetë se nuk ka ndodhur kështu, por pune e madhe që nuk ka ndodhur kështu. Ajo që ka ndodhur ka qenë ardhja, megjithatë, në pushtet. Mjaft të presësh gabimet e kundërshtarit dhe të luftosh pa rreshtur për polarizimin dhe boshatisjen e hapësirës midis dy armiqve dhe këto e zëvendosojnë për mrekulli pendesën dhe pastrimin.  Shtoi kësaj edhe idenë e kultivuar nga gazetarët e llogoreve që e quajnë "antiopoizitarizëm" kundërvënien ndaj opozitës që asaj t'i duket se puna e gazetarëve apo shoqërisë civile është marrja vetëm me qeverinë dhe heshtja ose mbështetj ndaj saj ndaj saj se përndryshe janë shërbëtorë të pushtetit. Kësisoj, nuk do të vonojë dita kur do të hedhë edhe parrulllën "të bashkohen të gjithë plehërat kundër Ramës"

E vërteta është se kësaj strategjije militantizimi të shoqërisë i ka dalë boja. Njerëzit e dinë mirë se problem mund të jetë maxhoranca, mund të jetë opozita, mund të jenë edhe të dyja dhe se tek ne është mëse evidente se që të dyja kanë problemin e madh të mungesës së kredibilitetit. Në këto kushte nga një maxhorancë sadopak racionle pritet që të reshtë përdorimin e pushtetit për të militantizuar njerëzit - dhe të fillojë të lerë hapësirat për ata që duhet të jenë media, shoqëri civile e institucione të pavarur e jo t'i pushtojë ato. Nga opozita pritet të bëjë denoncimin e së keqes brenda vetvetes më së pari që të mund së sjellë pastrim dhe pendim e prandaj edhe kredibilitet dhe mbështetje nga të pavarurit dhe jo militantizimin e shoqërisë. Por nga sa duken bathët ky vullnet politik mungon krejtësisht nga të dy palët. Prandaj ka vetëm një rrugë: u duhet marrë me guxim dhe përditë hapësira që ata tentojnë ta uzurpojnë çdo ditë. Të presësh që ata do të mundësojnë hapjen e këtyre hapësirave vetë është iluzion me pasoja të rënda. (Panorama, 22 janar 2014)

S’mbahet shteti me gjoba

Çdokush që lëviz me makinë po jeton këto ditë një klimë frike nga policia rrugore, të pajetuar ndonjëherë këta njëzet vjet. Policë me bllok gjobe në dorë i presin në çdo cep rruge, në çdo rrethrrotullim  dhe i ndalojnë të gatshëm për tu venë gjobë. Janë aq të zellshëm në punën e tyre sa kush nuk do të prishë gjakun e  nervat më mirë të mos e marrë makinën.

Një burrë i vjetër që ka një makinë të vogël më tha se e kishin ndaluar dy herë tek rruga e Durrësit në dalje të Tiranës brenda dyqind metrash. Herën e parë tek rrethrrotullimi me shqiponjë. Nuk e mora vesh - më tha - isha i sigurt që qeshë në rregull me të gjitha, por ai më tha "kush e ka precedencën?" Të imagjinosh se mund të respektohet ndonjë rregull precedence në atë rrethrrotullim, ku s'ka as sinjalistikë precedence si në gjithë botën, është njëlloj sikur të kërkosh qiqra në hell. Shoferët atje përpiqen ku të gjejnë ndonjë hapësirë sa majtas djathtas për ta futur makinën. Pastaj, jo më larg se dyqind metra më tej, tek kthesa për Kamëz, një tjetër polic e kishte ndaluar dhe i kishte thënë "pse nuk i ndez dritat?" Edhe ai me bllok gjobe në dorë. Ndërkohë miku im i gjorë nuk dinte të thoshte nëse kthesa e Kamzës quhet Tiranë, ku mbahen dritat shuar, apo jashtë Tirane ku duhen ndezur dritat.

Shkurt është mëse e qarë se policia është lëshuar në një aksion gjobvënieje dhe duhet të jesh idiot që të mos kuptosh se ky është një "aksion me goditje të përqendruar" që bëhet nga nevoja për para. Ka gjasa që policive tu jetë thënë se po nuk realizuan planin e gjobave nuk kanë rroga.

Nuk e di se kush e ka dhënë urdhrin, por unë do t'i sugjeroja Ministrit apo Kryeministrit që ta zhbëjnë këtë urdhër sa nuk është vonë për të gjithë.

Së pari, ne kemi nevojë të mos armiqësohemi me shtetin dhe më shumë nga ç’jemi armiqësuar, të ndjejmë se shteti është në krahun e ligjit me të vërtetë dhe jo se po abuzon me të në kurrizin tonë. Vetë akti i ndalimit të tjetrit në rrugë është një akt që duhet evituar sa të jetë  mundur, sepse është ndërhyrje në qetësinë e qytetarit që po shkon në punë të vet dhe jo më edhe vënia e gjobës për minimumin e shkeljes ose pa shkelje fare.  Aq më tepër kur, si shtet, i ke për ibret rrugët, vendparkimet, vizimet e më the të thashë.

Së dyti, gjuha e përdorur nga ndonjë shef i policisë rrugore se këto gjobitje janë punë normale e policisë dhe se njerëzve u bën përshtypje ngase më parë nuk viheshin gjoba është një gënjeshtër e dyfishtë që demaskon krejt moralitetin e qeverisë.  Ne i kemi provuar mirë, edhe më parë, ndalimet nga policët për të të marrë ndonjë lek, madje kemi provuar edhe epideminë gjobitëse të karroatrecit për interes privat. Kjo e tanishmja dallohet prej tyre sepse duket sheshit se është e organizuar nga shteti, por pikërisht për këtë është një grabitje që përjetohet më rëndë sesa ajo privatja sepse nga qeveria e re ne presim të na shërbejë, siç thotë Kryeminstri dhe Kryeshërbëtori ynë, dhe jo të na presë me bllok në dorë për të na gjobitur. Më mirë të na thonë: "të dashur qytetarë, jemi keq, kontribuoni për rrogat e policëve tanë duke dërguar një sms me celular në filan numër, sesa të bëjnë sikur po na edukojnë e po na shpëtojnë nga rreziqet. Sepse, kështu minohet çdo besim tek qeveria.

Së treti, ky aksion, futet në kuadrin e fushatës së tatimeve e doganave si dhe reformën fiskale, për ta thelluar një perceptim tashmë të krijuar sipas të cilit puna konkrete e kësaj qeverie po reduktohet në punë taksidarësh. Qeveria më së pari duhet të mendojë për të ndërtuar politika që krijojnë vende pune, të ardhura e pastaj mund të vijmë tek taksat që duhet të sjellin të ardhura më shumë për buxhetin pikërisht sepse prodhohet e fitohet më shumë dhe jo në sajë të marifeteve që gjen qeveria për të na zhvatur edhe ato pak para që fitojmë, se pastaj mund të futemi në klimën e frikës se kushedi se çfarë do tu pjellë mendja nesër.

Kur i thashë një polici rrugor, që e kam të njohur: "Po e teproni shumë; 'çdo gjë me masë' ka thënë greku. S’mbahet shteti me gjoba." ai më dha një përgjigje që besoj se do të ishte mirë ta dëgjonin edhe shefat e tij. "Ke të drejtë më tha: edhe tenxherja kur e ve në zjarr të fortë dhe i mbyll kapakun pëlcet e ta hedh gjellën përpjetë, kurse kur e ve në zjarr të ngadalshëm dhe e zien dalëngadalë edhe nuk ta hedh kapakun përpjetë, që të të qërrojë sytë, edhe gjellën e bën më të shijshme." (Panorama, 14 janar 2014)

Mbi debatin për taksat

Debati mbi taksat gjatë këtij muaji nxorri në shesh disa kalçifikime njëzetvjeçare në mendësinë e shqiptarëve që, sipas meje, duhen lëvizur vendit nëse mendojmë të krijojmë një shtet dhe komunitet të aftë për të qëndruar në këmbë me këmbët e veta – çka ende nuk e kemi arritur pas 100 vjetësh krijim të shtetit shqiptar. Një tregues i këtyre kalçifikimeve, që, veç tjerash, flasin jo vetëm për trashëgiminë e izolimit, por edhe për një vazhdim të izolimit mendor të shqiptarëve nga bota, ishte mungesa ose përcipshmëria e trajtimit gjatë debatit për taksat të disa temave, që, sipas meje, do të duhet të kishin qenë në qendër të tij. Po përpiqem të përmend disa syresh.

Raporti i individit me shtetin dhe komunitetin

Ajo që ra në sy më shumë se çdo gjë gjatë debatit ishte fakti se shumica e reduktuan debatin në një çështje të vetme: se sa do të varfërohet apo pasurohet individi apo familja e tij me këtë reformë fiskale duke e reduktuar kësisoj njeriun shqiptar në atë që e quajnë “homo economicus” në trajtën më banale. Duke patur përballë një njeri të reduktuar kështu – reduktim ky që në të vërtetë ka kohë që bëhet -  palët i drejtoheshin atij vetëm për t’i prekur telat e përfitimit, - sa dhe si do t’i hyjë apo dalë prej xhepit. Mazhoranca ngulmoi në atë se shumica e shqiptarëve do të paguanin më pak, dhe prandaj do të ishin më mirë. Opozita e përgënjeshtroi këtë duke thënë se pjesa më e madhe do të varfërohej. Në këtë frymë gjatë gjithë debatit shteti apo komuniteti konsiderohej thuajse si e kundërta e interesit të qytetarit, gati gati si një grabitës i parave të tij dhe, nga ana tjetër, individët konsideroheshin si qënie që, në raport me shtetin dhe komunitetin, s’bëjnë gjë tjetër veçse gjejnë marifete për t’ua hedhur atyre. Prandaj dhe argumenti më i fortë kundër taksës progresive ishte ai se kjo rritje e taksave do të bëjë të mblidhen më pak para pasi do të rrisë prirjen e njerëzve për t’ia hedhur shtetit nëpërmjet informalitetit dhe evazionit fiskal.

Pa dyshim të gjitha këto bazohen në një të vërtetë të madhe: atë se raporti i individit shqiptar me shtetin dhe komunitetin karakterizohet nga një mosbesim i thellë çka ka ardhur kryesisht si pasojë e përvojës që kemi me shtetarët që e kanë përdorur shtetin kundër qytetarit. Ky raport me shtetin dhe komunitetin ka qenë i tillë jo vetën në komunizëm, por edhe më parë, edhe gjatë këtyre njëzet vjetëve gjatë të cilëve shtetarët e kanë parë shtetin dhe komunitetin si mjet për të grabitur paranë dhe pronat publike, me fjalë të tjera edhe taksën e qytetarit. Ajo që e ka mbajtur shtetin në këmbë kanë qenë ndihmat e huaja dhe borxhet galopante. Në thelb këtu qëndron shkaku i dështimit tonë në shtetformim.

Nga pikpamja ideologjike ky dështim në kohën e sotme është lehtësuar goxha nëpërmjet mshimit të kultit të tregut dhe iniciativës private të individit, propaganduar këto jo vetëm si më të rëndësishëm sesa shteti, por edhe si e mira përballë shtetit që përfaqëson të keqen. Kjo ka bërë që taksat të konsiderohen thjesht si një barrë dhe jo si një detyrim prej të cilit rrjedhin edhe shumë të drejta që, tek e fundit, na bëjnë qytetarë të një vendi.

Ve në dukje se, edhe Adam Smith – i cili është konsideruar guruja i teorisë së tregut të lirë, kur flet për taksat tek “The Welth of Nations” (Pasuria e kombeve) thotë se “Ekonomia ka dy objektiva: së pari t’i sigurojë popullit të ardhura të bollshme mbijetese – ose më specifikisht, t’i vendosë qyteterët në kushte që të mund t’i sigurojnë këto të ardhura ; dhe, së dyti, t’i furnizojë shtetit apo komunitetit  të holla të mjaftueshme për shërbimet publike.” Prandaj gjykoj se në debatin mbi takstat duhet të ishte folur e shkruar më shumë mbi atë se shteti  apo komuniteti që duam të ndërtojmë – sepse nuk mohoet se jemi në një proces të ndryshimit të raportit tonë me ta - nuk duhet parë si armik, por si një instrument që njerëzit e kanë ndërtuar vetë për të kryer disa shërbime të rëndësishme pa të cilat jeta jonë si individë do të ishte shumë më e vështirë. E kam fjalën për atë, pra, se në diskursin mbi taksta, duhet të futej edhe ideja se taksat janë të hollat që ne paguajmë për t’i patur këto shërbime që na kthejnë nga një turmë individësh në një shoqëri; se ne do të duhej të kishim qenë prej kohësh shumë më të shqetësuar që rrogat e mësuesve në shkollat e fëmijëve tanë, të mjekëve tanë në spitalet publike, të policëve tanë, të gjyqtarëve tanë, të administratorëve tanë të ishin në nivelin e dinjitetit të kësaj pune dhe po ashtu se do të duhej të kishim qenë shumë më tepër të interesuar, por edhe të informuar për lekët që  hiqen mënjanë për të pastruar plehërat që na kanë mbytur, ndërtuar shkolla, spitale, rrugë, ura, kanalizimi, porte, kryer pyllëzime e të tjera gjëra të nevojëshme për jetën tonë të përbashkët dhe për ekonominë tonë private po ashtu.

Dhe deri këtu ky diskurs s’ka të bëjë me taksë progresive apo të sheshtë, por me rëndësinë e taksës. Sepse gjykimi im është se problemi më i madh që ka sot Shqipëria nuk është fakti se kemi taksë të sheshtë apo progresive, por fakti se kemi një ekonomi kryesisht informale që vjen edhe pse nuk kemi ndërgjegjen e mjaftueshme mbi rëndësinë e pagesës së taksës edhe ngase pushtetarët tanë nuk na e kanë kthyer taksën në shërbim, por na e kanë vjedhur.

Pra çështja e parë është: ne kemi nevojë të ndërgjegjësohemi për pagesën e taksave sepse kemi nevojë të ndërtojmë dhe forcojmë shtetin tonë.

Shteti social

Kur Rama lançoi idenë e taksës progresive Berisha nuk la takim pa bërë, me botën e biznesit veçanërisht,  duke lëshuar  akuza se këta pasardhësit e bllokmenëve duan të na fusin taksën progresiste ngaqë janë këlyshët e regjimit të vjetër e marrëzirara të tilla që jam i bindur se nuk i beson as vetë, por i thotë ngaqë dikush i ka mbushur mendjen se shumica e shqiptarëve janë krejtësisht budallenj. E vërteta është se regjimi i Enver Hoxhës mburrej se tek ne nuk kishte taksa. Në fakt, taksa progresive s’ka të bëjë fare me atë regjim, përkundrazi është një taksë tipikisht e kapitalizmit, pasi ajo nënkupton ekzistencën e diferencave në të ardhura midis më të pasurve dhe më të varfërve, ndërkohë që ai regjim i bëri të gjithë të barabartë në varfërinë e tyre.

E vërteta është se taksa progresive ka një orgjinë të majtë që ka lindur (me lëvizjet socialiste) pikërisht për të zbutur kapitalizmin e egër që lulëzoi në shek XIX, për të siguruar më shumë drejtësi shoqërore, për të krijuar më shumë shanse për të gjithë.  Kjo ka sjellë konceptin e shtetit social, i cili ka lindur si një kompromis midis punëdhënësve dhe punëmarrësve veç të tjerash edhe për të evituar rreziqet e vendosjes së regjimeve komuniste. Dhe dihet se taksa progresive është aplikuar më me sukses se kudo në vende si Gjermania apo vendet nordike ku shteti është shumë më social. Ndërkaq, në debatin tonë politik, ka kohë që termi “shtet social” është zhdukur, ndërkohë që mendoj se ai duhet kthyer me forcë, paçka se ka nga ata që thonë se ne jemi Shqipëria nuk jemi Gjermania apo Suedia – a thua se ne nuk kemi të drejtë të kemi ideale.

Taksë e sheshtë apo progresive?

Vështirë të flitet për shtet social pa futur konceptin e taksës progresive, sepse, kur fitet për shtetin social një nga argumente kryesore është pikërisht nevoja që ka shoqëria që të mos i lerë pa mbrojtjen sociale të dobëtit: dmth. ata që për shumë arësye nuk ia dalin në jetë, përkohësisht apo përherësish, dhe prandaj nuk janë në gjendje t’i japin shoqërisë taksa, por marrin prej saj. Ne e dimë shumë mirë se ata që mbeten pa punë, pasi sëmuren apo për çfarëdo arsye tjetër kudo në botën e qytetëruar marrnin një shumë të mjaftueshme për të mbijetuar pasi përndryshe problemet që i krijohen shoqërisë me këta janë shumë të mëdha dhe jo vetëm morale, por edhe të natyrave të tjera psh, një pjesë mund t’i drejtohen aktivitetit kriminal i cili jo vetëm se do të krijojnë dëme ndaj të tjerëve, por edhe vetë shtetit do t’i kushtojë pasi, duke u futur në burg një njeri që kryen një krim, ai ka koston e tij për shtetin. Po ashtu është shumë e domosdoshme që ata që fitojnë pak të kenë minimumin e nevojshëm për të pasur një jetë dinjitoze.

Në këtë kontekst pyetja ngrihet: në realitetin shqiptar, ku numri i atyre që jetojnë nën nivelin e varfërisë është tejet i lartë, a nuk ka ardhur koha të flitet për taksë progresive? Ashtu sikurse e shoh unë problemin shqiptar më duket se vendi ka nevojë për më shumë solidaritet midis njerëzve, pasi kemi shkuar shumë larg në polarizimin midis të pasurve dhe të varfërve. Pra ne kemi nevojë urgjente për dy gjëra: të korigjojmë individualizmin ekstrem nëpërmjet ndërtimit të shtetit dhe komunitetit, ashtu që këta t’i ndjejmë si tanët dhe jo si armiqtë tanë: dhe për këtë kemi nevojë të paguajmë taksa, si dhe të zbusim polarizimim dhe të rrisim solidaritetin – dhe për këtë kemi nevojë që ata që kanë më shumë të mendojmë më shumë për ata që nuk kanë  - e prandaj kemi nevojë që taksat të jenë progresive.

 

Modeli i zhvillimit dhe stili i jetës

Një temë tjetër që mungoi në debatin mbi taksat dhe që përgjithësisht mungon në diskursin politik shqiptar është çështja se çfarë modeli zhvillimi kemi zgjedhur për të ndjekur dhe nëse duhet ta ndryshojmë atë apo jo. Duke qenë se Shqipëria ka shumë aberracione është vështirë të futësh atë në një model zhillimi nga ata që njihen botërisht. Megjithatë një gjë është e sigurtë: se këta njëzet vjet ne kemi diskutuar sikur të ketë një model të vetëm kapitalizmi në themel të të cilit qëndron ideja e rritjes ekonomike (GDP) si treguesi kryesor dhe i vetëm i zhvillimit.

Ndërkaq bota ka ç’prej viteve 70 që ka ngritur çështjen e “zhvillmit të qëndrueshëm” që bazohet mbi parimin se rritja ekonomike nuk mjafton; duhet të ndjekim një model zhvillimi që synon rritjen e mirëqënies së njeriut dhe të cilësisë së tij të jetës në mënyrë të qëndrueshme, çka, me fjalë të tjera, do të thotë se ky model zhvillimi nuk synon thjesht zhvillimin  e kapitalit ekonomik, por harmonizimin e këtij zhvillimi me zhvillimin e kapitalit  njerëzor/social si dhe me riprodhimin e kapitalit natyror. Gjithë në këtë kontekst kritika ndaj modelit klasik kapitalist të GDP-së është thelluar kohët e fundit edhe përsa i përket rënies së peshës së GDP-së në raport me ato të mira që ekonomistët e lumturisë i quajnë të mirat që vijnë nga relacionet njerëzore. Ka studime që tregojnë se niveli i lumturisë në SHBA është më i ulët se ai i viteve 70 edhe pse të ardhurat ekonomike janë rritur. Dhe kjo vjen pasi kanë pësuar rënie të madhe pikërisht ato të mira që bazohen në marrëdhëniet e besimit të njeriut tek njeriu tek komuniteti ashtu sikurse tek institucionet.

Ky model zhvillimi nënkupton, si anë tjetër të medaljes, edhe ndryshimin e stilit të jetesës së njerëzve. “Homo economicus” është një tjetërsim i qënies njerëzore, një produk i kapitalizmit që e mat çdo gjë me GDP, që e ka kthyer njeriun në një rob të kulturës së konsumizmit duke e klientelizuar atë, duke i krijuar varësi nga objektet që ble pa e kuptuar se në këtë mënyrë është kthyer në një rob të konsumizmit, që punon për të blerë dhe ble për të punuar. Një ndryshim i stilit të jetës nënkupton që kënaqësia dhe lumturia në jetë të mos maten vetëm me sasinë e parave që fiton dhe të mos mendohet se këto vetëm mund të blihen, por se ka nga ato të mira që nuk blihen dot me para – miqësia psh. është një e tillë e më në përgjithësi relacionet e mira njerëzore të ndërtuara mbi ndarjen e vlerave shpirtërore, por edhe raporti me natyrën etj. etj..

Nuk ka pikë dyshimi se Shqipëria ka ndjekur modelin më të ashpër dhe më të egër të zhvillimit të bazuar vetëm mbi rritjen ekonomike, pra të GDP-së, e cila, për më tepër, ka qenë njëdimensionale dhe e orjentuar thjesht për  kah pasurimi i një pakicë duke lënë shumicën në varfëri. Si pasojë reduktimi i njeriut në “homo economicus” dhe klientelizmi i tij në vendin tonë ka arritur përmasa groteske.

Nuk ka pikë dyshimi, nga ana tjetër, se një zhvillim i qëndrueshëm dhe një rritje e cilësisë së jetës dhe një ndryshim i stilit të jetesës ka të bëjë më shumë me ruajtjen e ambjentit të relacioneve që do të thotë të hapësirave publike. Dhe një kujdes më i madh për këtë nënkupton edhe më shumë para për publiken që është hapësira par exellence të relacionimit të njerëzve, të atyre të mirave që nuk blihen me para. A ka të bëjë kjo me taksën progresive. Pa dyshim sepse rritja, mbrojtja dhe mirëmbajtja e publikes në këtë model zhvillimi dhe stil jetese padyshim rritet dhe kjo kërkon më shumë të holla që i kthehen shoqërisë e komunitetit në një formë tjetër.

Dikush mund të bëjë vërejtjen se gjithsë sa shkrova janë thjesht në nivelin ideal pa lidhje me realitetin shqiptar. Kundër argumenteve të mi ngrihen ata që thonë se bizneset tona, që janë edhe punëdhënësit më të rëndësishëm në vend, kanë nevojë të fuqizohen kurse një taksë e madhe i varros ato. Sipas meje më shumë se ky problemi është se ata që konsiderohen të pasur në Shqipëri nuk dihet se sa të pasur janë vërtet, pasi nuk kemi një regjistrim serioz pasurie, dhe se, më të shumtët, e kanë këtë pasuri të padekaruar dhe, po ashtu, të palegjitimuar mënyrën se si e kanë vënë atë. Regjistrimi dhe njohja e kësaj pasurie është një nga sfidat që ka qeveria e re sipas meje.

Gjithssesi, pa hyrë në detaje, edhe për mungesë të dhënash, mendoj se në diskursin mbi taksat nuk duhet të mungonin këta koncepte themelore të një shërndarjeje më të drejtë, të solidaritetit dhe kohezionit social që janë tejet të lidhura me shtetin social dhe taksën progresive. (Panorama, 25 dhejtor, 2013)

Izolimi, - shkaku i prapambetjes së shqiptarëve

Intervistë dhënë gazetës Ekspress (31 dhjetor 2013)

1.Shkrimtari Rexhep Qosja në një intervistë tha se Fatos Lubonja mbështetet shumë tek studiues dhe publicistë  gjermanë, grekë, italianë, francezë, që janë miq të Serbisë, kur  flet për politikanët ose, siç tha ai, kur "bën demitizimin"  e historisë dhe politikës. Me këtë rast është përmendur shkrimi i juaj në "Sudosteuropa Mittelungen", për Ramush Haradinajn, që kishte nxitur shumë reagime? Cila është përgjigja juaj?

E ndaj prononcimin e Qoses në dy pjesë. Në të parën ai mbron të drejtën time të fjalës duke kritikuar sulmet banale që u hodhën ndaj meje në Kosovë pas shkrimit mbi Haradinajn si dhe mbron rolin e intelektualit që dekonstrukton mitet, duke u përpjekur të luftojë kësisoj kundër “pushtimit shpirtëror” dhe “manipulimit të njerëzve”. E për këtë do e falënderoja krejt sinqerisht nëse nuk do të shihja se në pjesën e dytë, në një farë mënyre, ai e zhvleftëson këtë punë pasi, sipas tij, dekonstruktimin e paskam bërë duke u bazuar në studiues  që janë miq të Serbisë.

Së pari, ve në dukje se dekonstruktimin e miteve nacional – komuniste, mbi të cilët u ndërtua ideologjia e pushtetit të Hoxhës, unë e kam ndërmarrë - me një frymë kritike, antiautoritare në emër të emancipimit, lirisë dhe të së vërtetës, - pas një pune të gjatë, më së pari me vetveten. Frymën kritike ndaj këtyre miteve e kam zhvilluar hap pas hapi  si rezultat i refleksionit mbi realitetin shqiptar duke përdorur, sigurisht, dhe filtrin e leximit të mjaft autorëve që në kohën e Hoxhës kanë qenë të ndaluar, pikërisht se të vërtetat e tyre nuk përputheshin me të vërtetat e ideologjisë në fjalë. Dhe këtu nuk e kam fjalën vetëm për autorët e historisë shqiptare, por për filozofë, psikoanalistë, historianë, shkrimtarë etj. Dua të them pra se  problemi i dekonstruktimit të miteve ka të bëjë më së pari me filozofinë e kohëve moderne dhe post-moderne (së paku që nga Niça që shpalli vdekjen e Zotit e këtej) për të arritur tek post-strukturalistët e dekonstruktivistë të tillë si Derrida apo Foucault të cilët janë marrë me problemin e madh të lidhjeve midis pushtetit dhe njohjes. E këta emra janë miq të të gjithë botës, më duket, jo vetëm të serbëve. Po ashtu kur bëhet fjalë për studimin e historisë nuk mund të mos përmend emrat e veprat e Hobsbawm, Anderson, Gellner, Bauman etj. (edhe këta miq të të gjithë botës) tek të cilët janë bazuar edhe studiuesit që janë marrë më konkretisht me Shqipërinë si Nathalie Calyer apo Oliver Schmitt psh.. Kur bëhen fjalë për historinë dhe identitetet kombëtare - që janë edhe tema jonë e nxehtë e debatit - këta nuk e shohin historinë si një kontinuitet teleologjik që zgjat në shekuj drejt një synimi të caktuar - siç na e kanë mësuar ne - por si një varg rastësish dhe diskontinuitetesh që ndërtohen sipas rrethanave. Po ashtu identitetin nuk e shohin në njëjës, por në shumës dhe jo sipas një qasjeje esencialiste; çka do të thotë se – për t’iu referuar psh. identitetit shqiptar - ata nuk e shohin shqiptarinë si një bërthamë e ngurtë e pandryshueshme qysh në krye të herës, por si konstruksion i lëvizjes nacionaliste (shqiptarizmës)  të shekullit XIX, madje në një proces ndryshimi sipas rrethanave gjeopolitike. Reaksioni kundër tyre ka ardhur pikërisht pse në thelb janë ndeshur dy metodologji. Historiografët dhe intelektualët shqiptarë më së shumti, të mbrujtur me metodologjinë e vjetër, kanë reaguar për të mbrojtur "bërthamën e ngurtë", në fakt veprën e tyre që ka përcaktuar këtë bërthamë. Mua, duke lexuar prononcimin e Qoses, më erdhi menjëherë ndërmend parathënie e librit “Historia e Shqiptarëve” e shkruar nga Oliver Schmitt, i cili, kur flet për studiuesit dhe historianët shqiptarë shkruan se këta i ndajnë studiuesit e huaj në pro dhe antishqiptarë.

Së dyti, besoj se jetojmë në një kohë kur një studiues serioz mund të jetë mik i serbëve, por edhe i shqiptarëve njëherësh, e  madje unë jam ndër ata që mendojnë se edhe shqiptarët e serbët duhet të normalizojnë marrëdhëniet e tyre duke filluar që nga pastrimi i leximit të historisë së tyre të përbashkët nga fryma nacionaliste. Nuk besoj se sot ka studiues seriozë perëndimorë që i dedikuakan vite të jetës së tyre shkencës së historisë për t’i shërbyer një shteti kundër një tjetri. Më vjen keq të them, por Qosja ushqen kulturën e vjetër  të bazuar mbi teoritë e konspiracionit. Dhe ajo që është e hidhur në këtë pohim të Qoses është fakti se studiues e historianë të tillë, që i kanë kushtuar vite të tëra jete historisë së Shqipërisë si Oliver Schmitt apo Nathalie Clayer, për të shkruar libra aq të vyer siç janë “Në fillimet e nacionalizmit Shqiptar”, "Arbëria Venedikase" apo "Skënderbeu" në vend se sot të jenë të nderuar  e librat e tyre të bëhen pjesë e studimeve në universitetet tona janë bërë pre e sulmeve të bazuara në teori konspiracioni me rezultat mbajtjen e shqiptarëve, veçanërisht të të rinjtve, pikërisht nën atë që vetë Qosja e quan “pushtim shpirtëror” e “manipulim”.

Përsa i përket rastit Haradinaj përsëri mund të them se Carla del Ponte, psh., të cilës i jam referuar, nuk njihet kurrsesi si proserbe, përkundrazi serbët e kanë akuzuar si antiserbe duke e etiketuar edhe me fjalën “kurvë” për aktivitetin e saj në Hagë. 

2. Z. Qosja heziton të flasë për probleme madhore të Kosovës siç janë korrupsioni dhe krimi i organizuar, për shkak të afërsisë me pushtetin aktual. Por kur është fjala për zhvillimet në Shqipëri tashmë dihet diskursi i tij prej militanti të Partisë Socialiste? Si e komentoni këtë?

Duke u nisur edhe nga përvoja në Shqipëri mund të them se kemi të bëjmë me një fenomen të njohur që e kemi kaluar të gjithë në këto demokracitë e reja që po ndërtojmë. E kam fjalën për rreshtimin e intelektualëve, gazetarëve, shoqërisë civile në një llogore apo në një tjetër të pushtetit politik - ndoshta pse thellë thellë aspirojnë edhe ata pushtetin dhe jo të vërtetën. Personalisht sa zhgënjimet e vazhdueshme me politikanët aq edhe ruajtja e vizionit tim për botën më kanë bërë të distancohem nga kjo praktikë. Mund të mbështetësh një forcë politika apo një tjetër për aq sa morali dhe vizioni yt i botës shkojnë bashkë me të përndryshe duhet dalë nga ajo llogore. Kush mbetet nuk bën më rolin e intelektualit të angazhuar, por të militantit dhe fanatikut ose, edhe më keq, të atij që ka bërë kompromise mbi moralin dhe vizionin e tij për ndonjë interes banal. Në kushte kur ndodhemi ne, si këtej edhe andej kufirit, me klasën e korruptuar politike që kemi, sa në një krah edhe në tjetrin, mendoj se ajo që kemi më së shumti nevojë është forcimi i rolit të arbitrit midis pushtetarëve politikë në formën e forcimit të drejtësisë, medieve dhe shoqërisë civile.

Përsa i përket shprehjes së opinioneve për dinamikat e brendshme ndërpartiake përtej kufirit personalisht mendoj se duhet të jemi të rezervuar pasi nga mosnjohja e mirë dhe në detaje rrezikojmë të gabojmë në gjykim apo edhe të keqpërdoremi.

3. Në prononcimet e tij, Qosja ka shfaqur shpesh konsiderata për regjimin e diktatorit Enver Hoxha...Ai ka thënë se regjimi Hoxhës  "i ka dhënë popullit shqiptar një dinjitet ndërkombëtarisht të njohur dhe kjo nuk është diçka e parëndësishme". Si e komentoni këtë?

Unë bëj pjesë ndër ata që degradimin dhe të keqen që po ndodh sot në Shqipëri, që ka shkaktuar edhe mungesën e dinjitetit ndërkombëtar të Shqipërisë, e shoh kryesisht si pasojë të së djeshmes, si anën tjetër të medaljes së atij regjimi. Madje, metaforikisht, këtë që po ndodh sot e kam quajtur kalbëzim i kufomës së madhe të komunizmit. Ka një pjesë që e kanë konsideruar komunizmin tonë si periudha e modernizimit të vendit – paçka se ky ishte i një trajte shumë të ashpër. Unë në këtë pikë pajtohem me studiuesin kroat Rogic që e quan, edhe për Jugosllavinë, atë periudhë "modernizim paradoksal" që kërkonte të krijonte më një anë një modernizim në thelb të tipit borgjez e, më anë tjetër, të shkatërronte klasën borgjeze e atë të mesme dhe vlerat e saj; që kërkonte të bënte industrializimin dhe urbanizimin pa individualizmin, pronën private  dhe tregun e lirë që e sollën atë në Perëndim.  Ja psh. një nga pasojat më të rënda të komunizmit tek ne, sipas meje, ishte zhveshja e njerëzve nga personaliteti dhe nga përgjegjshmëria individuale ndaj komunitetit sepse ishte shteti që merrte përsipër edhe t’i formonte njerëzit sipas modelit të tij edhe të merrte të gjitha përgjegjësitë për komunitetin. Kjo bëri që njerëzit të mos ndërtojnë dot instrumente përgjegjësie ndaj të tjerëve, të mos dinë të krijojnë komunitet me forcat e tyre. Ana tjetër e medaljes të këtij njeriu të papërgjegjshëm ndaj të tjerëve, është pikërisht kapitalizmi që po ndërtojmë. Duke mos pasur asnjë përvojë dhe asnjë instrument ndërtimi të komunitetit, njeriu shqiptar, në mungesë të shtetit paternalist, shpërtheu në një individualizëm ekstrem, me pasoja katastrofike, pothuaj të pandreqshme për shoqërinë, e, përballë këtyre pasojave kërkon të ndërhyjë një shtet si ai i komunizmit pa e kuptuar se shteti i sotëm duhet të jetë ai vetë.

Edhe përsa i përket dinjitetit të popullit shqiptar në atë kohë mund të them se eksodi masiv i shqiptarëve në vitet 90 – 91 tregoi se ku ishin katandisur realisht shqiptarët në atë regjim. Të përdorësh fjalën “populli” për këtë grumbull individësh pa shoqëri dhe t’i japësh këtij konotacion pozitiv më duket metodë e vjetër. Vetë preferoj të përdor fjalën "shoqëria" dhe, sipas meje, Qosja gabohet kur thotë se shoqëria shqiptare e asaj kohe paska pasur dinjitet tek të huajt. Më së shumti të huajt nuk e kanë njohur atë pasi kemi qenë të izoluar nga bota dhe, kur e njohën, u zhgënjyen. Besoj se një zhgënjim i tillë u ka ndodhur edhe shumë shqiptarëve të Kosovës që kishin idealizuar Shqipërinë  e Hoxhës.

4. Bashkë më Adem Demaçin , Qosja ditëve të fundit, por edhe më herët e kanë shpallë tradhtar Ibrahim Rugovën. Cili është vlerësimi juaj për Ibrahim Rugovën  dhe pse mendoni se Demaçi dhe Qosja insistojnë në këtë temë?

Nga sa e njoh unë realitetin kosovar ashtu si në Shqipëri edhe tek ju ka dy llogore politike të ndara nga një armiqësi sa e thellë, kur është fjala për propagandën kundër njëri tjetrit, aq edhe e cekët, kur bëhet fjalë për programet politike apo ideologjike që s'kanë thuajse diferencë nga njëri tjetri (dalloj në Kosovë Vetvendosjen që më duket në llogoren e vet  të tretë me program më të dallueshëm nga dy forcat kryesore). Kjo ka bërë që të dy palët kryesore në luftë me njëra tjetrën të ngrenë edhe mitet e tyre. Kështu LDK-ja ka ngritur mitin e Rugovës kurse partitë e lindura nga UÇK-ja mitin e Adem Jasharit që mishërohen edhe me historitë e veprat monumentale që u janë ngritur këtyre. Sipas mendimit tim të dy këta mitizime janë groteske për nga stërmadhësia dhe monumentaliteti që pretendojnë të shfaqin dhe janë një fyerje sa për shijet estetike edhe për  realitetin  e asaj që ata kanë qenë, por edhe për frymën e kohës që jetojmë. E them këtë sepse në kohën e demokracisë piedestalet e larta dhe figurat heroike janë zëvendësuar me vepra shumë më tokësore, ku ndarja midis heroit dhe njeriut të thjeshtë është shumë më e padukshme. Siç e shoh unë Qosja e Demaçi kanë reaguar kundër këtij mitizimi të Rugovës – dhe me të drejtë – por sipas mendimit tim do të duhej të kishin reaguar edhe për ata monumente që ka ngritur UÇK-ja që na kujtojnë veprat e socrealizmit shqiptar. Ne kemi në Tiranë një monument të Adem Jasharit që, kur e sheh, të duket sikur  skulptori ka përdorur kallëpin e trupit të një partizani nga ata që bëheshin në kohën e Enver Hoxhës dhe i ka vënë kokën e Adem Jasharit, që edhe ajo tenton t’i shëmbëllejë skulpturave të rilindësve - duke plotësuar kësisoj tamam figurën e heronjve të nacional - komunizmit. Është e qartë se këto monumente janë ngritur në fakt në shërbim të pushteti të të gjallëve dhe flasin më shumë për ta se për të vdekurit që paraqesin.

Edhe diçka më bën përshtypje në këtë debat:  vazhdimi i matjes së punës së intelektualëve vetëm me atë që kanë bërë kundër armikut për atë që quhet "çështja kombëtare".  Sipas meje ka ardhur koha të fillojë të çmohet një tjetër tip intelektuali: ai të cilit i matet kontributi me atë çka ka bërë për shoqërinë, për kulturën, për çlirimin e njeriut shqiptar nga “armiqtë” që i kemi brenda nesh  të tillë si injoranca, prepotenca, arroganca ndaj të tjerëve, por dhe individualizmi korrupsioni; tipi i intelektualit që nuk pretendon të jetë fitimtar i të sotmes duke u bërë baba i kombit, por që është i vetëdijshëm për dimensionin e tij tragjik prej humbësi kur thotë disa të vërteta që s'i pëlqejnë shumicës apo e provokon shoqërinë me synim që t’i hapë shtigje të reja mendimi dhe njohjeje, mënyra të tjera të menduar dhe të shkuari të botës dhe të vetvetes. 

5.Shqipëria  me një traditë shtetërore 100 vjeçare ballafaqohet me probleme të tmerrshme. Bashkë me Kosovën ajo radhitet me vendet më të varfra dhe më të korruptuara të kontinentit. Pse ka kaq prapambeturi në dy shtetet shqiptare?

Sipas meje shqiptarët kanë nevojë të hulumtojnë shumë më me seriozitet shkencor shkaqet e prapambetjes së tyre. E them këtë edhe me frymën e dekonstruktimit të miteve për të cilët fola në fillim. Sepse një nga mitet historike që duhen dekonstruktuar, sipas mejë, është edhe ai shumë i përhapur mes shqiptarëve – sipas të cilit në këtë gjendje na ka lënë 500 vjet errësirë e "pushtimit osman".  Sipas meje më së pari duhet të përcaktojmë se çfarë kemi parasysh kur flasim për “prapambetjen” shqiptare. Unë shoh si shfaqjen më të dukshme të prapambetjes paaftësinë e shqiptarëve për tu ngritur mbi egoizmin individual e klanor e për të ndërtuar, pra, komunitetin. Një nga shkaqet kryesor të saj ka qenë izolimi, mungesa e kontaktit me qytetërimet e kulturat e tjera, por edhe mungesa e kontaktit mes vetit. Këtë e them se po të vesh re historitë e qytetërimeve do të konstatosh se zhvillimet e tyre më së shumti kanë qenë rezultat kontaktesh me të tjerët. Lidhur me këtë, meqë ra fjala për sundimin osman, po të vesh re atje ku kanë shkelur osmanët do të gjesh qytete dhe fshatra me ndërtime afër e afër me njëri tjetrin, kurse atje ku ka mbetur shqiptari “i pastër” edhe shtëpitë janë një këtu e një atje dhe në vend se nëpërmjet shtetit e ligjit gjithçka është rregulluar nga kanuni.

Izolimi i shqiptarëve pastaj ka pasur disa aspekte. Mund të flitet për izolim natyror, kur kemi parasysh zonat e thella ku nuk kanë arritur as rrugët dhe as osmanët dhe as kristianët. Mund të flitet për qënien e shqiptarëve një popull i vogël në numër me një gjuhë që nuk i përket një familjeje popujsh. Mos harrroni se deri në prag të Luftës së Dytë kemi qenë 90% analfabetë. Ideja se ne paskemi qenë një popull i madh e me të kaluar të ndritshme, që jo vetëm ka marrë nga qytetërimet e mëdha fqinje, por edhe u ka dhënë atyre - siç kanë predikuar akademikët tanë - sipas mejë është një nga ata mite që duhen dekonstruktuar për të njohur më mirë vetveten e në këtë rast edhe shkaqet e prapambetjes. Megjithatë, kur bëhet fjalë për izolimin, sipas meje më i rëndi dhe më fatkeqi ka qenë izolimi komunist. Sepse koha e izolimit komunist të shqiptarëve ishte koha e përparimit më të shpejtë të botës edhe për shkak të zhvillimit të mjeteve të komunikimit.

6. Shqipërisë iu refuzua kandidatura nga Bashkimi Europian. Në arsyetimet që i dëgjuam nga vendet anëtare të BE'së u kërkua që Tirana të bëjë më shumë në luftën kundër korrupsionit dhe në çështje që kanë të bëjnë me ekonominë e vendit?  A mendoni se Shqipëria mund ta marrë statusin e vendit kandidat për anëtarësim në BE në qershor?

Për mua është ekzagjeruar shumë me këtë debat mbi statusin dhe ky ekzagjerim është një tregues më shumë i mosmeritimit të statusit.  Unë mendoj se duhet folur më pak për statusin dhe më shumë për çka duhet bërë që në Shqipëri të ndërtohet një shoqëri me vlera evropiane që me një frazë të vetme do ta quaja ndërtim i një shteti të së drejtës që do të thotë një shtet ku në pushtet është ligji dhe jo një mafie politike apo një tjetër me në krye padrinon e radhës.  E ne jemi shumë larg kësaj dhe bota e di këtë prandaj na refuzoi. Prandaj na duhet të punojmë për këtë dhe jo të merremi gjithë kohën me a do na jepet apo jo statusi dhe kush e ka fajin apo meritën për këtë.

7.Kohëve të fundit është përfolur  mundësia e arrestimit të ish -Kryeministrit Sali Berisha për shkak të abuzimeve me pushtetin, që më tepër vjen si një kërkesë e evropianëve. A është në gjendje shteti shqiptar ta përballojë arrestimin eventual të Berishës?

Sipas mendimit tim shteti shqiptar nuk është në gjendje pasi  së pari, Berisha, në kuptimin e politikanit që ai përfaqëson, është modeli i shumicës të politikanëve që kemi në Shqipëri dhe, se dyti, sepse ky model nuk është një çështje personi, por është produkt e njëherësh përfaqësues i një sistemi që ne kemi ngritur. Pra jo vetëm Berisha, por edhe Nano edhe Rama edhe Meta (për të përmendur ata më të njohurit) më shumë sesa diferencat kanë të përbashkët ngjashmëritë: faktin se janë përfaqësuesit e këtij sistemi oligarko - mafioz. Në një shkrim i kam krahasuar me “kukullat në skenë” fijet e të cilëve i tërheqin “oligarkët në prapaskenë.” Shteti shqiptar, ku kam parasysh edhe prokurorinë e gjykatat, është i kapur prej tyre ashtu sikurse edhe mediet e shoqëria civile prandaj zor se do të mund të ndodhte një akti i tillë. Pas zgjedhjeve, në ato dy muaj që i kishin mbetur, Berisha dhe të tijtë, në mënyrën më të turpshme, morën vendim t’i marrin publikut godinën e Shtëpisë Qendrore të Oficerëve dhe ta bëjnë seli të Partisë Demokratike. Socialistët na premtuan se, kur të marrin qeverisjen, do t’ia kthejnë publikut, por sot as bëhet fjalë për këtë sepse kjo konsiderohet si një sulm antidemokratik ndaj opozitës. Jemi në një situatë pra ku të qenit politikan është garant i sigurisë dhe pandëshkueshmërisë së grabitësve. Të njëjtën mbrojtje kanë pasur edhe Nano, Rama, Meta etj. në opozitë. Prandaj, kur Edi Ramës i është dashur të justifikojë aleancën me Ilir Metën, ka deklaruar se e keqja nuk janë njerëzit, por sistemi. E njëjta logjikë mund të përdoret edhe për Berishën. Por edhe nëse Berisha përdoret si "kokë turku" për tua servirur në tepsi evropianëve dhe shqiptarëve të zemëruar pak gjë do të ndryshojë po nuk u bë një operacion i gjerë çrrënjosjeje të sistemit. Dhe për këtë do të duhej shumë më tepër që të bindeshim se po ndryshon diçka seriozisht në luftën kundër sistemit: më së pari goditja e oligarkëve të shumtë që janë brenda gjirit të Partisë Socialiste.

8..Cili është vlerësimi juaj për punën e qeverisë së re shqiptare. A ka indikacione që mund ketë ndonjë përmirësim, të ketë qeverisje normale të shtetit...?

Kam ndjesinë se disa fenomene abuzimi me pasurinë publik dhe territorin që u bënë krejtësisht skandaloze me Berishës do të frenohen. Por mbeten shumë të panjohura për të ardhmen që lidhen me atë se a mund ta ndryshojnë një sistem korruptiv ata që e kanë ngritur vetë; si do të reagojë sistemi  nëse këta vërtet duan ta ndryshojnë dhe po ashtu se sa janë shqiptarët të përgatitur për të jetuar në një sistem që nuk ushqehet nga paraja e pisët dhe krimi, por nga puna e ndershme dhe respekti ndaj ligjit.

9. Në Kosovë pothuajse është e paimagjinueshme që politikanët t'i thonë jo Ambasadë së SHBA've, ndërsa Kryeministri Edi Rama refuzoi shkatërrimin e lëndëve kimike të Sirisë në territorin shqiptar. Bëri mirë apo bëri keq?

Më vjen keq, por keni informacionin e gabuar nëse mendoni se ishte Rama që refuzoi shkatërrimin e armëve kimike në territorin shqiptar duke u thënë “jo” amerikanëve. E vërteta është se Rama ishte i vetmi që u kishte thënë “po” amerikanëve ndërkohë që nuk ishte konsultuar me askënd, as edhe me të vetët, por kishte marrë një vendim krejt personal për t’i pranuar ato, duke ia mbajtur të fshehtë njerëzve. E vërteta është se ne e mësuam se do të na vinin armët kimike nga mediet e huaja dhe për fat u organizua shoqëria civile dhe mediet që, kësaj radhe, përballë një rreziku dhe poshtërimi të tillë, nuk panë as ngjyrat partiake. Ky reagimi i fuqishëm i njerëzve bëri që opozita, që i kishte premtuar Ambasadorit Amerikan një lloj heshtjeje, si dhe mjaft politikanë të maxhorancës, të deklaroheshin kundër në rast votimi. I gjendur përballë këtij presioni të shoqërisë dhe duke mos pasur as numrin e votave në Parlament, Rama doli e mbajti një fjalim 30 minutash në të cilin për 29 minuta ofendoi tërë ata që kishin manipuluar shqiptarët, sipas tij, kundër projektit të sjelljes së armëve kimike, dhe në minutën e fundit tha se, megjithatë, vendimi i qeverisë ishte për të thënë “jo”.

Gjithsesi ka nga ata optimistë që këtë akt e konsiderojnë si një hap përpara të Shqipërisë në kuptimin e forcimit të shoqërisë civile më një anë dhe ndjeshmërisë së pushtetarëve ndaj zërit të saj në anën tjetër, por edhe për faktin se u thamë “jo” amerikanëve duke treguar një lloj dinjiteti në rritje.

A bëmë mirë ne që i refuzuam? Sipas meje  mjaft të shikosh se nuk doli asnjë vend që t’i pranonte, se në Itali është ngritur alarmi edhe për atë se në cilin port do të kryhet kalimi nga anijet që do t’i transportojnë nga brigjet siriane për në anijen amerikane, që do të kryejë patrimin e parë, për të kuptuar se, nëse ne do t’i pranonim, do të tregonim një dobësi që do të na kushtonte shumë edhe si rrezikim që do tu krijonim njerëzve, edhe si ndotje që do t’i shkaktonim territorit, por edhe si ndotje e mëtejshme e imazhit tonë ndërkombëtar.

Intervistoi Shpend Limoni

Letër e hapur Prokurorit të Pëgjithshëm

Para disa ditsh ne u bëmë dëshmitarë të një akti veçanërisht të rëndë. E kam fjalën për vënien e tritolit në makinën e Prefektit të Vlorës, por edhe për qëndrimet që e pasuan atë.

Sikurse duhet të jeni në dijeni për këtë akt ne kemi dy versione diametralisht të kundërta. Njëri është versioni i palës së Prefektit që e lidh këtë akt me kërcënim për shkak të detyrës - më konkretisht me shembjen e Pallatit në Vlorë.

Në anën tjetër kemi versionin e opozitës e cila e konsideroi këtë akt si një inskenim nga ana e maxhorancës, për të justifikuar blindimin e pushtetarëve si dhe për të larguar vëmendjen nga problemet e vërteta që ka vëndi, siç është edhe debati i fundit lidhur me taksat.

Sikurse besoj, ju e kuptoni qartë që të dy këta versione  kanë përmbajtje të lartë rrezikshmërie, dhe, mesa gjykoj, duhet të jenë objekt i hetimeve dhe i ndjekjeve penale.

Nëse qëndron versioni i parë: dmth. se tritoli është vendosur në makinën e Prefektit me qëllime mafjoze, ky është një paralajmërim me përmbajtje tejet të rrezikshme për të gjithë shoqërinë. Ai të bën të mendosh se krimi i organizuar guxon të godasë shumë lart dhe të kërcënojë edhe stabilitetin e shtetit nëse i preken interesat e tij. Kjo na e bën jetën të pasigurt të gjithëve sepse jep sinjalin që shteti nuk do të forcohet dot kurrë për të na mbrojtur nga krimi i organizuar.

Në rast se vendosja e tritolit është inskenuar nga pushtetarët atëhere përsëri jemi përpara një akti me rrezikshmëri të lartë që na e bën jetën të kërcënuar nga një qeveri dhe maxhorancë që nuk kurseka as veprime të tilla mafjoze për të arritur qëllimet e veta.

Ndëkaq nëse ky version i dytë është shpifje nga ana e maxhorancës - e cila, sikurse besoj se jeni në dijeni, nuk hezitoi të flasë edhe për "burime të saj të sigurta" - atëhere besoj se përsëri kemi të bëjmë me një shpifje me pasoja të rënda për shoqërinë, që, sipas gjykimit tim, nuk mund të kalojë pa ndëshkimin  e autorëve të saj.

Besoj se është e qartë zoti Kryeprokuror se sa e rëndësishme është detyra juaj ndaj vendit lidhur me hetimin dhe sqarimin deri në fund të kësaj ngjarjeje. Ne nuk mund të vazhdojmë me të vërteta dhe verdiktet gjyqësore që jepen nga partitë që akuzojnë njëra tjetrën dhe që pretendojnë se versionet e tyre janë edhe verdiktet e gjyqsorit, siç ka ndodhur deri më tani, fatkeqësisht.

Ne kemi nevojë të ndjejmë se përtej luftës politike dhe akuzave politike kur vjen puna për akuza kriminale kemi besimin se këto do t'i vendosë një drejtësi që nuk është as në shërbim dhe as e kërcënuar nga këto parti. Ne kemi nevojë të na bashkojë e vërteta e faktit dhe drejtësia edhe kur jemi të ndarë politikisht. Sikurse e dini deri më sot për fat të keq organet e drejtësisë nuk e kanë kryer këtë funksion. Njerëzit vazhdojmë të mendojmë se drejtësinë kundër atyre që kanë abuzuar me pushtetin do ta bëjnë ata që do të vijnë në pushtet, të cilët, në fakt, deri më sot kanë bërë revanshin e rradhës me ndihmën aktive ose pasive të organeve të drejtësisë. Konflikti maxhorancë opozitë që provokoi interpretimi i ngjarjes i bën qytetarët e thjeshtë të përjetojnë vazhdimësinë e kësaj përvoje e ta jetojnë drejtësinë në këtë vend si një konflikt mafjozësh që janë mbi drejtësinë dhe ligjin. Pa dyshim se në raste të tilla si ky i fundit dështimi i kapjes së fajtorëve e ndihmon edhe më shumë këtë përjetim, duke e bërë të paqartë kufirin që ndan drejtësinë, politikën dhe krimin e organizuar. E kjo bën që e ardhmja  e shtetit ligjor të duket shumë larg dhe, kuptohet, bashkë me këtë edhe siguria, mirëqënia dhe liria e ne të gjithëve.

Rasti në fjalë, sipas mendimit tim, është një sfidë për ju dhe kolegët tuaj, jo vetëm për të zbuluar kriminelët e vërtetë, por edhe për të ndihmuar në fillimin e një procesi pavarësimi dhe fuqizimi të  organeve tona të drejtësisë.

Me shpresë se ju dhe kolegët tuaj do të ndani këtë shqetësim.

Fatos Lubonja

 (Panorama, 18 dhjetor 2013)